– Qazir álem jahandaný úrdisimen júrip keledi. Sonyń áserinen ulttyq negizderimiz toqyraýǵa ushyraýy múmkin. Biz halyq retinde osy bir ótkelden aman ótý úshin ne isteýimiz kerek? Bul jaǵdaida ónerdiń mańyzy qandai?
– Osy suraǵyńa bailanysty ótkende áleýmettik jelilerde jazǵan bolatynmyn. Qazirgi qalyptasqan qoǵamdyq júie tarihi taǵdyrlardy sheshýde dármensiz bolyp tur. Endi mynaý jahandaný degen julymyr zaman keldi. Mine, osy jahandyq jasandy turpaiy mádenietten týyndaityn teris tárbie, jat ónege, jabaiy úlgi, jaǵymsyz úgit, keri nasihat sanamyzdy ýlap jatyr. Qazir búkil álemniń qaltalylary bolsyn, missionerleri bolsyn bizge kelip, bizdiń ulttyq rýhani qundylyǵymyzdyń, qazaqi qasietterimizdiń kúl-talqanyn shyǵaryp jatyr. Ony moiyndaý kerek. Al endi osy elimizge kimder kelip, kimder ketip jatyr, olar qandai maqsatty kózdeidi, ne paidasy, ne ziiany bar, muny baqylap otyrǵan eshkim joq. Eń sumdyǵy adamdardyń janynyń, tániniń, balalarynyń, arynyń, namysynyń, jeriniń, bailyǵynyń báriniń satylýy. Bul eldigimizdi, qazaqy qadir-qasietimizdi túgel satý degen sóz. Kindigi ashylǵan zamanda satylmaǵan ne qaldy?! Elin, jerin satqan, saitanyn semirtip baqqan, jumyrtqadai shirip, tabyttai taǵdyrdy aýyrlatyp jatqan qazirgi ózimizdiń qazaqtardy kórgen kezde «ei, qazaq bolyńdarshy» degim kep turady. Mysaly, biz qazirgi qazaq pen keshegi qazaqty salystyrýǵa múlde kelmeidi. Qazir usaqtalyp ketken tuqymymyzdy kóremiz. Keshegi bizdiń jeńgenin maqtamaityn, jeńilgenin dattamaityn qazaq tek ar aldynda ǵana iilgen, dar aldynda emes. Búgingi qazaqty olai deýge bolmaidy. Biz osy eldigimizge qalai ie bolamyz?
Bizdiń mekteptiń Áýezov pen Músirepov negizin salyp ketken sara joly bar. Bizdiń Batys pen orystarǵa negizdelip, solardaǵy element pen jańashyldyqty alǵymyz kep turady. Biz, kerisinshe, olardan qashýymyz kerek. Bizder olardan ne aldyq dep emes, olarǵa ne usynamyz dep oilaýymyz kerek. Al olardyń alary, bizdiń bererimiz qaisy? Olarǵa neni kese kóldeneń tartamyz? Ol Áýezov pen Músirepov negizin qalaǵan mektep bolýy tiis.
– Qazirgi kezde óner juldyzdarynyń kóbi «shoý» jasaýmen álek. Sonyń nátijesinde taza óner men haltýrany almastyryp alǵan siiaqtymyz. Mundai protseske qarsy turar qaýqar bar ma?
– Qazirgi kóp jerde aitylyp júrgenderdiń deni aiǵai-shýdan quralǵan jalǵan patriotizm. Bul bizdiń bolashaǵymyzǵa bedel, keleshegimizge kemel bola almaidy. Biz keide jańalyq izdeimiz dep, jar jaǵalap ketemiz. Ózgeniń qańsyǵyn tańsyq kórýge beiilmiz. Ne izdesek te, jańalyqty da, jaqsylyqty da, tárbieni de, tájiribeni de óz tarihymyzdan, óz qundylyǵymyzdan izdeýimiz kerek. Biz qazir ózimizden izdemeimiz. Ózimizdikine alakózdene qarap, eskirgen dúnieniń sapyna qosa salamyz. «Jańanyń ózi – umytylǵan eski» emes pe edi?! Qazir qulaqtan kirip, boidan turaq tabatyn áýezdi ánder joqtyń qasy desek bolady. Dástúrli ánderimizdi biz áli de dáriptei almai júrmiz. Bizdiń nebir bulbul kómei, jeztańdai ánshilerimiz bar. Endi ánniń ózi amanat qoi. Sonyń aman-saý qalpynda jetkizilýi lázim. Sol amanatqa obal jasamai, salaýatqa saýap jasamai, bútin qalpynda jetkizý – búgingi ánshilerdiń mindeti. Qazirgi ánder «digidik, digidik shabamyn, baidyń qyzyn alamynnyń» tóńireginde. Has ónerdiń qadirin shoýǵa toly baǵdarlamalar ketirip bitti. Estradashylardyń aiǵaiyna qulaq tunady. Olar eshkimdi elemeidi. Dástúrli ánshiler men estradashylar birin biri jamandaýdan aspai júr. Bizge daý-damai qýyp, ónbes istiń sońyn qýatyn ýaqyt joq. Baǵlan ónerdiń basyn tórge súireitin shyn ónerpazdar ózara birigip, ult bolmysyna ziian keltirer istermen kúresýdi úirengeni abzal-aq.
– Bizdiń teatrlardyń álemdik deńgeidegi orny qandai?
– Keshegi taqyr jerden teatr ashqan aǵalarymyzdyń mektebi – óte myqty mektep. Olar ulttyq bolmystyń taza qainarynan órip shyǵyp, qazaqtyń óz álemin kórkem deńgeide qaita ózine usyndy. Men ózimizdiń mektep pen odan shyqqan akterlerdiń shetelmen salystyrǵanda artyq bolmasa, kem túsken tustaryn baiqaǵan joqpyn. Shetelderge shyǵa júrip qazaq teatr mektebiniń myqty ekenine kózim jetti. Shetelderde óner kórsetkenimizde halyq ornynan tik turyp qurmet kórsetip jatady. Qazir bizdiń teatrdy álem tanidy. Bizdiń mekteptiń Áýezov pen Músirepov negizin salyp ketken sara joly bar. Bizdiń Batys pen orystarǵa negizdelip, solardaǵy element pen jańashyldyqty alǵymyz kep turady. Biz, kerisinshe, olardan qashýymyz kerek. Bizder olardan ne aldyq dep emes, olarǵa ne usynamyz dep oilaýymyz kerek. Al olardyń alary, bizdiń bererimiz qaisy? Olarǵa neni kese kóldeneń tartamyz? Ol Áýezov pen Músirepov negizin qalaǵan mektep bolýy tiis. Qazaqstandaǵy barlyq teatrlar Áýezov teatrynan bólinip shyqqan. Sol sebepti bizder áke-teatr sanalamyz. Iaǵni, bas teatr. Búginde bas teatr babynda dep senimdi túrde aita alamyn.
– Siz akter retinde teatrǵa adaldyq tanytyp kelesiz. Kino salasynda birneshe serialdan kórgenimiz bolmasa, kózge túspeisiz. Kinoǵa túsýge qulqyńyz joq pa, álde usynys túspei júr me?
– Men mamandyǵym boiynsha kino jáne teatr akterimin. Kinoǵa túsýdi unatpaimyn desem, artyq aitqandyq bolar. Men o basta teatrdyń bosaǵasyn attaǵanymda aldyńǵy býyn aǵa-apalarymyzdyń aitqan sózderi: «Osy teatr seniń tóriń bolsyn», – degen edi. Biz sol kisilerdiń teatr sahnasyn óz úiiniń tórindei kórgen áz mektebinen óttik qoi. Aldymen aǵalardyń qolyna sý quiyp, sol kisilerdiń batasyn aldyq. Ol kisiler bizge kóbinese teatrǵa degen adaldyqty aitatyn. Teatrdy eshteńemen aiyrbastamaý týraly. Aǵalardyń aitqan aqylyn buljytpaýǵa ant etkenbiz.
Kino salasynda maǵan asa bir suranysta joq. Birneshe serialǵa tústik. Biraq meniń qatyp qalǵan qaǵidam, tártibim bar. Televidenie de bolsyn, kinoda bolsyn men basqa jerde jumys istegende, teatrǵa kedergim timese eken deimin. Men úshin teatr tórindei qudiretti álem joq. Ustazdarym sony úiretti. Sondyqtan meniń sanama sińip qalǵan bolýy kerek. Men úshin birinshi kezekte teatr turady. Bárimiz suhbat bergen kezimizde myqtymyz ǵoi, qatyramyz. Al kúndelikti tirligimizde sóz ben is qabyspai jatady. Bizdiń akterlerdiń kóbi kinoǵa túsip jatady. Olar nege kino men teatrdy birge alyp júrmeske, teatrdaǵy jumysyma kedergi keltirip jatqan joqpyn ǵoi deidi. Bos sóz. Solardyń talaiy úshin osy jerde aiǵai-shý bolǵan. Talai ret teatr sahnasyna ýaqtyly kelmei qalǵan kezderi de bar. Sonyń bárin jasyryp, jaýyp qoiǵan bolatynbyz. Bul ózimizdiń qateligimiz. Ishimizde buǵyp jata beredi. Olar sonan keiin suhbat bergen kezde «meniń teatrǵa degen adaldyǵym sumdyq» dep beti búlk etpesten sairap beredi. Ózimizden keiingi býyndy tárbieleý – bizdiń mindetimiz. Kei kezderi aqyl aityp, durys jolǵa salǵyń-aq keledi. Olar bolsa, ózińe aqyl aitýǵa qushtar. «Bekjan aǵamyzdyń jastarǵa kóńili tolmaidy» dep aitýy múmkin.
«Meniń siz siiaqty bolǵym kelmeidi, bul ne tirlik» deitinder de kezdesedi. Talǵamǵa talas joq. Tańdaǵan joly ózine unasa, biz ne istemekpiz?
Qudaiǵa shúkir, Alla taǵalam teatrdan bolsa da óz nesibemdi berip, halyq ortasynda jaýapkershiligimdi arttyrdy.
Akter qalai bolýy kerek? Dúnieden ozǵanyna kóp bolmaǵan Ásh-aǵamyz (Áshirbek Syǵai) aitqandai, ol ánshi, jyrshy, kúishi bolýy kerek, ol tarihshy bolýy kerek. Nemese sol ónerdi tereń zerdelei alatyn qabileti bolǵany jón. Ókinishke orai, qazirgi jastarymyz mundaiǵa salǵyrttyq tanytady. Óitkeni, kitap oqymaidy. Óziniń tegin, urqyn bilmeitin urpaq ósip keledi. Óziniń tarihyn bilmegen adam – tamyrsyz daraq dersiz. Olar kóp bolsa, ónerdiń de kósegesi kógermeidi.
– Siz oinaǵan rólderdi halyq jyly qabyldaidy. Keibir kórermenderdiń «Bekjan Turys oinaǵan Shámshini, Qojanasyrdy kórý úshin keldik» degenin de estip qalamyz. Tarihi, klassikalyq, zamanaýi keiipkerlerdiń kóbin oidaǵydai alyp shyqtyńyz. Belgili bir ról tapsyrylǵanda, oǵan qalai daiyndalasyz?
– Oinaǵan rólderimniń árqaisysy men úshin qymbat. Eń bastysy, sahnaǵa alyp shyqqan dúnielerimniń bári kórermenniń kóńilinen shyǵyp jatsa, eńbegimniń elengeni, jumysymnyń nátijesi dep oilaimyn. Obraz somdaǵanda shynaiy berilýdiń ózi úlken dúnie. Árbir róldi alǵan kezimde oǵan úlken daiyndyqpen kelemin. Ol kezde men bárin umytam, sonyń jeteginde ketem. Adam balasynyń bir ǵana ómiri bolatyn bolsa, akter adamdardyń ómiri ekeý. Biri – óz basynyń tirshiligi, ekinshisi – shyǵarmadaǵy keiipkerler. Biz de keide sol keiipkerlermen ómir súremiz. Shyn talanttyń oiynda basqa dúnie bolmaýy kerek. Qazir biz dúnieni kúittep kettik. Qaitsek turmysty túzeimiz, qaitsek baiimyz dep. Árine, kim turmysynyń jaman bolǵanyn qalaidy deisiz. Jaqsy bolamyn, odan da jaqsy bolamyn dep júrip, bir kúni burq ete qalamyz. Men ylǵida keiipkerlerimmen bir júremin. Olarmen syrlasý, suhbattasýdan artyq baqyt joq. Keide maǵan nege oi ústinde júresiń dep aityp jatady. Qai kezde de oisyz, muńsyz adamnan eshteńe de shyqpaityny belgili. Oisyzdyq – bar adamnyń jaýy. Bir obrazdy alyp shyqqan soń, ekinshisiniń álemine ený úshin barymyzdy salamyz.
– Sózińizden ańdaǵanym, sońyńyzdan ergen jas akterlerge qoiar talabyńyz qatań sekildi... Sizderden keiingi tolqynnyń boiynan qandai qasietti kóresiz? Ult teatryn kórkeiter jastar kim dese, kimderdiń esimin atar edińiz?
– Jastardyń bárin bir shybyqpen aidap, kóńilim tolmaidy desem asylyq bolar. Izdengish, ózine qatań talap qoiǵysh jastar bar. Ókinishtisi, kóp emes. Ónerdegi onyń oinaǵan róli jaqsy shyǵar, biraq óziniń jaqsy adam bolyp qalyptasýy bólek nárse. Ómirde jaqsy adam bola alsa ǵana, odan jaqsy akter shyǵady. Akter qalai bolýy kerek? Dúnieden ozǵanyna kóp bolmaǵan Ásh-aǵamyz (Áshirbek Syǵai) aitqandai, ol ánshi, jyrshy, kúishi bolýy kerek, ol tarihshy bolýy kerek. Nemese sol ónerdi tereń zerdelei alatyn qabileti bolǵany jón. Ókinishke orai, qazirgi jastarymyz mundaiǵa salǵyrttyq tanytady. Óitkeni, kitap oqymaidy. Óziniń tegin, urqyn bilmeitin urpaq ósip keledi. Óziniń tarihyn bilmegen adam – tamyrsyz daraq dersiz. Olar kóp bolsa, ónerdiń de kósegesi kógermeidi. Másele jaqsy róldi bir ret oinap shyǵý emes. Adam bir ǵana jaqsy rólmen tarihta qalýyna bolady. Ondai deńgeige jetý úshin ushan-teńiz bilim men rýhi tazalyq qajet. Baiaǵyda Áshirbek aǵamyz aitatyn: «Akter adamynyń jany názik hrýstal siiaqty, ar jaǵy kórinip turady, abailamasań synyp ketedi» dep. Keide hrýstaldiń ishi-syrtyn shań búrkep qalmady ma eken degen oi sanany san saqqa júgirtedi.
M. Áýezov: «Seniń institýt bitirgenińmen, ustazdyq mektepten ótpeýiń múmkin, ol – qasiret» degen eken. Júsipbek Aimaýytov bolsa: «Qara qazaqtyń mádenietti bolýynan, mádenietti adamnyń qazaq bolýy qiyn» depti. Bilgeni bolǵanmen, kórgeni joq, alym-berimi bolǵanmen, ónegesi joq diplomdy dúbáralar kóbeiip ketti. «Adam bop ótý – paryz» ekenin umyttyq. Keide bizde jalǵan sóileimiz, temir-tersek pen ataqtyń, tanymaldylyqtyń qurbany bolamyz. Biliktiń tastaǵan súiegine máz bolamyz. Tipti, sol jalǵandyqtyń jolynda ónerdi qurban etýge arlanbaityn bolyp baramyz. Bizdegi ishti úńgitin kúizelis sol.
– Qazaq teatryna jańa lep ákelgen rejisser Qairat Súgirbekov týraly kóp aitylmaidy. Zamandasyńyzdyń jaryq dúnieden ótkeninen de biraz jyldyń júzi boldy. Talantty ýaqytynda baǵalamaý, tanymaý ult boiyndaǵy orny tolmas kemshilik emes pe osy?
– Qairat jarq etip sóngen juldyz boldy ǵoi. Qazaqtyń baǵyna týǵan jigit edi. Teatrǵa óz mánerindegi jańa óris alyp keldi. Men onyń eki-úsh spektaklinde oinadym. Óte bir izdenimpaz, keńinen oilap, akterlermen birigip júmys isteitin jaqsy qasieti bar edi. Júregi de taza azamat bolatyn. Múmkin, oryndy-orynsyz syndardy kótere almaǵan bolar. Kim biledi? Múmkin, júikesi men júregine júk túsken de shyǵar. Erte ómirden ótip ketti. Ózi bala siiaqty bolatyn. Bir nárse bolmai jatsa jylap sala beretin. Bizder Qairattyń jylaǵanyna tań qalyp, kúlip júretinbiz. Bolmysynda qaǵilez, áldekimderdei kúpsinip, isinbeitin, júregine syzat túsirmegen, tunyǵynan teben kórinetin tabiǵi taza qalpy bar bolatyn. Keide bizder asyldarymyzdyń qadirin ǵasyr ótken soń ǵana baǵalaitynymyz bar. Keide solar ólmeitindei, ólse qaitip kóńilge enbeitindei kóremiz. Al ólgen soń qysyr sózder, jalǵan arhiv, qurǵaq qaǵazdarǵa boi aldyryp jatamyz. Aramyzda áli de sondai azamattar bar. Solardy tirisinde baǵalaýymyz kerek.
Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan Nurserik Tileýqabyl
