«Qazaq áli agrarly qoǵamda ómir súrip otyr, al Qazaqstan bolsa – indýstrialdy qoǵamǵa ótip ketti. Osy eki nárse qatar júrýi kerek edi. Qazaq ózi indýstrialdy qoǵamǵa ótip, ózimen qosa tilin de, rýhyn da sol qoǵamǵa ótkizýi kerek".
Ótken aptada Almatydaǵy «Solaqailar» ádebi klýbynyń kezekti otyrysyna qatysýdyń sáti tústi. Basqosýdyń spikeri – filosofiia ǵylymdarynyń kandidaty QanaǵatJýkeshev qoǵamdaǵy biraz ózekti máselelerdiń ushyǵyn tarqatyp, qyzyqty oi-pikirlerinortaǵa saldy. «Búginde sóz bolyp jatqan jańǵyrý máselesi qazaqtyń tili men rýhy arqyly júzege asýy kerek» deidi ǵalym.
Sol kezdesýde aitylǵan qyzǵylyqty degen máselelerdi yqshamdap, gazet oqyrmandarynyń nazaryna usynyp otyrmyz. Eskerte keteiik, ǵalymnyń sózine jeleý bolǵan suraqtar – suhbattasýǵa qatysýshylar tarapynan qoiylǵan edi.
QAZAQTYŃ RÝHY MEN TILIN indýstrialdy qoǵamǵa ótkizý kerek
- Qazaq tili memlekettik til mártebesine ie bolǵanymen, negeol qoǵamda óz ornyn taba almai keledi?Onyń sebebi nede?
Neshe jyl ótse de,biliktegi laýazymdy adamdar qazaqsha sóilep ketken joq. Memlekettik qujattar eki tilde daiyndalady, biraq orysshasy paidalanylady, al qazaqshasyn ysyryp tastaidy. Oqýlyqtardyń sapasy da jaqsarmady. Kórkem ádebietimiz tyǵyryqqa tirelip tur.Bunyń túpkilikti sebebi – til máselesi sheshiminiń ǵylymi tujyrymdamasy joqtyǵynda.
Qazaq tilin normalaý máselesi shalaǵai bolyp tur. Bizder Ahmet Baitursynovtyń kezinde jasalyp, negizi qalǵan grammatikamen kele jatyrmyz. Al qazir qazaq tilin standarttaý qajettiligi týyp otyr. Tilimiz indýstrialdy qoǵamnyń talaptaryna sai bolý kerek.Biz bolsaq, agrarlyqoǵamnyń grammatikasymen júrip kele jatyrmyz. Al indýstrialdy qoǵamnyń normalanǵan ádebi tili jasalǵan joq. Qiyndyqtyń kóbi osydan týyndaýda.
Qazirgi qazaq tilinde qoǵamǵa qandai materialdy jetkize alamyz, al qandaiyn jetkize almaimyz? Qazaqsha oidy jetkizý ishin, tildiń belgili bir deńgeii bolý qajet. Qarapaiym ǵana mysal: tildegijazylýdyń ártúrliligi – ákim – hákim nemeseómir – ǵumyr degen siiaqty. Al ádebi til bolý úshin, osy nusqalardyń bireýi tańdalyp alynyp, ádebi norma retinde bekitilýi kerek. Al bizde ol joq: bireý – «kókeitesti» dep, ekinshileri «kókeikesti» dep jaza salady.
Men kóptegen oqýlyqtardy qarap, zerttep júrmin.Bizdiń qazaq tilindegi filosofiialyq oqýlyqtardyń ishindegi terminderdi alyp qarasańyz, tolyp turǵan túsinbeýshilikterge tap bolasyz. Bizdiń adamdar kózqaras pen dúnietanymnyń arasyn ajyrata almaidy. Mysaly, «oi-sana» deidi: «oi» ne degen sóz ol? Orysshadan alǵanda – eto «mysl», «sana» degen – «soznanie». Al «oi-sana» degende ne bolady?
«Qadir-qasiet» deidi: «qadir» – «dostoinstvo», «qasiet» – «svoistvo». Al ekeýin qosyp, «qadir-qasiet» dep jazǵanda ne bolady? Mine, bizdiń terminologiia osyndai bylyqpalarǵa tolyp tur. Tildi standarttaý jumysy áli kúnge deiin júrgizilmegen.
Bizde taǵy mynandai jaǵdai bar: qazaq tili bai deimiz. Iá, qazaq tiliniń bai ekendigi ras. Ótken ǵasyrda Til institýty qazaq tiliniń sózdik qoryn jasady. Birneshe jyldyń ishinde tildik birlikterdiń sany 2 mln 500 myńnan asypty. Sodan keiingi jumys toqtap qalǵan. Óitkeni Keńes Odaǵynyń kezinde ol tildi ary qarai damytý kerek bolmaǵan. «Tilder keiin birigip ketedi, qosylyp ketedi», «qazaq tilinde joq terminderdi, abbreviatýralardy oryssha jazyńdar» dep, jalpy til biliminiń baǵytyn toqtatyp qoiǵan.
Al sonyń saldary ainalyp kelgende qazaq tili ǵylymda paidalanylmaǵannan keiin, jalpy resmi is qazaq tilinde júrgizilmegennen keiin, qazaq tili keń qoldanysqa ie bolmady. Negizgi másele qazaqtyń tilinde emes, qazaq tiliniń agrarlyq qoǵamda qalyp qoiyp, indýstriialanǵan ádebi tiline standarttap, normalap engizý jumysynyń joqtyǵynda.
- Eger qazaqtyń keibir sózderin tek ádebi tilde qoldanatyn bolsaq, bolashaqta jastarymyz biraz sózderdi túsinbei qalýy ábden múmkin ǵoi?
Meniń oiymsha, qazirgi jazýshylar ondai sózderdi qoldanbaǵany jón. Qoldanbaityn sózderdi seziný kerek, intýitsiia kerek. Zamanaýi ziialy adamǵa qoiylatyn talap mólsheri 10-12 myń sózdiń leksikalyq birliginen turady. Ony men oilap shyǵarǵan joqpyn, ol ǵalymdardyń tujyrymy. Demek, qazaq tili sózdigindegi 92 myń sózdiń ishinen 10-12 myń sózdi iriktep, olardy qoldanystaǵy tildik norma retinde belgileý kerek.
Biraq bul norma, mysalǵa, «serke» degen sózge tyiym salý degentúsinik emes. Biraq «serke» – eshkiniń erkegi jáne «lider» degen mándi bildiredi. Osyndai bylyq bizge qajet pe?
Sol normalanǵan 10-12 myń sóz – jinalysta, ekonomika men saiasat salasynda, jalpy aitqanda, resmi is júrgizýge qajetti sózder. Ol sózderdi iriktep alý kerek, al irikteý úshin jiilik sózderdi anyqtaý qajet. Bizde osy bolmai tur. Ǵylymi materialdardy jinap alyp, sonyń ishinde eń jii kezdesetin sózderdi tańdap, mekteptiń baǵdarlamasyna engizý kerek. Aitylǵan 10-12 myń sózdi bilý –tildik normaǵa táýeldi, normalanǵan, standarttalǵan resmi is júrgizýde qoldanylatyn sózder. Normaǵa túsý, standarttaý degenniń jalpy halyqtyq tilge esh ziiany joq. Kerisinshe,oidyń, ideianyń jetkizilýine kómektesip, olardy bir qalypqa keltirip, tilary qarai jetile beredi.
Mysaly,«fýnktsionaldyq lingvistika» degenataý bar. Bul – qazaq tiliniń fýnktsiiasyn atqaratyn areal. Al qazaq tili qai jerde óz fýnktsiiasyn atqara alady? Mysaly, aviakosmosty damytý kerek deimiz, biraq qazaq tili bul salaǵaázirshe bara almaidy – ony moiyndaýymyz kerek.
Mysaly, ótken ǵasyrda Temirtaýda metallýrgiia kombinaty salynǵan kezde búkil SSRO-dan mamandar shaqyrylyp, úsh jyldyń ishinde 250myń turǵyny bar qala salyndy. Sonyń 139myńy qazaqtar boldy. Arada úsh jyl ótken soń, álgi 139 myńnan osharly ǵana adam qaldy. Mineki, ózine tiesili nársege qazaq ózi baryp aralaspasa, ol jerde qazaqtyń tili de damymaidy.
Buǵan qosa, «kontent», «tildiń mazmuny» degen bar. Bul da bizde áli zerttelgen joq. Bizdiń qazaqsha gazetter: orystar bizdi nege oqymaidy, bizdiń ádebi kitaptardy nege oqymaidy deidi. Al qazirgi zamanda adamǵa qandai rýhani azyq kerek – aldymen sol taqyrypty bilip alý kerek. Qazirgi jastarǵa, orys tildi adamdarǵa qandai materialdar qyzyq bolatynyn anyqtap alǵan abzal. Al bizdiń búgingi ádebiettiń negizgi taqyryby – aýyl. «Aýylǵa qarai ketip baramyn», «aýyldan ketpeý kerek», «aýyldan ketip qalǵandar qaityp kelý kerek» degen siiaqty taqyryptar. Ótken ǵasyrda qazaq jazýshylaryna másele qoiylyp, óndiris taqyrybyna shyǵarmalar jazyńdar dep nusqaýlar berilgen. Onyń bári iske asyrylǵan joq. Onyń sebebi «mentaldy leksika» degen uǵymda jatyr.
Adamdar nege frantsýz tilin úirengisi keledi? Óitkeni frantsýz tilinde sony oqýǵa tatityn ádebiet bolǵandyqtan.
Qazaq tilin nege úirenbeidi? Qazaq tilinde basqalar oqýǵa tatityn ádebiet bolý kerek. «Aýylym», «aýyldaǵy týǵan baýyrym», «quda balam» degen taqyryptardyń olarǵa keregi shamaly. Smartfondy basyp qalsań, týysqandar týraly 99 án shyǵady. Shetelge baryp, «svat moi» dep ándetip kór – qalai bolar eken: jatyp alyp kúledi. Mysaly, olarǵa «baldyzym» degen sózdi jetkizip kór– «sestra moei jeny» dep...
Endi korpýstyq lingvistikaǵa keleiik. Eń jii kezdesetin úsh myń sózdi bilgen adam kez kelgen mátinniń 85 paiyzyntúsinetin bolady. 25 jyldyń ishinde qazaq tilin aptasyna 4-5 ret oqytyp, osy úsh myń sózdi qoldandyq pa? Bizdiń oqytyp otyrǵan sózderimiz jiilik printsipinen alynǵan joq. Til úirenýshilerge «jienniń ishindegi jienshar», «nemereniń nemenesi» degen sózderdi oqytý qajet pe? Olardyń ornyna balalarǵa kúndelikti ómirde, turmysta qoldanylatyn, qyzmetke qatysty jiiliktegi sózderdi úiretý kerek edi. Oqýlyqtaǵy tekstiń barlyǵy sol sózderden qurylýytiis edi. Sóitip, úsh myń sózden turatyn ádebi korpýs jasap alyp, sodan keiin ony 10 myńǵa, odan 12 myńǵa jetkizýge bolar edi.
Osyny jasap alǵannan keiin, qazaq tiliniń sózdigindegi 98 myńyn emes, 50 myń sózin tolyq normaǵa túsirgen kezde til úirenýshiniń bári tez arada qazaq tilinde sairap keter edi. Normalanǵan 10 myń sózdiń ózi qazaq tilinde is júrgizýge múmkindik berer edi. Al osy 10-12 myń sózdiń syrtyndaǵy sózder – jalpy halyqtyq til bolar edi.
Árine, osy baǵytta ǵylymi ister jasalyp jatqan joq dep aitýǵa bolmaidy. Dissertatsiialar, monografiialar jazylyp jatyr. Biraq solardyń ishindegi terminologiia da túsiniksiz. Ǵylymi terminologiia qatyp qalǵan, eshkim buza almaityn, basqa maǵynada qoldana almaityndai bolý kerek.
Men qanshama oqýlyqtardy qarap shyqtym – túgel qate. Oqýlyqtardyń avtorlary terminologiiany ajyrata almaidy. Mysaly, «stil» degen sózdiń materialyn zertteidi deidi. Sózdiń materialy degen –sózdiń ózi. Ol –leksika!
Tilimizdiń damymaýynyń túpkilikti sebepteriniń qataryna órkenietter jatady. Qazaqtyń 45%-y aýylda turyp, mal sharýashylyǵymen ainalysady. Demek, qazaq tiliniń aýylda turatyn qazaqpen bailanysy bar.
Ǵylymda «stadialnaia teoriia razvitiia» degen uǵym bar. Ol – qoǵamdardyń bólinýin bildiretin uǵym. Bundai jaǵdai tarihta talai ret bolǵan. Qoǵamda indýstriia paida bolǵannan keiin, «tsivilizatsionnyi razlom», «órkeniettik jarylys», «órkenietti ekiudailyq» deitin túsinik oryn aldy. Ol halyqtardyń ishki rýhani ekiudailylyǵyna alyp keldi. Mysaly, Reseide halyq batysshyldar jáne slavianofilder bolyp bólinedi. Batysshyldarǵa –I Petr, Ekaterinalar jatady, al Lenin, Stalin, Pýtin – slavianofilder.
Qazaqtarda da osy jaǵdai qalyptasyp otyr. Qazaqtardyń ekiudailylyǵynyń ereksheligi – birinshileri aýylda turyp, mal sharýashylyǵymen ainalysady, ekinshileri – qalada turyp, óndirispen ainalysady. Aýylda turǵandar – qazaq tildi bolady da, qalada turyp, óndirispen ainalysqandar – orys tildi. Osy túisikterdiń ornyǵýy «órkeniettiń ekiudailyǵyna» alyp keldi. Árine, bul jerde Keńes Odaǵy saiasatynyń sarqynyda jatyr.
- Bizdiń búgingi ádebietimiz keńes zamanynda qalyptasqan obrazdan shyǵa almai jatqan siiaqty. Bórik kigen aqsaqal men kimeshek kigen ájemizdiń obrazdaryn qazirgi jas jazýshylarymyz jalǵastyryp keledi. Qalany jazaiyq desek te, aýylda da adamdar turyp jatyr ǵoi. Olardy qaida jiberemiz?
Qazirgi aldyńǵy qatarly memleketterde aýyl turǵyndarynyń sany 5%-dy quraidy. AQSh-ta 300 mln adamnyń 3 milliony ǵana aýyl turǵyny bolyp esepteledi. Sonyń ózi 1 mlrd adamdy tamaqpen qamtamasyz etetin deńgeige jetken.
Qazir aýyl-qala dep bólinýden shyǵyp ketý kerek. «Qazaq aýylda turady», «aýylda tura berý kerek»dep, osy ýaqytqa deiin solai jazyp keldik. Al solaýyl qazaqty mandytpady. Eger qazaq osy kúide qala berse, onda bizdiń rýhani damýymyzda ózgerister bolmaidy. Demek, qazaq aýylda malyn baǵyp, aptasyna bir qoiyn soiyp, tyńqiyp jata bergennen ne paida?! Qazaqty ónerkásipke tartý kerek.
Al onyń ishinde qai ónerkásip? Qazaq birden kosmos pen joǵary tehnologiiaǵa bara almaidy jáne barmaidy da. Óitkeni onyń miynda mentaldyq apparat joq. Máselen, Temirtaýdaǵy qazaqtardyń ketip qalǵany da sol. Qazaqtyń damýy eń aldymen sol qazaqtyń qolyndaǵy shikizatqa baǵyttalý kerek. Qazaqtyń qolynda teri bar ma: endeshe, mysaly úshin,bylǵarydan aiaq kiim, sómke, eltiri ónerkásibin jasaýy kerek. Qazaqtyń qolynda jún bar ma: onda toqyma ónerkásibine;sút bar ma: demek, sút óndirisine tartý kerek. Osynyń bárin Almaty, Astana, Qaraǵandyda emes, sol aýyldardyń aýdan ortalyqtarynda, monoqalalardajúzege asyrýǵa tiispiz. Mineki, osy arqyly birtindep, sala men sanany indýstriialandyramyz. Qazaq myna órkenietke, jahandanýǵa qarsy, «Batys elderi jaman» degen sóz ben ideologiiadan arylýy kerek.
- Siz jinaqtalǵan úsh myń sóz bolý kerek, tildi damytýdy sodan bastaýymyz qajet dedińiz. Sonyń osy ýaqytqa deiin qandaida bir balamasy boldy ma?
Balamasy bolǵan joq. Bizdiń lingvister ony uqpaidy. Mysaly, aǵylshyn tilinen úsh myń sózdi bilgen adam kinony kórip, kórkem ádebietti oqyp, sóilesip, ózara túsinise alady eken. Al biz aityp ótken 10-12 myń sóz degen – ol da orys lingvisteriniń tujyrymy. Kez kelgen salaýatty adam óz salasyndaǵy 10-12 myń sózdi bilse, ol tolyqqandy til biledi jáne óziniń oiyn jetkize alady dep esepteledi. Men aityp otyrǵan 10 myń standarttalǵan sózder bizdiń jaǵdaiymyzda jetip jatyr. Ázirshe osyǵan qol jetkizýimiz kerek. Ol sózderdi terip alyp, jiilik sózdigin jasaý kerek. Ol úshin ártúrli taqyryptaǵy materialdardy kompiýterge salyp, eń jii kezdesetin sózderdi iriktesek bolady. Ol qiyn emes: tek kúsh pen ynta jáne kishkene qarajat kerek. Osy ýaqytqa deiin qazaq tilin damytýǵa ketken aqshanyń kóbi dalaǵa ketken qarjy dep aitýǵa bolady. Sebebi – ol qarjy eshqandai nátije bergen joq.
- Siz tildi progreske túsirý arqyly qoǵamǵa progress jasaýǵa bolady deisiz. Biraq bunyń kórkem ádebietke kerisinshe yqpal etýi múmkin be, ádebietimiz artta qalyp qalady dep oilamaisyz ba?
Birinshiden, ádebietimiz baiaǵyda artta qalyp qalǵan. Qazir bizde ádebiet toqtap tur degen pikirler bar. Júzdegen romandardyń ishinen «Juldyz» jýrnalyna basatyn eshteńe taba almadym degen sózderdi de estigem. Qazirgi qazaq ádebietiniń ishinde oqýǵa tatityn nárse joq dei almaimyn, biraq ádeibet toqyraý kezeńinde ekenin moiyndamasqa amal joq.
Ekinshiden, til memlekettik deńgeige kóterilse, is júrgizilse, sol tilde sheneýlikter sóilep tursa, jinalystar qazaq tilinde júrgizilip jatsa, bul jaǵdai ádebietke kedergi jasaidy degenge kelispeimin. Kerisinshe, ádebiettiń damýyna yqpal etedi.
Men qazir taqyryptyń da shekteýliligin kórip otyrmyn. Bizde poeziia bar deimiz. Iá, poeziia bar, biraq taǵyda sol – ottyń basy, oshaqtyń qasy, adamnyń jeke sezimi, týǵan jer, «tabiǵatty súiemin» degennen aspaimyz. Al saiasi maǵynasy bar, áleýmettik máni bar azamattyq poeziia, bir kezderi eldi dúrliktiretindei, kóteretindei taqyryptar qaida ketti? Bizge keregi – qazaq aqyndaryhalyqtyń áleýmettik jaǵdaiyn jazýy, osy taqyrypty kóterýi.
- Bizde saiasat pen ádebiet aralaspaý kerek degen kózqaras bar. Ol jóninde ne aitasyz?
Ondai kózqarasqa men qosylmaimyn. Kez kelgen is, kez kelgen adam, kez kelgen áreket saiasattan tys qala almaidy. Ol múmkin emes. Ádebiet – ol baryp turǵan saiasat. Saiasat ádebietke bailanysty. Ádebiet halyqty ósiredi, ádebiet halyqtyń dúnietanymyn keńeitedi jáne ádebiet kende qalsa, dúnietanymdy taryltady. Qazirgi qazaq saiasatpen ainalyspaidy, mitingilerden esh habarsyz, saiasi partiia, sailaý degenmen jumysy joq. Tolyqqandy intertti massaǵa ainalǵan.
Osyndai jaǵdai qazaqtyń basynan buryn da ótken. Ol kezde qazaqty kim kóterdi? Uiqyda jatqan qazaqty Alashordashylar oiatty, Mirjaqyp, Ahmet, Alihandar oiatty. Sol kezde qazaq óziniń tiriekenin tanyp, avtonomiia bolý kerek eken dep, tóbesin kórsete bastady. Alashordashylardan bastalǵan ádebiet pen poeziia ózgeriske ushyrady. Máselen, «Oian, qazaq!» – týǵan-týysqan týraly shyǵarma ma, álde saiasi uran ba?! Baitursynovtyń «Masasyn» alyńyz – ol saiasattan aýlaq pa?! Osydan keiin kóptegen romandarda, povester de, poemalar da jazyldy. Teatrlarda spektaklder qoiyldy. Túgeldei bir renessans jasaldy.
Taǵy bir mysal keltireiin – 60-jyldar. Ol kezde «qazaqtyń tarihy joq», «ult joiylady», «til joiylady»... degen sózder kóp aityldy. Sol kezde qazaqty bir kóterý kerek boldy. Sonda qazaqty ne kóterdi? Ony kótergen – óner boldy. Áýezov bastaǵan romandar jazyldy, poeziia dúrkirep ketti, tarihi romandar – Esenberlinniń, Smataevtyń kezeńi bastady.
Qazir sol stsenariidi qaitalaý kerek dep oilaimyn. Bul bizge aýadai qajet bolyp tur. Sondyqtan men jas ádebietshilerge úlken úmit artamyn. Qazir olar azamattyq poeziia jasaýy kerek. Áleýmettik taqyryptardy kóterip, «óittim-búittim», «óldim-kúidim», «saǵyndym», «óldim-taldym» degendi shekteý kerek. Onyń ornyna «qaida júrsiń qazaq», «el qaida ketip barady», «eńseńdi kóter», «biz qaidamyz» degen taqyryptardy jazý kerek. Qazaqi saryndaǵy bardty, djazdy, saksafondy orkestrge qosý kerek. Búgingi órkeniette «týysqandar» taqyryby kórkem ádebiettiń obektisi bola almaidy. Kórkem ádebittiń obektisi –qoǵam.
Dúniejúzilik ádebietti qarańyz: ózekti, halyqtyq, qoǵamdyq, áleýmettik. Biz de osy taqyryptardy jazýǵa tiispiz. Al endi onyń kórkemdik jaǵy – ol adamnyń óz tilin meńgerýine bailanysty dep oilaimyn.Qaitkende de sol kórkemdilikkenormalanǵan ádebi til arqyly kelý kerek.
- Búgingi tańda latyn alfavitine kóshý máselesi qarastyrylyp jatyr. 10-12 myń sóz qazaq tilin meńgerip ketýge azdyq etpei me? Onyń ishinde kirme sózder deaz emes. Sonda biz basqalardan engen sózderdi ózderine qaitaryp beremiz be?
Bul máseleniń bári Batys lingvistikasynda talai qozǵalǵan, san ret kóterilgen. Sondyqtan bizge úlgi bar. Eger men aityp ótken jumystar bastalsa, bárin aqyldasyp otyryp júzege asyrýǵa bolady. Ony jalpy lingvistikanyń zańdaryna súienip otyryp jasaǵan jón.
Qaziq tili, rasynda da, agrarlyq qoǵamda óte bai bolǵan. «Qyrymnyń qyryq batyry» júz tomyn túgel aqtaratyn bolsaq, talai-talai sózderdi taýyp alýǵa bolady. Osydan 30 jyl buryn Qytai eli balaqtaryn túrip alyp, plantatsiiadan shyqpaityn, kúrishten basqa eshteńe bilmeitin. Al qazir qytaitili túgeldei indýstrialdy tilge ainaldy. Kezinde aǵylshyndar, bizde óndiris damymai turǵan shaqta, tek metaforalar men teńeýler estýshi edik deidi. Al indýstriialandyrý qalai bastaldy – aǵylshyn tili normalanyp, qatyp qaldy. Barlyq uǵym óz ornynda, shegeleýli. Biraq uǵymdardyń bári qatyp qalsa, qazaq tili de «qatyp qalady» degen sóz joq. Aǵylshyndardyń ádebieti damymai qaldy ma?! Sondyqtan órkenietke qosylý, ený, bas iiý arqyly tildi ámbebep qaǵidalarǵa súiene otyryp damytýǵa barlyq múmkindik bar. Tek talmai jumys jasasaq bolǵany.
- Mysaly, avtoindýstriiany alaiyq, dóńgelek pen tejeýishten basqa qazaq sózderi joq. Ondai jaǵdaida qaitemiz?
Jańa aityp ótkenimdei, qazaq tiliniń indýstriialanýy aiaqkiim fabrikasynan, sút ónimderinen, jún, teri óndiristerinen bastap birtindep bastalýy kerek. Bizder bir mezette mashinajasaýǵa bara almaimyz, ondaiǵa tek qazaq tili ǵana emes, kóptegen halyqtyń tilderi daiyn emes. Bizge eń bolmasachehtar men poliaktardyń deńgeiine jetip alý qajet. Tilimizdi áleýmettik jáne gýmanitarlyq salada isjúrgizetin deńgeige jetkizý maqsatyn qoiýymyz kerek. Al joǵary tehnikalyq sala – biz úshin ǵimarattyń 30-qabatymen para-par. Biz aldymen birinshi qabatty igerip, sosyn 2-qabatqa shyǵýymyz kerek. Sosyn baryp 3-qabatqa kóz salýymyzǵa bolady. Ary qarai bári aǵylshynsha ketetin shyǵar. Biz úshin ol da jaman emes.
- Abaidyń qara sózderin qarańyzshy: onyń tili tipti keiingi aqyndardan ózgeshe til. Abaida artyq, kóp sóz joq. Biraq biz sodanshyǵyp ketken sekildimiz. Kóp sózdilik keiinnen qosylǵan siiaqty. Osynyń sebebi nede?
Bul suraqtyń túpkilikti sebebi – qazaq áli agrarly qoǵamda ómir súrip otyr, al Qazaqstan bolsa –indýstrialdy qoǵamǵa ótip ketti. Osy eki nárse qatar júrýi kerek edi. Qazaq ózi indýstrialdy qoǵamǵa ótip, ózimen qosa tilin de,rýhyn da sol qoǵamǵa ótkizýi kerek. Eger qazaqtyń ózi ótpei, aýyldan shyǵa almasa, orystar kelip, qazaq tilin jasap bere ma?!
Men Abaidyń toqsan toǵyz óleńin jattap óskenderdiń birimin. Mektepten bastap Abaidyń óleńderin qoldy siltep qoiyp júripjatqa aittyq. Biraq búgin biz Abaidan ozýymyz kerek deseń, «sen Abaidan ozatyn kimsiń» degender shyǵady. Eger Abaidan ozbasaq, onda qoǵam aldyǵa jyljymaidy – osyny túsinýimiz kerek. Abai – óz zamanynyń adamy. Abaidyń ulylyǵyn ábden tanydyq, oǵan kúmán joq. Kez kelgen jerde ádebiet pen mádenietke qatysty sóz bolsa, Abaisyz sóilemeimiz.
Árine, Abaiǵa kir keltirý – kúná. BiraqAbaidyń zamany – qazaqtyń agrarly qoǵamynyń zamany. Abaidyń tusynda úiir-úiir jylqy, myńǵyrǵan jailaýboldy. Biraq qazir zaman múlde basqa. Sol zamandy ańǵarý kerek. Ony seziný kerek. Altynbek Sarsenbaev aitqandai, qazaq tili – qalalyq til bolǵan zamanda ǵana memlekettik deńgeige kóteriledi. Sol siiaqty qazaq ádebieti de qalalyq bolǵanda ǵana dárejesi ósedi.
Ol ne degen sóz? Ol qalada júrgen adamnyń jan dúniesin qazirgi zamannyń deńgeiinde asha bilý kerek degen sóz. Ádebiet osymen ainalysýy kerek. Basqa jol joq.
Jazyp alǵan –
Azamat ShORMANHANULY,
«D»
