Qazaqstannan arnaiy kelgen jýrnaliske suhbat bergen ol: «men Ýkrainadan keiin Qazaqstanǵa kirisemiz dep aitpadym» depti. «Reseilikter Qazaqstandy jaqsy kóredi, onyń ishinde men de barmyn» degen eken. Bizdi bala kóretin siiaqty...
Suhbatynda qyrǵyzdarǵa tiise ketipti. «Ózi joqtyń, kózi joq» degenge salsa kerek.
Jýrnalistiń alǵashqy saýaly kóp kúmán týǵyzdy. Jirinovskiige jaqtasyp otyrǵandai áser qaldyrdy. Sondyqtan keibir saýaldardy qysqartyp alǵandy jón kórdik.
– Sizdiń Qazaqstanǵa degen kózqarasyńyz qandai? Qazaqstannyń táýelsizdigin, egemendigin moiyndaisyz ba? Onyń ústine Almaty sizdiń týǵan qalańyz ǵoi...
Reseide eshbir adam Qazaqstannyń statýsyna kúmán keltirmeidi. Onyń shekarasyna kóz alartpaidy. Keibir jýrnalister bizdiń sózimizdiń óńin ainaldyryp jiberedi.
Byltyr «Eho Moskvy» radiosynda Pliýshev degen jýrnalistke suhbat berdim. Ýkrainany talqyladyq. Donbass bári kirdi. Bir kezde ol «Ýkrainadan keiingi kezekte kim tur?» degen suraq qoidy. Menen suraǵany ǵoi...Men bolsam «bul týraly keiin, keiin...biz qazir Ýkrainamen ainalysyp jatyrmyz» dedim.
Qazaqstanǵa qandai aqpar jetti? «Ýkrainadan keiingi el Qazaqstan bolady» dep estidi. Biz tek Ýkrainanyń taǵdyryn, Donbassty, azamattyq soǵysty ǵana talqyladyq.
Qazaqstanǵa múlde basqa aqpar jetti. «Men Ýkrainany bitirip alaiyq, odan keiin Qazaqstanǵa kirisemiz» dep aityppyn. Mundai múlde bolǵan joq. Bul máseleni eshkim kótermeidi.
Qazaqstanmen bailanysymyz óte jaqsy. Onyń jetekshisi Nursultan Ábishulymen jaqsy syilaspyz.
Qazaqstan kún tártibinde turǵan joq. Shekarany ózgertý týraly másele kóterilmeidi. Biz tatý kórshimiz.
Qazaqstanda kórshilerińiz Qyrǵyzstandaǵydai (Osh oblysy) nemese Tájikstandaǵydai (Aýǵanstanmen shekaralas) máseleler joq. Biraq, bireýlerdiń Qazaqstan men Reseidiń araqatynasyna kóleńke túsirmek oiy bar.
Aitalyq, Armeniia. Ol jaqta turmystyq qylmys boldy. Áskeri bazadaǵy orys soldaty birneshe armiandy óltirdi. Budan keiin ile shala bir orysty óltirdi. Ne úshin? Qaqtyǵys týǵyzý úshin. Armeniia Kedendik odaqqa qosylmaý úshin. Muny bizdiń ortaq jaýlarymyz jasap otyr. Aitalyq, Samarqan men Buqara úshin Tájikstan men Ózbekstandy arazdastyryp qoiǵan da solar.
Qazaqstanmen eshqandai másele joq. Jýrnalister tek asyryp aitady.
Qyrǵyzstanmen dál sondai jaǵdai bolǵan. Olardyń syrtqy qaryzy basynan asady. Qaryzǵa belshesinen batqan el. Men «endeshe Ystyqkóldi satyńdar. Aqshaǵa kómilesińder» dedim. Mysal retinde aittym. Bitti, shý kóterildi. «Jirinovskii Ystyqkóldi tartyp almaq» dedi.
Qyrǵyzdardyń qolynda úlken bailyq jatyr. Ystyqkól degen. Teńizden de artyq. Qara teńizdi aitamyn. Kóldi jalǵa berińder, satyńdar tipti bolmasa atyn ózgertińder. Aitalyq, ony Orys kóli dep atańdar. Mine, sol kezde Sibirdegi qalyń halyq qyrǵyzdarǵa qarai aǵylady.
Al Ystyqkól degen ne? Adam atynan qorqady. Qara teńizdi biledi, Azov teńizin biledi. Ystyqkólge barǵansha Túrkiiaǵa ketip qalǵandy jón kóredi. Sol-aq eken qyrǵyzdar meni qara tizimge kirgizip tastady. Men tek olarǵa ekonomikalyq tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn usyndym.
Biz de bir kezderi Aliaskany satyp jibergenbiz. Jarty Sahalindi satyp jibere jazdadyq. Bul tarih.
Qazaqstanda eshqandai sharýamyz joq. Arandatyp otyrǵan jýrnalister. Batysshyl jýrnalister... Olar TMD, Kedendik odaq elderin urystyryp qoiǵysy keledi. Buǵan nazar aýdarmańyzdar.
Árine, eger ultarazdyq qaqtyǵystar týyndasa (Qazaqstan týraly mundaidy estigen joqpyn) biz tiisinshe Úkimetten ol jaqtaǵy baýyrlarymyzdy qorǵaýdy talap etemiz. Aitalyq, Moldaviiada, bolmasa Baltyq elderinde orystardy el azamattary dep eseptemeidi. Qazaqstanmen mundai jaǵdai bolǵan joq.
Reseilikter Qazaqstandy qatty qurmetteidi. Onyń ishinde men de barmyn.
Qazaqstan meniń kishi otanym. Almatydaǵy Masanchi kóshesin meniń atyma berse qarsylyǵym joq. Men oqyǵan №25 mektepke meniń atymdy berse tipti qatyp keter edi. Men turǵan úidi murajaiǵa ainaldyrsa...Bolashaqta degenim ǵoi. Esesine sizderge týrister keledi. Bul sizderge paida.
– Tek qana jýrnalister emes, jaqynda Reseidiń memlekettik arhiviniń direktory: «eshqandai 28 panfilovshylardyń erligi bolǵan joq!» dedi. Tarihta panfilovshylar da, general Panfilov ta bolǵan. Biraq, álgi direktor «olar erlik jasaǵan joq!» deidi. Buǵan ne deisiz? Bul da arandatý ma?
– Ony taǵy da durys túsinbedińizder. Batyrlar bolǵan. Panfilovshylardyń barlyǵy batyr. Biraq, arhivterge olardyń erligin dáleldeitin materialdar jetispeidi. Bálkim, bizdiń sarbazdar keiin shegingen shyǵar... Mundai da bolýy múmkin. Biraq, jalpy alǵanda erlik jasaldy. Máskeýdi qorǵap qaldy.
Olar arhivshiler olarǵa dálel kerek. Sizder muny aýyr qabyldaisyzdar. Eshkim de panfilovshylardyń erligine kúdiktenbeidi.
Sol siiaqty eshkim de Qazaqstan shekarasyna kúmán keltirmeidi. Biraq...Kishi júzdiń hany Ábilqaiyr Sankt-Peterbýrgke imperatorǵa baryp, qazaqtardy qorǵap qalý týraly ótinish aitty ǵoi. Bul Reseimen shekaralas aimaq. Birinshiden, jai ǵana kómek suraǵan joq, qazaqtardyń Reseidiń qol astyna qaraǵysy keletinin aitty. Mundai jaittardy da jasyrýǵa bolmaidy. Osylaisha Qazaqstannyń soltústigindegi qazaqtar Resei imperiiasynyń baǵynyshtylary atandy.
Sizder bizdiń sózimizdi aýyr qabyldaisyzdar. Tarihtyń qyrlary kóp. Faktiler jetip artylady.
Bastysy, Qazaqstan bizdiń eń jaqyn ári eń tatý kórshimiz.
– Qazaqstandaǵy júzege aspaq reformalar týraly ne oilaisyz?
– Barlyq reformalarǵa baisaldylyqpen jáne saqtyqpen qaraý kerek. Bul em, dári siiaqty. Reforma eldiń ekonomikasyn jaqsartýy da qurdymǵa ketirýi de múmkin. Reforma jasaǵanda kalkanyń qajeti joq. Iaǵni, bireýden kóshirý paida ákelmeidi. Mysalǵa, Batystan, AQSh-tan. Ol jaqtaǵy jaǵdai bólek. Jalpy sońǵy 30-40 jylda qolǵa alynǵan reformalardyń kópshiligi sátsiz aiaqtaldy...Sebebi, kópshiligi kóshirme. Reforma eldiń óz ishinen shyǵýy kerek. Kóshirilmegen. Túpnusqa bolsa nátijesi de boldy. Batystan úlgi alýdyń qajeti joq.
