ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامداردى قوعام ٶمٸرٸنە تولىققاندى ارالاستىرۋ, ولاردىڭ بٸلٸم الۋ, ەڭبەك ەتۋ جەنە ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتۋ – قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتىنىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ بٸرٸ. الايدا ينكليۋزييا ۇعىمى تەك بٸلٸم بەرۋ سالاسىمەن شەكتەلمەيدٸ, ول قوعامنىڭ ەر سالاسىندا – جۇمىس ورنىندا, قوعامدىق كەڭٸستٸكتە, مەدەنيەت پەن سپورتتا كٶرٸنٸس تابۋى تيٸس.
وسى تاقىرىپ اياسىندا Dalanews.kz تٸلشٸسٸ ارنايى جەنە ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور لاۋرا اسقارقىزى بۇتاباەۆامەن ەڭگٸمەلەستٸ. ساراپشى ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋدىڭ باستى شارتتارى, ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامدارعا قوعام مەن بيزنەستٸڭ كٶزقاراسى جەنە ينكليۋزييا مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ جولدارى تۋرالى وي بٶلٸستٸ.
- ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامداردى قوعامعا تولىققاندى ەنگٸزۋ ٷشٸن ەڭ باستى نە ٸستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز?
- ەڭ الدىمەن, قوعامنىڭ كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋ قاجەت. ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامداردىڭ دا وسى قوعامنىڭ تولىققاندى مٷشەلەرٸ ەكەنٸن تەرەڭ تٷسٸنۋ ماڭىزدى. ينكليۋزييا — تەك بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ. بۇل باعىتتا بٸلٸم بەرۋدە تەڭ مٷمكٸندٸكتەردٸ قامتاماسىز ەتۋ, ەڭبەك نارىعىندا قولايلى جاعداي جاساۋ, سونداي-اق فيزيكالىق جەنە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى بارشاعا قولجەتٸمدٸ ەتۋ — نەگٸزگٸ باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ بولۋى تيٸس.
ەلٸمٸزدە ەرەكشە بٸلٸم بەرۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. بۇل تەك ستاتيستيكالىق دەرەك ەمەس, مەملەكەت پەن قوعامعا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيتٸن فاكتور. وسى ورايدا ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ باعىتىندا جٷيەلٸ ەرٸ ناقتى مەملەكەتتٸك شارالار جٷزەگە اسىرىلۋدا.
مىسالى, 2021 جىلدان باستاپ جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردٸڭ شتاتتىق كەستەسٸنە پەداگوگ-اسسيستەنت جەنە ارنايى پەداگوگ لاۋازىمدارى ەنگٸزٸلدٸ. بۇل ماماندار ەرەكشە بالالاردىڭ جەكە بٸلٸم الۋ جولىن سٷيەمەلدەپ, ولاردىڭ وقۋ پروتسەسٸنە بەلسەندٸ قاتىسۋىنا جەنە ەلەۋمەتتٸك ورتاعا بەيٸمدەلۋٸنە كٶمەكتەسەدٸ.
ينفراقۇرىلىمدىق جاعىنان دا وڭ ٶزگەرٸستەر بار. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 509 ارنايى بٸلٸم بەرۋ ۇيىمى جۇمىس ٸستەيدٸ: 46 ارنايى بالاباقشا, 99 ارنايى مەكتەپ, 110 پسيحولوگييالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسييا (پمپك), 230 پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق تٷزەتۋ كابينەتٸ (پپتك), 11 اۋتيزم ورتالىعى جەنە 13 وڭالتۋ ورتالىعى بار. سونداي-اق, ينكليۋزيۆتٸ قولداۋ كابينەتتەرٸنٸڭ سانى سوڭعى جىلدارى 1000-نان استى, بۇل قوعامدا ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋگە دەگەن سەنٸمدٸ كٷشەيتتٸ. ەلٸمٸزدەگٸ مەكتەپتەردٸڭ 91 پايىزى ەرەكشە بالالار ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساعان.
ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ايقىندايتىن نەگٸزگٸ فاكتورلاردىڭ بٸرٸ – پەداگوگ كادرلاردىڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن جاڭا تەحنولوگييالاردى مەڭگەرۋ دەڭگەيٸ. وسى تۇرعىدا ارنايى جەنە ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى پەداگوگتەرگە ەدٸستەمەلٸك جەنە عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. سوڭعى ەكٸ جىلدا ورتالىق قر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس 97 وقۋلىق پەن وقۋ-ەدٸستەمەلٸك كەشەن, 16 ەدٸستەمەلٸك ۇسىنىم جەنە 88 تيپتٸك وقۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەپ, مەكتەپ تەجٸريبەسٸنە ەنگٸزدٸ. سونىمەن قاتار, ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا نيەتتٸ پەداگوگتەردٸڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. بۇل – كادرلىق ەلەۋەتتٸڭ تۇراقتى تٷردە نىعايىپ كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
- ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋدىڭ باستى شارتى نە?
ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋدىڭ باستى شارتى – بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ. ەر بالا, ونىڭ ٸشٸندە ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالار دا, ساپالى جەنە قولجەتٸمدٸ بٸلٸم الۋعا تولىق قۇقىلى. قاۋٸپسٸز, ىڭعايلى جەنە قولجەتٸمدٸ ورتا بالالاردىڭ ەلەۋەتٸن تولىق اشۋعا, قوعامدا ٶزٸن سەنٸمدٸ ەرٸ ەركٸن سەزٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇل باعىتتا مەملەكەت تاراپىنان ناقتى جەنە جٷيەلٸ قادامدار جاسالۋدا. زاڭنامالىق بازا جەتٸلدٸرٸلٸپ, ينكليۋزيۆتٸ كابينەتتەر مەن رەسۋرستىق ورتالىقتار قۇرىلدى. «بٸلٸم تۋرالى» زاڭ ەر بالانىڭ ساپالى بٸلٸم الۋ قۇقىعىن زاڭمەن كەپٸلدەندٸرسە, جاقىندا «مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالالاردى (تۇلعالاردى) كەشەندٸ قولداۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى ەزٸرلەندٸ. بۇل قۇجات تۋعاننان باستاپ كەمەلەتكە تولعانعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە بالالاردى جان-جاقتى قولداۋدى كٶزدەيدٸ.
دەگەنمەن, ينكليۋزيۆتٸ قوعام تەك قۇقىقتىق نەمەسە ينفراقۇرىلىمدىق مەسەلە عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن قوعامدىق سانانىڭ, قۇندىلىقتار مەن مەدەنيەتتٸڭ ٶزگەرۋٸنەن باستالاتىن ەلەۋمەتتٸك پروتسەسس. سوندىقتان ينكليۋزيۆتٸ تەربيە وتباسىنان باستالىپ, بالاباقشا, مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاسۋى كەرەك. سوندا عانا قوعامنىڭ ەربٸر مٷشەسٸ ٶزگەلەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸن قابىلداپ, تەڭ قۇقىلى ٶمٸر سٷرۋ مەدەنيەتٸ قالىپتاسادى.
- سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, قازاقستاندا ينكليۋزييا دەڭگەيٸ قانداي?
- قازاقستاندا ينكليۋزييا دەڭگەيٸ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن دامىپ كەلەدٸ. زاڭنامالىق بازا نىعايىپ, بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا رەسۋرستىق ورتالىقتار مەن ينكليۋزيۆتٸ كابينەتتەر اشىلىپ, سالاداعى ارنايى مامانداردىڭ رٶلٸ ارتۋدا. پەداگوگتەردٸڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگٸزدەلگەن وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلۋدە. سونىمەن قاتار, ەرەكشە بٸلٸم بەرۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالارعا پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ كٶرسەتۋ باعىتىندا ناقتى ٸس-شارالار قولعا الىنعان.
جاقىندا الماتىدا ٶتكەن WIC 2025 – دٷنيەجٷزٸلٸك ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ كونگرەسٸ ەلٸمٸز ٷشٸن تاريحي وقيعا بولدى. ونىڭ نەتيجەسٸندە الماتى قالاسى ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋدٸڭ جاھاندىق حابى رەتٸندە تانىلدى. بۇل قازاقستاننىڭ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى رەفورمالارى مەن ينكليۋزيۆتٸك ساياساتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ.
كونگرەسس اياسىندا ەلەمدٸك ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانعان الماتى دەكلاراتسيياسى حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ماڭىزدى قۇجاتقا اينالدى. ول ەر بالانىڭ ەلەۋەتٸن اشۋعا, ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا, ەلەۋمەتتٸك بٸرلٸكتٸ نىعايتۋعا جەنە زاماناۋي تەحنولوگييالار ارقىلى تەڭ مٷمكٸندٸكتەردٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل باستاما قازاقستاننىڭ ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋدٸ جاھاندىق دەڭگەيدە ٸلگەرٸلەتۋگە قوسقان ٷلەسٸ بولىپ تابىلادى.
بۇل ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە تەڭدٸك پەن قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. الايدا تولىققاندى ينكليۋزيۆتٸ قوعام قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بۇل جەتكٸلٸكسٸز. بۇل سالاعا قوعامنىڭ كٶزقاراسى, پەداگوگتەردٸڭ كەسٸبي قۇزىرەتتٸلٸگٸ, اتا-انالار مەن ارنايى مامانداردىڭ ٶزارا ىنتىماقتاستىعى تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. ينكليۋزييا — تەك بٸر سالانىڭ ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ. ول بٸلٸم بەرۋ, ەلەۋمەتتٸك قولداۋ, قوعامدىق سانا مەن مەدەنيەت سيياقتى بارلىق باعىتتاردا جٷيەلٸ ەرەكەت پەن تۇراقتى ىنتىماقتاستىقتى تالاپ ەتەتٸن كٶپقىرلى, ٷزدٸكسٸز ٷدەرٸس.
- ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامداردى جۇمىسقا قابىلداۋعا قوعام مەن بيزنەس قالاي قارايدى?
قازاقستاندا مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ تۇلعالاردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كومپانييالار مەن ەلەۋمەتتٸك باستامالار بار. مۇنداي ۇيىمدار ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋعا, ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ازاماتتاردىڭ ٶمٸرگە بەلسەندٸ ارالاسۋىنا جەنە ٶزٸن-ٶزٸ جٷزەگە اسىرۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى كەڭەيتۋ جەنە دامىتۋ اسا ماڭىزدى.
مەن ٶزٸم كۋە بولعان جاقسى باستامامەن بٶلٸسكٸم كەلەدٸ. جاقىندا ەلٸمٸزدە ەرەكشە جانداردى جۇمىسپەن قامتۋ ٸسٸنە ٷلەس قوسىپ جٷرگەن «كٷندە» ينكليۋزيۆتٸ كافەسٸنٸڭ قىزمەتٸن كٶرٸپ, ەرەكشە ەسەر الدىم. بۇل كوفەينيا داۋن سيندرومى, اۋتيزم سپەكترٸندەگٸ بۇزىلىستار جەنە باسقا دا دامۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ بار ازاماتتاردى ەڭبەككە تارتۋعا باعىتتالعان جارقىن ەلەۋمەتتٸك جوبا. مۇنداي باستامالار تەك جۇمىسپەن قامتۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامداعى ينكليۋزيۆتٸ مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋعا دا ىقپال ەتەدٸ.
ٶيتكەنٸ مٷگەدەكتٸك ساناتى بەرٸلگەن جاسٶسپٸرٸمدەر مەن جاستاردىڭ اراسىندا ەڭبەككە قابٸلەتتٸ, تالانتتى ەرٸ ىنتالى تۇلعالار از ەمەس. ەڭ باستىسى — ولارعا سەنٸم ارتىپ, مٷمكٸندٸك بەرۋ.
- قوعامنىڭ مۇنداي ادامدارعا دەگەن كٶزقاراسىن قالاي ٶزگەرتۋگە بولادى?
ەرينە, قوعامداعى ٶزگەرٸس بٸر كٷندە بولمايدى. دەگەنمەن, جٷيەلٸ جۇمىس, وڭ تەجٸريبەلەر مەن اشىق ديالوگ ارقىلى عانا ينكليۋزيۆتٸ ورتانى قالىپتاستىرۋعا بولادى. ەر ادام ٶمٸر جولىندا جەتٸستٸككە جاقىندارىنىڭ قولداۋىمەن, بٸلٸمگە جەنە ەڭبەككە دەگەن تالپىنىسىمەن جەتەدٸ. سوندىقتان ينكليۋزييا تەك ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامدارعا قاتىستى مەسەلە ەمەس, جالپى جەكە تۇلعاعا دەگەن قوعامنىڭ قارىم-قاتىناسى مەن تٷسٸنٸگٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ بولىپ تابىلادى.
قوعامنىڭ ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامدارعا دەگەن كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ستەرەوتيپتەر مەن ستيگمالاردان ارىلۋ قاجەت. بۇل ۇزاق مەرزٸمدٸ پروتسەسس بولسا دا, ەلەۋمەتتٸك ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. كٶزقاراستى ٶزگەرتۋدٸڭ باستى جولى – ينكليۋزيۆتٸ مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ جەنە ەرتٷرلٸلٸكتٸ قۇندىلىق رەتٸندە قابىلداۋعا تەربيەلەۋ.
بۇل ٶزگەرٸس ەڭ الدىمەن وتباسى مەن بٸلٸم سالاسىنداعى مامانداردىڭ بٸرلەسكەن قولداۋىنان باستالۋى تيٸس. وتباسىنىڭ پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان دايىن بولۋى, ياعني بالانىڭ قابٸلەتٸن ەرتە جاستان انىقتاپ, ەرەكشەلٸگٸنە قاراي دامىتۋ, بالانىڭ ەلەۋمەتتەنۋ جولىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, پەداگوگتەر مەن ارنايى ماماندار بالانىڭ دامۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن تٷسٸنٸپ, وعان قولداۋ كٶرسەتۋگە دايىن بولۋى قاجەت. اتا-انالار مەن ماماندار بٸرلەسە جۇمىس ٸستەگەندە, ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادام قوعامنان وقشاۋلانباي, بەلسەندٸ ٶمٸرگە قوسىلىپ, ٶزٸن تولىققاندى تۇلعا رەتٸندە سەزٸنەدٸ. سول كەزدە عانا شىنايى ينكليۋزيۆتٸ قوعام قالىپتاسادى.
- پايدالى ويلارىڭىز بەن شىنايى كٶزقاراسىڭىز ٷشٸن العىس ايتامىز, لاۋرا اسقارقىزى. ەرەكشە جاندارعا تەڭ مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قوعام قۇرۋ جولىندا ەڭبەگٸڭٸز تابىستى بولسىن.
