Olga Valiaeva, Resei
Áielder arasynda keń taralǵan ańyzdyń biri:
- «Erkektiń bárin syilaýdyń qajeti de, sebebi de joq».
Birinshiden, er adamdy áiel bar etedi. Janyńda óziń syilai almaityn erkek bolsa, onda bul áieldiń jaýapkershiligi. Áieli syilastyǵyn arttyrǵanda birden ózgerip shyǵa keletin erkekterdi kóp kórdim.
- Ekinshiden, adamnyń bári Jaratqannyń bir bólshegi. Men de, kúieýim de, bizdiń balalarymyz da. Adamnyń bári dúnie esigin perishte sábi kúiinde ashady. Adam degen bir tamshy, Qudai – shegi joq muhit.
- Úshinshiden, bárimiz de, «istei almaimyz» degen «istegim kelmeidi» degen sóz ekenin túsinemiz.
Janyńdaǵy adam syilaýǵa laiyqsyz dei salý – ony syilap úirenýden ońai. Syilaý onyń bolmysyn qabyldaýdan bastalmaq. Men áiel retinde ózimniń kúieýimdi qandai bolsa, sondai etip qabyldaýym qajet. Mundai sózdi jii estimiz. Sony is júzine ainaldyrý qolymyzdan kelip jatyr ma? Ony esh ózgerissiz qabyldaý sondai qiyn ǵoi.
- Búkil kemshilikterimen;
- Onyń otbasy jáne dostarymen qosyp;
- Onyń ómir súrý saltyn qabyldai otyryp (páteri, ne onyń joqtyǵy, aqshasy kóptigi, ne múlde joqtyǵy);
- Onyń hobbii jáne unatatyn isterimen qosyp;
- Ómirlik ustanymdaryn qabyldaý.
Áiel únemi kúieýim qashan ózgeredi dep kútedi. Qashan qaltasy qalyńdaidy, sheshesi men dostarynyń pikirine qulaq asýdy qoiady, qashan Qudai týraly shyn oilanady dep kútedi. Onyń eshqashan ózgermeitinin bilý sondai aýyr.
Biraq syilaý úshin ózgermeitinin bilip qabyldaý mańyzdy. Kúieýine qarap, oǵan «Iá» degen áiel, ony bar kemshiligi men artyqshylyǵyn qosa bútindei qabyldaýy shart. Onyń barlyq qisyq-qyńyr minezin sol kúiinshe tek jan jary ǵana qabyldai alady. Bul bas iiý. Moiyndaý. Onymen birge óter ómirińde páteriń bolmaitynyna kóný. Onymen eshqashan shetelge shyǵyp, qymbat qonaq úilerde bolmaitynyńdy túsiný. Ol senen týǵan balany qydyrtyp, oinatpaitynyna, balabaqshadan alyp ketpeitinine moiynsuný. Otbasynda kikiljiń shyqsa, ony psihologqa ólseń de ertip bara almaitynyńdy bilý. Ol eshqashan bolmysyn ózgerte almaitynyn túsiný. Soǵan kóný.
Erkekter úilengende «áielim ózgermese eken» dep tileidi eken. Biraq ol ózgeredi. Áiel kúieýge shyqqanda ony ózgertip alam dep úmittenedi eken. Biraq ol ózgermeidi.
Bul tabiǵat. Tabiǵatpen kim talasa alady? Áiel aýa-raiy siiaqty turaqsyz. Onyń kóńil-kúii, oiy, kózqarasy jii ózgerip turady. Erkek turaqty. Ol qabyrǵa ispetti qozǵalmaidy. Jartas siiaqty. Onyń kózqarasy ómir boiy ózgermeidi.
Ózgerýin surasaq, onyń áielge ainalýyn suraǵandaimyz. Óziniń tabiǵatyn ózgertse, ol mármár tastan ermeksazǵa ainalmaq.
Erkek – kólik ispetti. Ol baratyn jerge jetkizip salady. Eger áiel óziniń «mersedeste» emes, «jigýlide» kele jatqanyn qabyldai bilse, bul degenińiz oi-sananyń ilgerileýi. Osy kólikpen júrgende artyq jyldamdyqty kútýden saqtandyrady. Sonda áńgime-dúken qurýǵa kóńil kúi bolady. Terezeniń syrtyndaǵy álemge kóz tastai otyryp, kólikte otyrýdyń, mejelegen tusqa jetýdiń rahatyn sezinesiz. Al, «jigýlide» otyryp alyp «mersedestiń» konditsioneri bar edi, peshi jaqsy edi, mýzykalyq pleieri sapaly dep oilaǵannan kólikpen júrgende eshbir lázzat ala almai qalasyz.
Al, endi meniki nege «jigýli», kórshiniń áielinde «BMV» deý basqa taqyryp. Sen o basta «jigýlidi» tańdaǵan soń, óz tańdaýyńdy syilaýyń kerek. Jaidan jai emes qoi. Unatýdyń bir sebebi bolǵany anyq. Iaǵni, ol sonshalyqty jaman bolmaǵany.
Ekinshi ańyz: kúieýimdi syilaý meniń ómirimde eshteńeni ózgertpeidi deidi.
Eger shyǵystyń vedalaryna súiensek, erkek – bas. Bul onyń ne istegeni jáne qalai istegenine otbasynyń berekesi táýeldi degen sóz. Dál osy jerde áiel moiyn ekeni aitylady. Ol basty ainaldyrady. Ol bastyń qaida qarap, ne jasai alatynyn kórsetedi. Bul ról óte mańyzdy. Durys burmai qalsań, gúlzarǵa barýdyń ornyna qoraǵa kirip ketesiń. Al eger basty ary-beri ainaldyra berseń, eshqaida da jete almai qalarsyń. Bas ainalyp qalar.
Eger erkek kólik bosa, áieldiń qýaty – janarmai. Kólikke mai quimasań, ol júrmeidi. Onyń ústine qandai mai quiatynyń da mańyzdy. Sý qosylǵany bolady. Kólik qaita-qaita buzylady. Barar jerińe jete almai qor bolasyń. Sapalysy bolady degendei. Eshqandai qiyndyq týdyrmaityn.
Áieldiń erine iltipaty – onyń janarmaiy. Eń sapaly bolýdyń bir ǵana múmkindigi – erińe degen qurmet. Áieli erin syilaǵanda, otbasylyq ómir gúldenedi:
- Kúieýin ainalasynyń bári syilai bastaidy.
- Sonyń nátijesi retinde ol jaqsy jumysqa shaqyrylady.
- Qiyndyǵyn bólisetin jaqsy dos tabady.
- Otbasynyń yrysy artady. Kóp jaǵdaida mol tabysqa keneledi.
Munyń barlyǵy ózdiginen oryn alady. Áiel óziniń otbasylyq ómirin ózgertkisi kelse, erine degen shynaiy qurmetin arttyrýy kerek. Kúieýine áser etetin, onyń tabysyn molaitatyn tetik osy ǵana. Kúieýińdi shyn syila.
Janarmaidyń taǵy bir minezdemesi bar. Ol – adaldyq. Adaldyq mindetti túrde saqtalýy kerek.
Úshinshi ańyz, «men onsyzda ómir súrermin» deý. Búgingi tańda erkindik, ózińdi asyrai alsań bolǵany degen pikir sánge ainaldy. Áielder qyzmette ósý úshin, dekrette otyrmaý úshin, jumys ornyn joǵaltpaý úshin, kúieýinen artyq tabys tabýǵa baryn salady. Ata-analar da, ul oqymasa da qyz oqysyn dep, bar aqshalaryn solarǵa jumsaidy. Osyny «durys tárbie» dep biledi. Jaqsy mamandyqqa ie bolsa, qyzdary baqytty bolady dep úmittenedi. Ózin-ózi asyrai alady dep kóńili toq bolady. Kim bilsin, ómirde ne kútip turǵanyn degen oi mazalaidy.
Biraq... Nege shańyraq shaiqalady? Sebepteri kóp. Al maǵan basty sebep mynaý siiaqty. Bizdiń elde áielderdi qazirgi kezde erkek siiaqty tárbielep jatyr. Qalai áiel bolýdy eshkim úiretpeidi. Ózgege qalai qamqorlyq jasaý kerektigin eshkim aitpaidy. Óz úiińde úilesimdilik pen jailylyq ornatýdy kórsetpeidi. Balany qalai tárbieleý kerek ekenin úiretpeidi. Bizdiń analarymyzdyń mysaly kóbine igilikke bastamaidy. Kóp analar balany bir ózi ǵana tárbieleidi. Qyzdar analarynyń myqty ekenin kórip ósedi. Anasyn myqty bolǵany úshin syilaidy. Qasynda arqasúier azamatynyń bolmaýy túk emes, anasy onsyzda myqty, onsyzda syily. Osy pikir irgetas bolyp qalyp ketedi. Al, onyń qateligin eshkim dóp basyp aita almaidy.
Taǵy da kólik taqyrybyna oiyssaq. Alysqa jetý úshin ári jyldam júrý úshin kólikke ne qajet? Maiyn aýystyryp, dóńgelegin úrletý... Oǵan qamqorlyq kerek. Buny áiel jasaidy. Áielder ózgelerge jyly qabaq tanytyp, turmystaǵy kikiljińnen saqtap-qorǵaýǵa jaralǵan. Ásirese, eriniń jaǵdaiyn jasaýǵa mindetti. Toiyndyryp, kiindirip, janyn jaqsy áńgimemen jailandyrý, kóileginiń jyrtyǵyn jamap berý...
Meniń anam meni úidiń tirligine aralastyrǵan emes. Ol tamaq jasaýdy, kiim tigýdi, ózime qaraýdy úiretpedi. Ózimniń de qyzyǵýshylyǵym bolǵan joq. Mundai nárselerdiń asa mańyzdy, qajetti ekenin túsinbeppin. Mektepte eki saǵat eńbek sabaǵy ótetin. Sabaqta tamaq pisirý men kiim tigýge úiretýi kerek edi. Biraq biz onda kóbine basqa sabaqtardy oryndaitynbyz. Basqa sabaqtar ómirde keregirek dep eseptelinetin.
Mektepti támamdaǵan soń júregim qalaǵan psihologiia fakýltetine emes, tabysy áldeqaida jaqsy matfakqa tústim. Onda tek esep úirendik. Oqý kezinde eshkim maǵan ashanaǵa qandai perde ilgen jón, bir jastaǵy balany qalai oinatqan durys ekendigin úiretpedi.
Meniń anam meni úidiń tirligine aralastyrǵan emes. Ol tamaq jasaýdy, kiim tigýdi, ózime qaraýdy úiretpedi. Ózimniń de qyzyǵýshylyǵym bolǵan joq. Mundai nárselerdiń asa mańyzdy, qajetti ekenin túsinbeppin. Mektepte eki saǵat eńbek sabaǵy ótetin. Sabaqta tamaq pisirý men kiim tigýge úiretýi kerek edi. Biraq biz onda kóbine basqa sabaqtardy oryndaitynbyz. Basqa sabaqtar ómirde keregirek dep eseptelinetin.
Kúieýge shyqtym. Qolymnan túk kelmeidi. Bos páterge kóship keldik. Pátermen ne isteitinimdi bilmedim. Qandai tamaq jasap, ydys-aiaqty qalai jinaý kerek? Kúieýimniń shalbaryn útiktei almai, durys perde tańdai almadym.
Qazir ol kezde túk bilmegenimdi tolyq túsinemin. Áiel bilýge tiistiden eshteńe meńgermeppin. Áli kúnge deiin kóbin úirenip ketpedim. Tamaq jasaýǵa qatty qinalamyn. Túime qadaý, jyrtyqty tigýge ebim joq. Úi jinaǵandy jek kóremin. Gúlge sý quiýdy ylǵi umytyp ketemin. Balaǵa aityp beretin taqpaqtarym da sanaýly ǵana. Al, balalarym ekeý boldy...
Men áiel bolýdy kúieýge shyqqan soń úirene bastadym. Tamaq pisirýdi, tigis tigýdi, kiim jinaýdy, ertegi aitýdy. Otyzǵa kelip osynyń bárin basynan bastap úirený qiynǵa soqty. Al, shyn máninde 5-7 jasta úirenýge tiisti dúnieler.
Qazirgi otbasylarda áieldi eń basty dúniege úiretpeidi. Áieldi otbasynyń júregi bolýǵa ikemdemeidi. Senimdi, adal dos bolýǵa úiretpeidi. Al, otbasynyń júregi bolmasa, onda onyń birligi, yntymaǵy bolmaidy, otbasy kúireidi. Óitkeni, júreksiz otbasy bolmaidy.
Shyǵystyń danalyǵy boiynsha áiel barlyq igilikti eri arqyly alady eken. Árine, páterge, kólikke aqshany ózi de taba alady. Biraq... Bul biraqtyń kemshilikteri kóp:
- Áiel ózi qalaǵannyń bárine qol jetkize almaidy eken. Materialdy jetistikti tańdaǵan saiyn áiel otbasylyq baqyttan qaǵyla beredi. Óitkeni, eri men balasyna arnaityn ýaqyty kemi túsedi. Jubailardyń qarym-qatynasy sýyp ketedi. Eri shydamai ketip qalýy da yqtimal.
- Jumys isteitin áiel boiynda erkekke tán qabiletterdi jetildiredi. Minezdiń ózgerýi gormonaldy ózgeristerge ushyratady. Túrli áielderdiń aýrýy meńdeidi. Bul ózgeris janynda qandai azamat bolatynyna da áser etedi. Eger áiel erkekke ainala bastasa, onda janynda qatyn siiaqty erkek júrýi tabiǵi qubylys. Janyńda kim bolsa da, sen ony ózgerte almaisyń. Ol erkek bola almaidy, sebebi erkektiń orny bos emes. Kóp erkekter mundai jupqa shydamai, ózine náziktigi basym áielder taýyp alǵan mysaldar az emes. Sol kezde ol mol tabys taýyp, ózin erkek retinde jetildiredi. Birinshi áieli, nege ol menimen osyndai bolmaǵan dep tań qalady....
- Jumys istegen áiel baqytty bola qoimaidy. Eń mańyzdysy da osy bolsa kerek.
Tórtinshi ańyz, «aldymen ol meni syilasyn, al men sosyn oilanyp kóremin» deý...
Ózgeni ózgertý múmkin emes. Ol barshaǵa belgili aksioma. Ár adam ózin ózgertýi kerek. Eger men kúieýimdi syilasam, ózimniń áielge tán mindetterimdi durys oryndasam, táńir jaratqan kúiinshe qabyldasam, erkek syilastyqqa syilastyqpen jaýap qatady.
Sonymen, erkekti qalai syilaidy? Is júzinde ony qalai júzege asyrady?
- Eń aldymen ony qabyldaý, onyń ómirin qabyldaý. Bul irgetas. Basqasha qarym-qatynas dami almaidy.
- Kúieýińdi jaqsartsam degen oiyńnan ainy. Áielder úshin osy nárse qiyndyq týǵyzady. Oǵan qaraǵan saiyn «jaqsartsam» dep turady...
- Onyń kemshilikterin sanamalaýdy doǵarý. Olardy qabyldasań, kemshilikti kórýdi qoiasyń. Ásirese, ár bólmege náskiin sheship, laqtyryp ketkenge kóz úiretý. «Taǵy da ma?» deýdiń ornyna, daýysyńdy jumsartyp, «náskiińdi shashpashy» de. Ol úndemei jinap alady.
- Kúieýińe qarap, onyń boiynan jaqsylyǵyn ter. Ony tańdaǵan kezde tek jaqsy jaqtaryn kóremiz ǵoi. Sosyn áiel essizdikke berilip, er adamnyń kemshiligin termishteidi. Keleshek qarym-qatynasta bul ádet turaqty bekitiledi. Tek kemshiligin kórý. Gúl syilasa, syilaǵan shyǵar. Tabysy mol ma, erkek jumys isteý úshin bar emes pe? Men jumys istesem ne bolmaq? Balany serýendetti, biraq ol óz balasy emes pe? Osylai jalǵasa beredi. Durystap oilanyp kórgen adamǵa, osynyń bári qurmetke laiyqty sebepter emes pe? Osyndai myqty qylyqtaryn bir dápterge jaza berý kerek. Siz úshin, otbasy úshin jasaǵan barlyq jaqsylyǵyn terip jazý. Tizim kún ótken saiyn tolysa beretinin baiqaisyz. Sonda erińizge basqa kózben qaraityn bolasyz. Osydan bastap qandai tamasha janmen taǵdyr qosqanyńyzdy sezinetin bolasyz. Ár adamnyń boiynan jaqsy qasietterdi kórýge bolady. Tek ókpe-renishti umytyp, jaqsylyqty eske túsirý kerek.
- Kúieýińizge baǵynýdy úirenińiz. Aitqanyn tyńdaý. Kelisý. Onyń aitqanyn isteýge yqylasty bolý. Erińiz sizdiń kelisetinińizdi túsinýi kerek. Áieli – júregine eń jaqyn dosy. Tek osyndai qarym-qatynasta shyn mahabbat ólmeidi. Eger eri áieline ol túsinbeidi, erteń miymdy ashytady dep syryn jasyrsa, ol tyńdaityn basqa júrek tabatyny anyq. Sol júrek onyń ekinshi jary bolýy múmkin.
Men úshin bul taqyryp óte ózekti. Biraq ózimniń ornym men mindetimdi túsiný otbasymnyń amandyǵyn saqtaýǵa kómektesti. Barlyq daǵdarysty durys sheshýge yqpal etti. Sondyqtan ózimniń bolmysymdaǵy ózgeristermen bóliskim keldi.
Shańyraq shaiqalmasyn! Otbasynyń júregi áieldiń meiirimi! Náziktigińizdi eshteńege aiyrbastamańyz! Ómirlik otbasy degen saiahatta esh sharshaý kórmeńiz!
Aýdarǵan Shynar Ábildá
