Árqashan kózi kirtiip, óńiniń bozaryp júrgenin kóresiń. Árine, uiqysy qanbaǵandyqtan. Túnniń bir ýaǵyna deiin oinap, ertesi kózin tyrnap asha salyp jumysyna ketedi. Keide uiyqtap qalyp, keshigip te jatady. Áitsede oiynǵa degen «mahabbaty» sýyǵan emes. Jumystan kele sala úirenshikti ádetine basady. Iaǵni, óziniń kún tártibine endirip qoiǵan. Ainalada ne bolyp jatqany ol úshin qyzyq emes. Bar nazary monitorda, qoldary tintýir men pernetaqtada. Oiyn ústinde onymen áńgimelesem dep úmittenýdiń qajeti joq. On suraǵyńyzǵa bir jaýap ala almaýyńyz ábden múmkin. Eger taqýyrlap qoimai jatsańyz, ne sóz estisiz, ne jaǵa jyrtysyp tynasyz. Keide ony osyndai táýeldilikke uryndyryp, sanasyn otarlaǵan qandai siqyrly kúsh degen oiǵa qalasyń. Árine, bala bolsa «bala ǵoi» dep jyly jaýyp qoiýǵa bolar edi. Biraq ol jaryqtyq tepse temir úzetin atpal azamat qoi. Búginde ondailardyń qatary kóbeiip kele jatqany jasyryn emes. Nelikten sol «azamattar» balanyń tirligin istep, quryp ketkir oiynnyń qulyna ainaldy? Bir sát osy jaily oilanyp kórdik pe? Oiynnyń tek kompiýterlik túri bolady dep taǵy aita almaimyz. Qazir ne kóp, oiynnyń túri kóp. Sonyń árbiriniń sońynda júrgen jigitterdi, el aǵalaryn kórgende, osy suraqtar tipten mazalai túsedi.
Oiyn men bala – egiz uǵym. Balasyz oiyndy, oiynsyz balany elestete almaitynymyz shyndyq. Óitkeni bala oiyn arqyly jetiledi, ainalasyn tanidy, adam bolyp qalyptasady. Bárimizde balalyq deitin baldáýrenniń baspaldaǵynan attaǵanymyz keshe ǵana. Oiyn úshin ystyq tamaq pen qaimaqty qoiý shaiǵa qaramai, qoiynǵa tyǵyp shyqqan nanymyz ben qara sýdy talǵajaý etkendi artyq kóretin edik. Tipten, qas qaraiyp, qarańǵy tússe de úige qaitýǵa asyqpaitynbyz. Shyjyǵan ystyq pen shyńyltyr aiazda oinaýǵa kedergi keltirmeitin. Oiyn degende áste sharshamaisyń ári eshqashan jalyqpaisyń. Bul da oiynnyń qudireti. Desede joǵarydaǵy oiynmen salystyrýǵa kelmeitin. Eger sol adamdarǵa ózińizdiń bala kezińizde oinaǵan oiyndaryńyzdy oinaýdy usynsańyz sizdi mazaq eteri anyq. «Bala emespin ǵoi» degen ýáj aitýy da múmkin. Osy sózdi aitýyn aitsa da óz isinen bas tartpasy túsinikti. Ol da bala bolǵan. Ol da biz oinaǵan oiyndy oinaǵan. Qazir ony oinaǵysy kelmeidi. Óitkeni, eresek boldy, esi kirdi. Dese de kompiýterlik oiyndarǵa ne úshin sonshalyqty qumar? Bul siz ben biz úshin ǵana emes, jalpy qoǵam úshin ózekti másele.
Oiyn ata-babalarymyzdan beri úzilissiz jalǵasyp keledi. Sol sebepti de ár ulttyń ózine tán oiyndary bar. Qazaqtyń ulttyq oiyndary da birshama. Oiynnyń geografiialyq aýmaqqa, maýsymdyq aýysýlarǵa, oinaýshynyń jas ereksheligi men jynysyna t.b. bailanysty ózgerip otyratyny bar. Biraq ýaqyttyń ótýimen oiynda zamanyna sai ózgere bastady. Burynǵy oiyndar kóbinese qimyl-qozǵalysqa qurylsa, endi ornyńnan turmai-aq oinai beretin oiyndar paida boldy. Paidasynan ziiany basymdaýy kóbirek. Tehnikanyń damýyna sai oiynnyń da sany artyp, dami kele bizneske ainalyp shyǵa keldi. Bul qubylys adamdardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrmai qoimaityny zańdylyq. Basynda qyzyǵýshylyqpen bastalyp, sońynda shyrmaýynan shyǵa almai jatatyny taǵy bar.
Máselen, siz balańyzdyń bizdiń sóz etip otyrǵan kompiýterlik oiyndar oinaýyna qarsysyz deiik. Siz balańyzǵa oinatpaý úshin kompiýter alyp bermedińiz, kompiýterlik klýbqa barýyna shekteý qoidyńyz delik. Biraq balańyz siz aitty eken dep tyiyla qoiýy ekitalai. Ózinde kompiýter joq bolsa da, dostarynda bar ekeni anyq. Sizden tyǵylyp júrip oinaityny da ras. «It qoryǵan jerge ósh» degendei, balańyzdyń qumarlyǵy shektegen saiyn arta túsetini daýsyz. Bala kezinde oinamaǵanymen, oǵan degen qyzyǵýshylyǵy kóńiliniń bir túkpirinde qalyp qoiady. Ýaqyt ótken saiyn ol qyzyǵýshylyǵy arta beredi. Kele-kele qyzyǵýshylyq qumarlyqqa, qumarlyq táýeldilikke uryndyrady. Osylai jasy kelse de kompiýterlik oiyndardyń qulyna ainalǵan jartykesh adam paida bolady.
«Oiyny qanbaǵan bala» túsinigi psihologiiada tereń zerdelengen taqyryp. Balalyq shaǵynda oiyny qanbaǵan adam ómirlik jolynda talai kedergige tap bolady, iaki neshe túrli bógesindi ózi ózine jasaidy. Ondai adamdar ne nársege bolsa da tez táýeldi bolýǵa shaq turady.
Nurserik Tileýqabyl.
