***
...Qazaq tilin saýdaǵa salýshylyq kóp. Biraq til úshin naqty qyzmet atqaryp jatqandar joq. Al memlekettik tildiń múddesin qorǵap sóilegen azamattardyń betin qaitarý, menińshe, durys saiasat emes. Biz óz tilimizdi qorǵaý úshin, óz tilimizdi damytý úshin kórshi elderge jaltaqtamaýymyz kerek. Sebebi, olar da óz tilin damytýda bizben sanasyp otyrǵan joq. Qazaq halqynyń aldyndaǵy qazirgi eń úlken problema - kedeishilikti joiý bolsa, rýhani saladaǵy eń basty problema - til máselesi. Osylardy sheshýge kúsh salýymyz kerek.
***
...Demek, sol ziialy qaýym óz-ózine baǵa berip otyr. «Meniń jazǵandarym, meniń aitqandarym, meniń ómirlik shyǵarmashylyǵym ýkraindardyń kinorejisserlerinen, olardyń jýrnalisterinen áldeqaida tómen», - dep otyr. Ziialy qaýym ózin-ózi joqqa shyǵaryp otyr, ondai bolsa. Bul - olardyń «Meniń qosqan rýhani dúniemmen tárbielengen urpaq áli topas, biz ýkraindardyń shiregine tatymaimyz» degeni. Ondai ziialylar ózine-ózi nekrolog jazsyn.
Al óz basym bizdiń halyqtyń sana-sezimi, rýhani óresi ýkraindardan kem dep eseptemeimin. Olar da biz siiaqty. Olar da biz siiaqty Keńes ókimetinde 70 jyl ómir súrdi. Onyń aldynda Resei imperiiasynyń qolastynda boldy. Desek te, ýkraindardyń bir ereksheligi bar.
Máselen, búkil halyq bop búgingi kúni qarǵap-silep otyrǵan burynǵy prezident L.Kýchma «Ýkraina - Resei emes!» degen kitap jazdy.
Endi ózi jaza qoimaǵan shyǵar. Kýchmanyń sol kitabyn sońyna deiin oqyp shyqtym. Kitapta ol ýkrain halqynyń orystan bólek halyq ekenin dáleldep shyǵady. Avtor búkil tarihi oqiǵalardy qamtyp, orystyń, poliaktyń, litvandardyń arasyndaǵy soǵystarda ýkraindardyń ózin saqtap qalǵanyn jazady. Ult retinde. Leonid Kýchma óz kitabyn bylai dep qorytyndylaidy: «Bizdi kommýnister orystyń aýylda turatyn, salo jeitin inisi siiaqty kóretin. Ýkraindar - orystyń inisi emes, bólek halyq. Meniń mindetim - sony dáleldeý». Olar muny dáleldedi.
***
...Demokratiiasyz qoǵam - turaqsyz qoǵam. Turaqtylyq degenimiz - qoǵamdaǵy barlyq pikirlerdi ushtastyryp, sonyń júiesin taýyp otyrý. Bul tek demokratiialyq jolmen keledi.
***
...Balzaktyń sózimen aitsaq, biýrokratiia - kórinbeitin tulǵalardyń qolymen jasalatyn alapat kúsh. Bul oqiǵa meniń de kózimdi ashty, eshqashan, eshteńege tańdanýǵa bolmaitynyn taǵy bir ret túsindim. Biýrokratiianyń sonshalyqty agressivti bola alatynyna taǵy bir ret kóz jetkizdim. Biýrokratiia agressivti keiipke engende, prezidenttiń saiasi sheshimin elep-eskermeý bylai tursyn, onyń saiasatyna qasaqana qarsy shyǵyp, bedelin túsirý de túk bolmai, memleket basshysynyń keibir kelispeýshilikterin de qulaqtarynan asyryp jibere me dep qaldym.
***
...Biz Qazaqstanda 15 million halyq turamyz. Shetimizden deni saý, jetilgen, kóziqaraqty ulttyń ókilderimiz. Sondyqtan da, ózimizdi bizden dárejesi áldeqaida tómen elderge qarai súireýdiń reti joq, kerisinshe, «esiktegi basymyzdy tórge súirep», ózimizdi bizden joǵarǵy damý satysyndaǵy halyqtardyń qataryna qosýǵa talpynýymyz kerek. Negizgi maqsat ta, negizgi múdde de osy tóńirekte bolsa ǵana, bizde damý bolady. Al endi taqqa muragerlikke kelsek, eger «taqqa muragerlik» basqarýdyń eń tiimdi joly bolatyn bolsa, dúniejúzi elderiniń monarhiiadan bas tartyp ne áýresi bar? Ol zaman áldeqashan kelmeske ketken. Bilik saiasi kózqarastardyń tartysynan týyndaýy kerek.
***
...Qazaq balasy eki qolǵa bir kúrek tappai sendelip júr. Ne aýylda jumys tabylmaidy, ne qalada bereke tappaidy. Qalaǵa kelgendegi kóretini - ógeilik. Bastarynda baspanasy joq, árkimniń bosaǵasyn tozdyryp júrgeni. Órimdei-órimdei ul-qyzdarymyzdy taǵdyrdyń tálkegine óz qolymyzben salyp otyrǵan siiaqtymyz. Seifýllin men Sain kósheleriniń boiyn jaǵalatyp, odan qalsa, «jetim buryshty» saǵalatyp qoidyq. Osylaisha, sońǵy on-on bes jyldyń ishinde bilim-biligi tómen, bolashaǵy bulyńǵyr býyn dúniege keldi.
***
...Ókpeshil adam - ólmeshi saiasatker. Men solai dep sanaimyn.
Shettetilgender men ókpelegenderdiń ǵana saiasatker bolatyn ýaqyty kelmeske ketti.
Saiasatqa baiandy baǵyt, belsendi ustanym, oily kózqaraspen oilanyp keletin ýaqyt pisip-jetildi. Ókpeshil adam ainalasyndaǵy qubylysty eshýaqytta obektivti túrde baǵalai almaidy. Ókpe-renishin birinshi kezekke qoiyp, óziniń jeke sýbektivizminiń qurbandyǵyna ainalady. Ondailarmen básekege túsý de ońai. Al mende ókpe-renish bolmaq emes, sondyqtan da, men biraz adamdarǵa olar oilaǵannan góri áldeqaida qiyn qarsylas bola alam ǵoi dep esepteimin.
***
...«Árbir adamnyń taǵdyry onyń minezine bailanysty» deidi F.Attar. Al minezdi qalyptastyratyn ne nárse? Menińshe, minezdi qalyptastyratyn - mádeniet. Ishki mádeniet. Ishki mádenieti kemshin adam eshýaqytta shyndyqty aita almaidy. Úlken mádenietti igergen adam ámanda shyndyqtyń jaǵynda bolady. Óitkeni, shyndyqty aitpaý - úlken mádenietsizdik.
***
...Qazir ulttyq qundylyqtardy usaq-túiek saiasatqa aralastyrý kóbeiip ketti. Saiasatqa aralasa bastaǵandar Iassaýidiń basyna barýdy «sánge» ainaldyrdy. Iassaýi - máńgilik, saiasat - ýaqytsha. Biz osyny túsinýimiz kerek.
Saiasat degen - ol kisilerdiń rýhynyń janynda túkke turǵysyz dúnie.
Basqasha aitqanda, Qoja Ahmet Iassaýi saiasi partiialardyń «piar» jobasy bolmaýy kerek.
***
...Ádebi ortamen uzaq jumys istedim ǵoi. Ár jazýshynyń dúnietanymy jeke-jeke kategoriia bolǵandyqtan, bul salany basqarý ońaiǵa soqqan joq. Ataq máselesi, kitap shyǵarý máselesi...
Men aitar edim, eger Qazaqstanda ádebiet, mádeniet qairatkerlerine eń joǵarǵy ataq berý kerek bolsa, «Halyq qaharmanyn» Muhtar Maǵaýinge berý kerek.
Sebebi, totalitarizmniń tusynda «ótkenińdi umyt, keńestik dáýirge qyzmet et» dep jan-jaqtan kúshtep jatqanda, bul kisi óziniń basyn qaýip-qaterge tigip júrip, halqymyzdyń ádebiet tarihyn úsh ǵasyrǵa ári jyljytty. Kóne dúnieniń muralary úshin basyn qaterge bailady. Bul - úlken erlik. Sol úshin jeke basynda kóp qiyndyqtar boldy. Maǵaýinniń osy erligi táýelsizdik alǵan on tórt jyldyń ishinde de asa elenbei kele jatyr.
Taqyrypqa sai sýret voxpopuli.kz saitynan alyndy.
