Erekshe qajettilikteri bar adamdardy qoǵam ómirine tolyqqandy aralastyrý, olardyń bilim alý, eńbek etý jáne ózin-ózi damytý múmkindigin keńeitý – qazirgi Qazaqstannyń áleýmettik saiasatynyń mańyzdy baǵytynyń biri. Alaida inkliýziia uǵymy tek bilim berý salasymen shektelmeidi, ol qoǵamnyń ár salasynda – jumys ornynda, qoǵamdyq keńistikte, mádeniet pen sportta kórinis tabýy tiis.
Osy taqyryp aiasynda Dalanews.kz tilshisi Arnaiy jáne inkliýzivti bilim berýdi damytýdyń Ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń direktory, PhD, qaýymdastyrylǵan professor Laýra Asqarqyzy Butabaevamen áńgimelesti. Sarapshy inkliýzivti qoǵam qurýdyń basty sharttary, erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa qoǵam men biznestiń kózqarasy jáne inkliýziia mádenietin qalyptastyrý joldary týraly oi bólisti.
- Erekshe qajettilikteri bar adamdardy qoǵamǵa tolyqqandy engizý úshin eń basty ne isteý kerek dep oilaisyz?
- Eń aldymen, qoǵamnyń kózqarasyn ózgertý qajet. Erekshe qajettilikteri bar adamdardyń da osy qoǵamnyń tolyqqandy músheleri ekenin tereń túsiný mańyzdy. Inkliýziia — tek bilim berý salasynyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi. Bul baǵytta bilim berýde teń múmkindikterdi qamtamasyz etý, eńbek naryǵynda qolaily jaǵdai jasaý, sondai-aq fizikalyq jáne tsifrlyq infraqurylymdy barshaǵa qoljetimdi etý — negizgi basymdyqtardyń biri bolýy tiis.
Elimizde erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardyń sany jyl saiyn artyp keledi. Bul tek statistikalyq derek emes, memleket pen qoǵamǵa úlken jaýapkershilik júkteitin faktor. Osy oraida inkliýzivti bilim berýdi damytý baǵytynda júieli ári naqty memlekettik sharalar júzege asyrylýda.
Mysaly, 2021 jyldan bastap jalpy bilim beretin mektepterdiń shtattyq kestesine pedagog-assistent jáne arnaiy pedagog laýazymdary engizildi. Bul mamandar erekshe balalardyń jeke bilim alý jolyn súiemeldep, olardyń oqý protsesine belsendi qatysýyna jáne áleýmettik ortaǵa beiimdelýine kómektesedi.
Infraqurylymdyq jaǵynan da oń ózgerister bar. Qazirgi tańda elimizde 509 arnaiy bilim berý uiymy jumys isteidi: 46 arnaiy balabaqsha, 99 arnaiy mektep, 110 psihologiialyq-meditsinalyq-pedagogikalyq konsýltatsiia (PMPK), 230 psihologiialyq-pedagogikalyq túzetý kabineti (PPTK), 11 aýtizm ortalyǵy jáne 13 ońaltý ortalyǵy bar. Sondai-aq, inkliýzivti qoldaý kabinetteriniń sany sońǵy jyldary 1000-nan asty, bul qoǵamda inkliýzivti bilim berýge degen senimdi kúsheitti. Elimizdegi mektepterdiń 91 paiyzy erekshe balalar úshin qolaily jaǵdai jasaǵan.
Inkliýzivti bilim berý sapasyn aiqyndaityn negizgi faktorlardyń biri – pedagog kadrlardyń kásibi biliktiligi men jańa tehnologiialardy meńgerý deńgeii. Osy turǵyda Arnaiy jáne inkliýzivti bilim berýdi damytýdyń Ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy pedagogterge ádistemelik jáne ǵylymi-ádistemelik qoldaý kórsetip keledi. Sońǵy eki jylda ortalyq QR Oqý-aǵartý ministrliginiń tapsyrmasyna sáikes 97 oqýlyq pen oqý-ádistemelik keshen, 16 ádistemelik usynym jáne 88 tiptik oqý baǵdarlamasyn ázirlep, mektep tájiribesine engizdi. Sonymen qatar, inkliýzivti bilim berý salasynda biliktiligin arttyrýǵa nietti pedagogterdiń sany jyl saiyn artyp keledi. Bul – kadrlyq áleýettiń turaqty túrde nyǵaiyp kele jatqanyn kórsetedi.
- Inkliýzivti qoǵam qurýdyń basty sharty ne?
Inkliýzivti qoǵam qurýdyń basty sharty – bilim berý júiesindegi teńdikti qamtamasyz etý. Ár bala, onyń ishinde erekshe qajettilikteri bar balalar da, sapaly jáne qoljetimdi bilim alýǵa tolyq quqyly. Qaýipsiz, yńǵaily jáne qoljetimdi orta balalardyń áleýetin tolyq ashýǵa, qoǵamda ózin senimdi ári erkin sezinýge múmkindik beredi.
Bul baǵytta memleket tarapynan naqty jáne júieli qadamdar jasalýda. Zańnamalyq baza jetildirilip, inkliýzivti kabinetter men resýrstyq ortalyqtar quryldy. «Bilim týraly» Zań ár balanyń sapaly bilim alý quqyǵyn zańmen kepildendirse, jaqynda «Múmkindigi shekteýli balalardy (tulǵalardy) keshendi qoldaý týraly» jańa zań jobasy ázirlendi. Bul qujat týǵannan bastap kámeletke tolǵanǵa deiingi kezeńde balalardy jan-jaqty qoldaýdy kózdeidi.
Degenmen, inkliýzivti qoǵam tek quqyqtyq nemese infraqurylymdyq másele ǵana emes, eń aldymen qoǵamdyq sananyń, qundylyqtar men mádeniettiń ózgerýinen bastalatyn áleýmettik protsess. Sondyqtan inkliýzivti tárbie otbasynan bastalyp, balabaqsha, mektep pen joǵary oqý oryndarynda jalǵasýy kerek. Sonda ǵana qoǵamnyń árbir múshesi ózgelerdiń ereksheligin qabyldap, teń quqyly ómir súrý mádenieti qalyptasady.
- Sizdiń oiyńyzsha, Qazaqstanda inkliýziia deńgeii qandai?
- Qazaqstanda inkliýziia deńgeii kezeń-kezeńimen damyp keledi. Zańnamalyq baza nyǵaiyp, bilim berý uiymdarynda resýrstyq ortalyqtar men inkliýzivti kabinetter ashylyp, saladaǵy arnaiy mamandardyń róli artýda. Pedagogterdiń kásibi biliktiligin arttyrý jáne ǵylymi zertteýlerge negizdelgen oqý-ádistemelik quraldarmen qamtamasyz etý júieli túrde júrgizilýde. Sonymen qatar, erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalarǵa psihologiialyq-pedagogikalyq qoldaý kórsetý baǵytynda naqty is-sharalar qolǵa alynǵan.
Jaqynda Almatyda ótken WIC 2025 – Dúniejúzilik inkliýzivti bilim berý kongresi elimiz úshin tarihi oqiǵa boldy. Onyń nátijesinde Almaty qalasy inkliýzivti bilim berýdiń jahandyq haby retinde tanyldy. Bul Qazaqstannyń bilim berý salasyndaǵy reformalary men inkliýzivtik saiasattyń halyqaralyq deńgeide moiyndalǵanynyń aiqyn kórinisi.
Kongress aiasynda álemdik sarapshylardyń qatysýymen talqylanǵan Almaty deklaratsiiasy halyqaralyq deńgeidegi mańyzdy qujatqa ainaldy. Ol ár balanyń áleýetin ashýǵa, adami kapitaldy damytýǵa, áleýmettik birlikti nyǵaitýǵa jáne zamanaýi tehnologiialar arqyly teń múmkindikterdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul bastama Qazaqstannyń inkliýzivti bilim berýdi jahandyq deńgeide ilgeriletýge qosqan úlesi bolyp tabylady.
Bul elimizdiń bilim berý júiesinde teńdik pen qoljetimdilikti qamtamasyz etý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Alaida tolyqqandy inkliýzivti qoǵam qalyptastyrý úshin bul jetkiliksiz. Bul salaǵa qoǵamnyń kózqarasy, pedagogterdiń kásibi quzyrettiligi, ata-analar men arnaiy mamandardyń ózara yntymaqtastyǵy tikelei áser etedi. Inkliýziia — tek bir salanyń emes, búkil qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi. Ol bilim berý, áleýmettik qoldaý, qoǵamdyq sana men mádeniet siiaqty barlyq baǵyttarda júieli áreket pen turaqty yntymaqtastyqty talap etetin kópqyrly, úzdiksiz úderis.
- Erekshe qajettilikteri bar adamdardy jumysqa qabyldaýǵa qoǵam men biznes qalai qaraidy?
Qazaqstanda múmkindigi shekteýli tulǵalardy jumyspen qamtyp otyrǵan kompaniialar men áleýmettik bastamalar bar. Mundai uiymdar inkliýzivti qoǵam qurýǵa, erekshe qajettilikteri bar azamattardyń ómirge belsendi aralasýyna jáne ózin-ózi júzege asyrýyna eleýli úles qosyp keledi. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jumystardy keńeitý jáne damytý asa mańyzdy.
Men ózim kýá bolǵan jaqsy bastamamen bóliskim keledi. Jaqynda elimizde erekshe jandardy jumyspen qamtý isine úles qosyp júrgen «Kúnde» inkliýzivti kafesiniń qyzmetin kórip, erekshe áser aldym. Bul kofeinia Daýn sindromy, aýtizm spektrindegi buzylystar jáne basqa da damý erekshelikteri bar azamattardy eńbekke tartýǵa baǵyttalǵan jarqyn áleýmettik joba. Mundai bastamalar tek jumyspen qamtýdy ǵana emes, sonymen qatar qoǵamdaǵy inkliýzivti mádenietti qalyptastyrýǵa da yqpal etedi.
Óitkeni múgedektik sanaty berilgen jasóspirimder men jastardyń arasynda eńbekke qabiletti, talantty ári yntaly tulǵalar az emes. Eń bastysy — olarǵa senim artyp, múmkindik berý.
- Qoǵamnyń mundai adamdarǵa degen kózqarasyn qalai ózgertýge bolady?
Árine, qoǵamdaǵy ózgeris bir kúnde bolmaidy. Degenmen, júieli jumys, oń tájiribeler men ashyq dialog arqyly ǵana inkliýzivti ortany qalyptastyrýǵa bolady. Ár adam ómir jolynda jetistikke jaqyndarynyń qoldaýymen, bilimge jáne eńbekke degen talpynysymen jetedi. Sondyqtan inkliýziia tek erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa qatysty másele emes, jalpy jeke tulǵaǵa degen qoǵamnyń qarym-qatynasy men túsiniginiń kórsetkishi bolyp tabylady.
Qoǵamnyń erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa degen kózqarasyn ózgertý úshin eń aldymen stereotipter men stigmalardan arylý qajet. Bul uzaq merzimdi protsess bolsa da, áleýmettik mańyzdy qadam bolyp tabylady. Kózqarasty ózgertýdiń basty joly – inkliýzivti mádenietti qalyptastyrý jáne ártúrlilikti qundylyq retinde qabyldaýǵa tárbieleý.
Bul ózgeris eń aldymen otbasy men bilim salasyndaǵy mamandardyń birlesken qoldaýynan bastalýy tiis. Otbasynyń psihologiialyq jáne áleýmettik turǵydan daiyn bolýy, iaǵni balanyń qabiletin erte jastan anyqtap, ereksheligine qarai damytý, balanyń áleýmettený jolyndaǵy mańyzdy kezeń bolyp tabylady. Sonymen qatar, pedagogter men arnaiy mamandar balanyń damý erekshelikterin túsinip, oǵan qoldaý kórsetýge daiyn bolýy qajet. Ata-analar men mamandar birlese jumys istegende, erekshe qajettilikteri bar adam qoǵamnan oqshaýlanbai, belsendi ómirge qosylyp, ózin tolyqqandy tulǵa retinde sezinedi. Sol kezde ǵana shynaiy inkliýzivti qoǵam qalyptasady.
- Paidaly oilaryńyz ben shynaiy kózqarasyńyz úshin alǵys aitamyz, Laýra Asqarqyzy. Erekshe jandarǵa teń múmkindik beretin qoǵam qurý jolynda eńbegińiz tabysty bolsyn.
