Ybyrai Altynsarinniń shejeresi
Balǵoja Jańbyrshyuly 1839 jyly horýnjii, 1848 jyly júzbasy «sotnik», 1850 jyly starshina áskeri laýazymyn alǵan. Resei ókimeti tarapynan «Yntalylyǵy úshin» («Za ýserdie») degen altyn medalmen marapattalǵan. Sonymen birge patsha ókimeti oǵan aty jazylǵan eki tapansha men qosaýyzdy myltyqty syiǵa tartqan. Balǵoja Jańbyrshin - júzbasy, Qypshaq rýynyń uzyn tarmaǵyn basqarǵan. Torǵai, Tobyl jáne Áiet ózenderi aralyǵynda kóship-qonǵan Orynbor shekara komissiiasynyń pikirinshe ol "adamdardy basqarý jaǵynan da, jalpy orda isteri jóninen de, óz rýlastary aldynda óte bedeldi bolǵan. Ol bi retinde Shyǵys ordada ǵana emes, ózge ordalarda da isti qaraýǵa sheber, bilgir adam sanalǵan" (QROMA, 4-qor, I-tizbe, 3404-is, 310-bailam, 83-86 paraqtar, 1850). Ybyraidyń atasy Balǵojamen birge týǵan Hanqojanyń Aqdáýlet, Qylyshbai degen eki balasy bolady. Onyń balasy Altynsary 1844 jyly kóterisshiler qolynan qaza tabady. Osydan soń nemeresi Ybyrai dy óz tárbiesine alǵan.
Balǵoja bi nemeresin 1850 jyly Orynbor shekara komissiiasynyń osy qalada qazaq balalary úshin ashqan jetijyldyq mektep - internatyna oqýǵa beredi. Atasy ony jasynan-aq adaldyqqa, tapqyrlyqqa, týrashyldyqqa, sheshen-dikke baýlyǵan. Ózimen birge jiyn-toilarǵa alyp baryp, bilik aitqyzyp qanatyn qataitqan. Ybyrai da jasynan zerek bolyp, atasyn jerge qaratpai alǵyrlyq tanytyp, kópshilik qurmetine bólenedi. Onyń bul týrashyldyq, sheshendik qasietteri Torǵaida sot isterin júrgizgen kezderinde aiqyndala túsedi. Qalai degende de Ybyrai dai ul ósirip, tárbielegen Balǵoja esimi umytylmaq emes. Biraq onyń aty-jóni Qazaq Sovet entsiklopediiasyna enbegen. Týǵan, ólgen jyldary belgisiz. Shegen bi Ybyrai Altynsarinniń naǵashy atasy.
Shegen bidiń ómiri, bilik júrgizý mezgili Táýke han zamanyndaǵy qazaq handyǵynyń pisip-jetilýi, nyǵaiyp aiaǵynan turýy, tutastyǵyn saqtaýy, kórshiles eldermen teń ómir súrýimen tyǵyz bailanysty. Shegen bi (Sherbuǵa) babamyz 80-90 jyldai ómir súrgen bolýy kerek. Onyń ómirge kelgen mezgilin HVY ǵasyrdyń aiaǵy ne HVYY ǵasyrdyń basy dep boljam jasaidy. Ataqty Shegen bi aýmaly-tókpeli, túsiniksizdeý mezgilde ómir súrgen. 1680-1688 jyldar aralyǵynda Táýke han taǵyna otyrǵanda Shegen Jeti rýdyń ataqty bileriniń biri bolǵany belgili. Birinshi bolyp qoiylǵan másele – eldiń birligi. Táýke han bilik júrgizýdiń buryn bolmaǵan jańa túrin engizýdi uiǵarǵany bolýy kerek - birinshi bolyp Biler keńesin quraǵan. Buǵan qazaqtyń Uly júzinen, Orta júzinen, Kishi júzinen bir-bir biden engen. Kishi júzdiń atynan Shegen bi sailanǵan.
Shegen bi Jaǵalbaily taipasynan shyqqan, azan shaqyryp qoiǵan aty – Sherbuǵa. Túbi Melde bidiń urpaǵy. El aýzynda: «Eldi el etken Melde bi» degen sóz qalǵan. Shegen sol zamandaǵy ǵylym men mádeniettiń ortalyǵy bolǵan Buhara, Samarqannan tálim-tárbie alǵan. Jalpy, Shegen bi týraly el aýzynan estigenimiz – onyń myna tórt jol aitqan sózi: Eldiń emi dalada, Dalanyń emi balada. Balanyń emi anada, Tirshilik túbi Allada. Professor Amanjol Kúzembaiuly «Qostanai jańalyqtary» gazetiniń 2008 jyldyń 26 tamyzynda shyqqan «Qoǵamǵa qyzmet etetin ádil bi» degen maqalasynda bylai deidi: «…Bi halyqtyń ashyq daýsymen sailanǵan. Eger bi óziniń shynshyldyǵy jóninde halyqqa senimsizdik bildirse, onda oǵan adamdar baryp shaǵynýdy qoiady jáne ol bi bilikten shyǵyp qalady. Shegen bi neshe túrli suraqtardyń sheshimderin adaldyqpen taýyp berip otyrǵan. Ásirese, jer kólemi týraly kóp máseleler sheshimin tapqan. Ol kezde jailaý, qystaý, sosyn mal ustaityn qazaqqa mal sýarý úshin ózen kóldiń jaǵalaýyn janjal shyqpaityn qylyp, qyldai etip bólip berý kerek bolǵan. Ár rýǵa, taipaǵa bólingen jer arada alaýyzdyq ne ókpe týdyrmaǵan. Bul Shegen bidiń sheberligi men onyń árkimge tartpaityn shynshyldyǵyn kórsetedi». Osy ǵalym «Tarih óz ólkeńniń tarihynan bastalady» degen maqalasynda: «Shegen bi óz mezgilindegi eń aýyr másele – shekara belgileý máselesimen ainalysqan. Bul iske shynshyldyǵymen, qaisarlyǵymen, qajyrlylyǵymen kirisip, óziniń ómirimen qoshtasqan. Orystar qazaq jerin kóbirek alyp qalý úshin Shegen bidi satyp alý maqsatynda «syilyq» degen atpen oǵan altyn alqa, altyn júzik, altynmen kómkergen shapan, qylysh berip, «shekarany qaita qarasyn» dep ýákil adam jibergen. Sonda Shegen bi oǵan: «Altynan alqa, júzik taǵatyn qatyn emespin, qylysh alatyn jaýynger emespin, shapan jabatyn sultan emespin», – dep syilyqtaryn qaitaryp jibergen.
Odan keiin Shegen bidi ustap alyp, qamap kóndirýge tyrysqan. Kóp ustai almaidy, sebebi búkil Alty alashqa belgili, suraýy bar. Bosatyp jibergen, biraq erdiń qasyn, qanjyǵasyn ýlap attandyrǵan. Sodan ýlanyp Shegen bi qaitys bolǵan». Shegen bidi sol kezdegi qazaq handyǵynyń ortalyǵy bolǵan Túrkistanǵa, qazaqtyń ardaqty adamdarynyń qasyna jerleýge alyp shyqqany, biraq súiek buzylyp ketetin bolǵasyn, basqa jerge jerlengeni baiandalady. Shegen bidi qazaq handyǵynyń birinshi zańynyń irgesin qalaýshylardyń biri desek, onyń onynshy urpaǵy, ataqty zańger, egemendi Qazaqstannyń alǵashqy ministriniń biri Naǵashybai Sháikenov Qazaqstan Respýblikasynyń negizgi zańy – Birinshi Konstitýtsiianyń negizin salýshylardyń aldyńǵy qatarynda bolǵanyn halyq jaqsy biledi.
