Qazaqsha referat: Ybyrai Altynsarin
Mektepti bitirgen soń, Orynbor shekara komissiiasynda áskeri starshina bolyp qyzmet atqaratyn úlken ákesi Balǵoja Jańbyrshyulynyń hatshysy bolady (1857—1859). Orynbor oblystyq basqarmasynda tilmashtyq qyzmet atqarady. 1860 jyly Orynbor bekinisinde (Torǵai) qazaq balalary úshin mektep ashý tapsyrylady, ári sol mektepke orys tiliniń muǵalimi bolyp belgilinedi.
Ybyrai dyń búkil ómirin arnaǵan aǵartýshylyq-pedagogtyq qyzmeti osylai bastalady. Tikelei óziniń aralasýymen halyqtan jinaǵan qarjyǵa mektep úiin jáne internat salyp, 1864 jyly 8 qańtarda mekteptiń jańa ǵimaratyn saltanatty túrde ashady. Ustazdyq-aǵartýshylyq qyzmetke qosa Ybyrai ǵa basqa da jumystardy atqarý júkteledi. Orynbor general-gýbernatorynyń tikelei tapsyrýy boiynsha Torǵaida tórt ret ýezdik sýdia bolyp (1868—1874), torǵai ýezdik bastyǵynyń aǵa járdemshisi (1876-1879) qyzmetin atqarady.
Ybyrai inspektorlyq qyzmetke kirisken soń oqý-aǵartý jumystaryn odan ári jandandyryp, Elek, Qostanai, Torǵai, Yrǵyz ýezderinde bir-birden eki klastyq orys-qazaq mektepterin ashady, olardy qajetti kitaptarmen jasaqtaidy. Ásirese, eldi kóshpeli ómir saltyn eskerip, Reseidiń halyq aǵartý júiesine jańa úlgili bilim berý tásilin usynys etedi. Nátijesinde, 1888 jyly 10 sáýirde Orskide bastaýysh mektepter úshin qazaq jatarynan oqytýshylar daiarlaityn muǵalimder mektebi ashylady. Ybyrai munan ári qazaq jastary arasynan ekonomika, aýyl sharýashylyǵy, qol óner káispshiligi salalaryna qajetti mamandar daiarlaityn ýchilisheler ashýǵa kóp kúsh jumsaidy. Tipten, Qostanaidan ashylatyn aýyl-sharýashylyq ýchilishesine óziniń ieligindegi jerin beretini týraly ósiet qaldyrady.
Ybyrai dyń qazaq qyzdary úshin Torǵaida, Qostanaida, Qarabutaqta, Aqtóbede mektep-internat ashtyrýynyń tarihi mán-mańyzy zor boldy. Ybyrai orys-qazaq mektepteri úshin arnaýly oqý quraldaryn shyǵarý qajet dep sanady. Oqytý ádisterin jańa baǵytta qurdy, oqýǵa degen balanyń yntasy men qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdy kózdedi, oqýdy ana tilinde júrgizdi. Mektep oqýynda, ásirese, ana tiline úiretýde K.D.Ýshinskiidiń oilaryna júgindi. Qazaq balalarynyń tanym-túsinigine laiyqty oqý-ádistemelik quraldar jazdy. Ol orys-qazaq ýchilishesinde Ýshinskiidiń «Balalar dúniesin», L.N.Tolstoidyń «Álippe jáne oqý quralyn», D.I.Tihomirovtyń «Grammatikanyń qarapaiym kýrsyn» oqý quraly retinde usyndy. Ybyrai diń pikirinshe, mektepterge arnalyp jazylatyn oqý kitaptary óziniń ideialyq mazmuny jáne naqty materialdary jaǵynan ana tiliniń jáne halyq danalyǵynyń bai qazynasyna negizdelýge tiis boldy.
1879 j. onyń «Qazaq hrestomatiiasy» atty oqýlyǵy jáne didaktik. oqý máselesi jóninde «Qazaqtarǵa orys tilin úiretýdiń bastaýysh quraly» jaryq kórdi. Bul eki kitap ta qazaq balalaryn kirillitsa negizinde oqytýǵa arnalǵan tuńǵysh oqý quraldary boldy. Ybyrai – jańa dáýirdegi qazaq ádebietiniń qalyptasýyna qomaqty úles qosqan. Ol qazaq jastaryn eń aldymen oqý, óner-bilim, teh-ny igerýge shaqyrady («Oqysańyz, balalar, Shamnan shyraq jaǵylar. Tilegeniń aldyńnan, Izdemei-aq tabylar»). Avtor oqý-bilimniń tek izdenis, eńbekpen tabylatynyna mán berdi. Buǵan inemen qudyq qazǵandai yjdahattylyq, talap pen sabyrlylyq qajet ekenin eskertedi. Al oqymaǵan nadandardy aqyn az ǵana sózben synap, olardyń aq, qarany aiyrmaityn kórsoqyr ekenin aitady («Oqymaǵan júredi, Qarańǵyny qarmalap. Nadandyqtyń belgisi – Esh aqylǵa jarymas»). Oqý, bilimniń paidasy qandai, ol nege kerek degen máselege kelgende, onyń ómir úshin, bolashaq úshin qajet ekenin taldap kórsetedi («Ata-eneń qartaisa, Tireý bolar bul oqý. Qartaiǵanda mal taisa, Súieý bolar bul oqý»). Jastardy óner-bilim, teh-ny igerýge úndeý aqynnyń «Óner-bilim bar jurttar» degen óleńinde óz jalǵasyn tapqan. Ol óner-bilimi jetilgen elderdiń artyqshylyǵy qandai, olar sol ónerimen neni igerip otyr, erteńgi ómirdiń talap-tilekteri ne sekildi kúrdeli máselelerdi jastar aldyna kóldeneń tartý arqyly olarǵa oi tastap, óner-bilimdi batyl igerýge shaqyrady («Adamdy qustai ushyrdy, Mal isteitin jumysty, Ot pen sýǵa túsirdi. Otynsyz tamaq pisirdi, Sýsyzdan sýsyn ishirdi»). Ybyrai sondai-aq Ýshinskii, L.N.Tolstoi, I.A.Krylov, I.Paýlson shyǵarmalaryn qazaq tiline tárjimalap, qazaq ádebietinde kórkem aýdarma janryn qalyptastyrdy. Qazaqstan Úkimet 1989 j. 22 jeltoqsandaǵy qaýlysymen Ybyrai diń týǵanyna 150 jyl tolýyna orai mereitoiy ótkizilip, ustazdyń muralaryna arnalǵan ǵylymi, tarihi, pedogogikalyq eńbekter jaryq kórdi. Arqalyq qalasynda Ybyrai murajaiy ashyldy. Tobyl boiyndaǵy Ybyrai qystaýy janynda, múrdesi qoiylǵan jerde, Ybyrai ǵa kúmbezdi mazar ornatyldy. Qazaqstanda Ybyrai atynda aýdan, aýyldar, joǵary oqý oryndary, shyń, t.b. bar.
Ybyrai oqý-aǵartý jumystaryna óz zamanynyń eń ozyq ádistemelerin qoldana otyryp, bilimniń balalarǵa ana tilinde berilýine airyqsha mán beredi. «Qazaq hrestomatiiasy» atty oqýlyq, «qazaqtarǵa orys tilin úiretýdiń bastaýysh quraly» atty didaktikalyq oqý quralyn jazdy. Bul kitaptaryndaǵy oqýshyny otan súigishtikke, eńbekke, kisilikke — tárbieleitin ǵibratty shyǵarmalary eshqashan da óziniń mán-maǵynasyn joimaq emes. Tek qana oqý-aǵartý jumystary emes, Ybyrai sonymen birge sol kezdegi qoǵamdyq — saiasi ómirge sergek aralasyp, ǵylym-bilimge, eńbek pen ónerge, dinge, etnografiiaǵa qatysty maqalalar jazdy. Onyń, ásirese, kórkem eńbekteri qazaq ádebietiniń qalyptasýyna airyqsha yqpal etti. Ybyrai esimi berilgen aýdan, aýyldar, oqý oryndary, kósheler, jer ataýlary Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde kezdesedi.
