– Aǵa, Soltústik Qazaqstan, Qostanai oblystarynda issaparda júr ekensizder? Bu sapardyń mánin oqyrmandarǵa túsindirip berseńiz...
– Jalpy, biz Mádeniet jáne sport ministrliginiń Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saiasi jumys komitetimen birlesip orystildi qaýym kóp shoǵyrlanǵan óńirlerge baryp, memlekettik tildiń mánin, mańyzyn túsindirý isimen tórt jyldan beri ainalysyp kelemiz. Bul sol jumystyń jalǵasy. Osy sapardyń ózinde Soltústik Qazaqstan oblysynda aýqymdy - 9, Qostanai oblysynda - 9 kezdesý uiymdastyryldy. Qazir Aqtóbe oblysynda júrmiz. Aqtóbeden keiin Batys Qazaqstan, Pavlodar oblystaryn aralaýdy josparlap otyrmyz.
– Jalpy, bul kezdesýlerde ne aitylady? Orystildi aýditoriianyń qazaq tiline degen kózqarasy qalai eken?
– Kezdesý bolǵannan keiin ártúrli pikirtalastar bolyp qalýy zańdylyq. Dese de qazir sonaý toqsanynshy jyldardaǵydai birjaqty syńarezýlep ketý joq. «Orystildilerge memlekettik tildi meńgertý úshin ne isteý kerek?» degen sekildi suraqtarǵa jaýap izdep, olarǵa oi salatyndai áńgime aitýǵa tyrysamyz. Lingvistikany ulttyq máselege ainaldyrýǵa bolmaitynyn, ultaralyq janjal týǵyzýdyń zardaptaryn tigisin jazyp túsindiremiz.
Biz barǵan eldimekenderde 25/30 paiyzy ǵana – qazaqtar. Tildik orta joq.
Olar osyny alǵa tartyp, aqtalýǵa tyrysady. Dese de, memlekettik til qazaq tili ekenin, qazir elimizdegi qazaq tildi aýditoriianyń úles salmaǵynyń artyp kele jatqanyn mysaldar keltire otyryp, bolashaqty da oilaý kerektigin alǵa tartamyz.
– Keide keibir azamattar tarapynan qarsylyqtarǵa tap bolatyn shyǵarsyzdar?
– Joq, sondailyq dárejede memlekettik tilge qarsy bolyp otyrǵan eshkimdi kórgen joqpyn. Kerisinshe, «bul máseleni táýelsizdik ala sala nege bizge kelip túsindirmedińder?» deitinder kóp. Tipti, «Nan» degen sózdiń astyna «hleb», «Abai kóshesi» degenniń janyna «Ýlitsa Abaia» dep jazyp qoiasyńdar. Biz sondailyq «nannyń» aýdarmasy «hleb» ekenin bilmeitin saýatsyzbyz ba?» deitinder bar. Ras.
Keibir azamattar memlekettik tilge basymdyq berilse, Reseige ketetinin aitady.
Olardyń óz quqyǵy. Biz olardy «ketpeńder» dep ustap otyrýǵa haqymyz joq. Ár adam qaida turǵysy kelse, sonda ketýge quqyly ekenin de túsindirýge týra keledi. Orystildiler kóship ketti eken dep, yrysymyz kemip qalmaidy.
– Mundai jiyndar ótkizý úshin úlken daiyndyq qajet shyǵar, aǵa?!
– Árine, ár jiynǵa tyńǵylyqty daiyndalýǵa týra keledi. Kez-kelgen suraqqa naqty, ári bultartpas jaýap berý kerek. Men qasyma ylǵi da Rasýl Jumalyny ertip júremin. Kei jiyndarǵa Aidos Sarym keledi. Bul eki jigit kez-kelgen jaǵdaida, kez-kelgen adamǵa memlekettik tildiń qajettiligin naqty derektermen túsindirip bere alady. Statistikany bilý kerek. Naqty ómirden mysaldar keltirý kerek.
Jalań uran, jalǵan patriotizmmen orystildi aýditoriianyń betin beri qaratý múmkin emes.
Til máselesi degende tek bir problemamen shektelip qalmaimyz. Bul óńirler sonaý táýelsizdik alǵan jyldardaǵy qalyptan kóp ózgeriske túspegen. Eldi mekenderdiń ataýy áli aýyspaǵan. Onomastika jaiyn da, eski keńestik ataýlardan arylý kerektigimiz de dáleldermen túsindiriledi. Latyn árpin engizý jaiyn da nasihattaimyz.
– Bul jobanyń bastalǵanyna tórt jyl bolypty. Tórt jylda ne ózgeris boldy?
– Tórt jylda bárin qiratyp jiberdik dei almaimyn. Biraq, osy tórt jylda orystildi aýditoriiaǵa memlekettik tildiń mańyzyn túsindiretin 120-dai kezdesý ótkizippiz. Bastapqy kezdegidei emes, eldiń beti beri qaraǵan. Olar 28 jyldan beri bizdiń naqty qadamdarǵa bara almai kelgenimizdi bilip otyr. Bul máselede qorqaqtyq tanyta berýge bolmaitynyn anyq baiqadym. Máselen Pavlodarda Rýza Beisenbaitegi degen belsendi azamatsha shyqty. Men ol qyzdy «Ult taǵdyry» qozǵalysynyń Pavlodar oblystyq filialynyń basshysy etken edim, bir kezderde. Sol qyz jalǵyz ózi Pavlodarda memlekettik til úshin kúresip júr. Biz jiyndarymyzda osy Rýzany mysalǵa keltire otyryp,
qazaq tildilerdiń shydamy taýsyla bastaǵanyn, endi olar kez-kelgen qazaqstandyq azamattan memlekettik tildi talap ete bastaitynyn eskertemiz.
– Bul joba negizinen aǵartýshylyq, nasihat jumystarymen ainalysady eken. Bul isterdiń nátijeli bolýy úshin memleket tarapynan ne istelýi kerek dep oilaisyz.
– Meniń kózim jetken bir aqiqat bar. Osydan
28 jyl buryn qabyldanǵan memlekettik til týraly Zańdy qaita qaraý qajet. Ol zańdy qaita jazatyn kez keldi.
Eski zań bizdiń aiaǵymyzǵa bailanǵan kirdiń tasy sekildi. Ony bulai súiretip júre berýge bolmaidy. Osydan alty jyl buryn birneshe uiymdarmen birigip, «Memlekettik til týraly» zańdy daiyndap, Parlamentke usynǵan edik. Parlament «muny qabyldaýǵa áli erte» dep taiqaqtap shyǵa kelgen. Sol Zańdy Parlamentke qaitadan usynýymyz kerek.
Qazirgi Zań bizdiń eldi qostildi etýdi kózdeidi.
Bul Zańmen júre bersek, qazaq tili janama, aýdarma tili bolyp qala beredi. Memlekettik til ústemdikke ie bolýy úshin bel sheshe kirisetin ýaqyt keldi dep oilaimyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Cuhbattasqan, Qanat ÁBILQAIYR
