Qazaq musylmandyǵynyń dini mektebi qalyptasyp keledi
Qazaq musylmandyǵynyń dini mektebi qalyptasyp keledi
Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy – elimizdegi kúlli musylman qaýymynyń qarashańyraǵy, rýhani ordasy. Búkil meshitti bir ortalyqqa biriktirgen múftiiat qoǵamdy imandylyqqa úndep qana qoimai, barsha ulttar men ulystardy birlikke shaqyrady.
Allaǵa shúkir, kórshi eldermen salystyrǵanda bizdiń dini saladaǵy qol jetkizgen jetistikterimiz az emes. Sonyń biregeii retinde aitarym, barlyq meshitte bir mezette bir taqyrypta juma ýaǵyzynyń júrgizilýi. 2500 meshitte Dini basqarma bekitken taqyrypta ǵana juma ýaǵyzy aitylady. Keibir elderde aimaq-ólkege bólinip, bir-birine baǵyna bermeitin, úilesim tappaǵan dini qyzmet júiesi qalyptasqan. Bul turǵyda bizdiń el kósh ilgeri. Bir ortalyqqa uiyǵan qulshylyq úilerindegi san-salaly jumys jandanyp keledi.
Biz 2013 jyly «Din men dástúr» ideiasyn kóterdik. Bul igi bastama kópshilik qoldaýǵa ie boldy. Dini merekelerdiń ulttyq qundylyqtarymyzben úilestirip toilaýdyń mádenieti qalyptasty. Qurban ait, Oraza ait, Máýlit merekeleri ulttyq sipatta atalyp ótedi. Imamdar ýaǵyzdy tek shariǵi turǵydan ǵana emes, taǵylymǵa toly tarihymyzben, ádepke úndeitin ádebietimizben, mándi mádenietimizben ushtastyryp aitýǵa daǵdylandy. Birer jyldyń kóleminde «Din men dástúr» sabaqtastyǵy bastamasy ómirsheń ideiaǵa ainalyp úlgerdi.
«Din men dástúr» kitaby tek dini ortanyń ǵana emes, rýhaniiat, mádeniet, ádebiet, tarih salasyndaǵy oqyrmandardyń, jalpy halyqtyń yqylasyn týdyrdy. Bul bastamany Tóralqa májilisinde 2018 jylǵa deiin jalǵastyrý týraly qarar qabyldadyq. Keshegi Táýelsizdik alǵan kezeń men 2000 jyldardaǵy imamdar men qazirgi din qyzmetkerlerin salystyrýǵa kelmeidi. Qazirgi imamdarda qabilet, deńgei basqa. Iskerlik, baisaldylyq, sheshendik óner qalyptasty. Bilim men kózqaras kókjiegi keńeidi.
Aqyn-jyraýlarymyzdyń ósietti óleńderi, dalanyń dara perzentteriniń parasatty paiymdary men tolǵamdary dini ortada keńinen nasihattalyp kele jatqany qýantady. Jýyrda «Qazaq tarihyndaǵy Islam», «Dástúrli Islam jaýharlary» atty ǵylymi-tanymdyq, tarihi kitaptar ázirlenip, baspaǵa joldandy.
Allaǵa shúkir, álmisaqtan beri musylmanbyz. Bizdiń ata-babalarymyz Allanyń dinin erteden óz erkimen qabyldaǵanyn erekshe atap ótkenimiz jón. Qarahan áýletiniń negizin qalaýshy Satuq Boǵrahannyń Islamdy qabyldap, qol astyndaǵylarǵa dindi qabyldaýǵa shaqyrýy, osy igi istiń bastamasy boldy.
Áýel bastan iman halyq júregine nyq ornaǵandyqtan keshegi ateistik qoǵamda halyq májbúrli túrde óz dininen azdap alshaqtaǵanymen, eshqashan túbegeili qol úzip qalǵan joq. Sebebi, tamyryn tereńge tartqan iman negizderi erte me, kesh pe, búr jaryp shyǵatyny belgili edi. Qudaiǵa shúkir, kók týymyzdy jelbiretken egemendi kúnge de qol jetkizip otyrmyz. Sonda da keshegi keńes zamanynda kóptegen qundy dini kitaptardyń otqa tastalǵany áli kúnge kóńilimizdi kúpti etedi.
Ejelden Ábý Hanifa mázhabyn berik ustanyp, Imam Matýridi jolyn ardaqtaǵan ata-babamyzdyń joly biz úshin qashan da qasterli. Endi ata-babalarymyzdan qalǵan asyl jaýharlardy qaita jaryqqa shyǵarýdyń mańyzdylyǵyn ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Álem kitaphanalarynyń sirek qorlarynda shań basyp jatqan qoljazbalar men kónekóz qariialardyń sandyqtarynda sarǵaiyp jatqan eski kitaptardy jaryqqa shyǵarý arqyly babalar amanatyn oryndaý – búgingi urpaqtyń mindeti der edik. Sebebi, sol eńbekter arqyly Islam dininiń qazaq dalasyna taralý tarihyna tereń boilap, dástúrli jolymyzdy nyqtai túsetinimiz anyq. Osynaý igi nietten týǵan «Dástúrli Islam jaýharlary» atty kitaby qazaq rýhaniiatyna ózindik úlesin qosady degen senimdemin.
Osy jyldyń 19 aqpanynda Elordamyz Astanada tuńǵysh ret imamdar forýmyn ótkizdik. Muny elimizdiń dini salasyndaǵy tarihi oqiǵa dep ataýǵa bolady.
Barlyq aimaqtan kelgen imamdardyń, ziialy qaýym ókilderiniń basyn qosqan forýmdaǵy negizgi sát – tarihi tórt qujatymyzdyń qabyldanýy. Ol qujattar «Qazaqstan musylmandarynyń tuǵyrnamasy», «Imam kelbeti», «Musylmannyń beinesi», «Imamnyń qyzmettik etikasy» dep atalady.
Qabyldanǵan qujattardyń ishinde Tuǵyrnamaǵa erekshe toqtalyp ketkim keledi. Bul beinebir elimizdegi musylmandardyń baǵdarshamy ispetti qundy qujat, dini baǵyt, júrer jolymyz.
Negizgi dini ustanymdarymyzdy ashyp kórsettik. Ustanar tól mázhabymyz, quqyqtyq mektebimiz Ábý Hanifa, al dini senimde Matýridi aqidasy ekenin aiqyndap berdik. Tuǵyrnamada «Nigizgi dini ustanymdar», «Islam negizderi», «Shariǵat negizi (fiqh)», «Islam dini (ahlaq)», «Islam, zaiyrly memleket jáne zaiyrly qoǵam», «Islam jáne ult», «Islam jáne salt-dástúr», «Islam jáne otbasy», t.b. taqyryptar tóńireginde musylman qaýymǵa baǵyt-baǵdar berildi.
Dini basqarma eshqandai eldiń óz ishinde qalyptasqan dini kózqarasyn, ustanymyn, jolyn, mektebin úlgi tutyp, oǵan basymdyq bergen emes, bermeidi de. Ár eldiń ózindik dástúri, dini joly bar. Biz, dini saladaǵy sarapshylar, teolog-ǵalymdar qazaq musylmandyǵynyń qalyptasqan dini mektebiniń rólin arttyrýdy qolǵa aldyq. Ol – Orta Aziia mektebi. Qazaq musylmandyǵymen ushtasyp, úilesim tapqan mektep dástúrimiz ben saltymyzdy, jalpy adamgershilik qundylyqtaryn erekshe orynǵa qoiady. Óitkeni, din ulttyq erekshelikterdi, qalyptasqan jaǵdaiattardy joqqa shyǵarmaidy nemese onyń joiylyp ketýin kózdemeidi.
Dini basqarmanyń din men dástúrdi úilesimmen nasihattaý, qazaq musylmandyǵynyń qalyptasqan dini mektebiniń rólin arttyrý, imamdardyń qarym-qabiletin kóterý, qoǵamdy izgilikke uiytý syndy asyl murattary men igi maqsattaryn júzege asyrýda qoǵam bolyp, bir eldiń balasyndai atsalysqanymyz abzal. Árbir tulǵa qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin sezine otyryp, jamaǵatty búlikke emes birlikke bastap, ortaq maqsatqa úles qossa – onyń parasattylyǵynyń, adamgershiliginiń belgisi.
