Kitap maǵan taqtan da artyq
Ý. Shekspir
Tarihta kóptegen burmalaýshylyq kezdesetini jasyryn emes, solardy áshkereleýmen, ádildikti qalpyna keltirýmen uly ǵulamalardyń kópshiligi ainalysqan. Solardyń biri - M.Shoqai aty ańyzǵa ainalǵan Egipettegi ataqty Aleksandriia kitaphanasynyń órtelýi jaily qaýesetti zertteýge den qoidy. Bul máseleniń aq-qarasyn anyqtaý bizge, qazaqtarǵa, óte qajet. Sebebi, Otyrar kitaphanasynyń kólemi jaǵynan álemdegi ekinshi kitaphana bolyp sanalatyny barshaǵa aian. Sonymen qatar, ataqty Aleksandriia kitaphanasynyń órtelýin búkil hristian álemi musylmandarǵa jaba salǵandyǵy da daý týdyrady.
[caption id="attachment_10215" align="alignleft" width="98"]
Erenǵaiyp Omarov,
Qainar ýniversitetiniń rektory, akademik
[caption id="attachment_10211" align="alignright" width="418"]
Aleksandriia kitaphanasyn kim órtegen?
Aldymen ekinshi máseleni qarastyraiyq. M. Shoqai bul jaily: «Buǵan túrkiialyq baýyrlarymyzdyń jaýap berý, bermeýi, jaýap berse, qalai bereri bizge beimaǵlum» dep renish bildiredi de, odan ári bylai deidi: «Aleksandriia kitaphanasyn Halifa Ámirdiń órtegendigi týraly hikaia búkildei jalǵan. «Tań» gazetiniń 1923 jylǵy 30 naýryzdaǵy sanynda jariialanǵan Frantsiia Ǵylym Akademiiasynyń raportynda (Academie des inscriptions et belles- Lettres) aitylǵandarǵa qaraǵanda, bul oqiǵa alǵashqy dáýir tarihshylaryna beimaǵlum. Ol tek 12 ǵasyrdyń ortasynda ǵana paida bolǵan». Iaǵni, odan burynǵy qujattarda kezdespeitin sebebi de sondyqtan bolar.
Endeshe, Aleksandriia kitaphanasyn kim, qashan órtegen degen suraq týady. Orys tilindegi Brokhaýz-Efron sózdiginde (1891) bylai delingen: «…Aleksandriia kitaphanasynyń búkil Rim, Grek, Úndi jáne Mysyr ádebietin saqtaǵan eń úlken bóligi bizdiń jyl sanaýymyzdan buryn 48-47 jyldarda Iýlii Tsezar men mysyrlyqtar arasyndaǵy surapyl soǵys kezinde órtenip ketken… Kitaphananyń ekinshi bólimi, iaǵni Ptolomei zamanynda jinaqtalǵan shaǵyn kitaphana Feodosiia dáýirine deiin saqtalǵan. Ony basqaryp turǵan Serafim ertedegi mysyrlyq almandardyń biriniń ǵibadat etýine kektenip, partriarh Teofildiń úgitteýimen Serpion mahallasyna shabýyl jasaǵan jaýyz hristiandar jaǵynan órtelgen bolatyn (391 j.). Sonymen ataqty ǵylym qazynasy ámir áskerleriniń 642 jylǵy joryǵynan emes, hristiandardyń shabýylynan oirandalǵan».
Qazirgi zamandaǵy ǵylymda da, ne arab basqynshylyǵy kezindegi oiran men talan-taraj týraly kóp jazǵan Ioann Nikiýskii de, ne ózge bir islamǵa qarsy hristian tarihshysy da kitaphananyń órtengeni týraly derek keltirmeidi. Sondyqtan, kitaphananyń joiylǵandyǵyn belgili bir oqiǵamen bailanystyrý múmkin emes jáne buǵan putqa tabynýshylar, hristiandar nemese musylmandar kináli dep kesip aitý qiyn. Bul týraly naqty pikir joq. Máselen, Plýtarh Tsezardy, Edýard Gibbon hristiandardy, Grigorii Bar-Ebrei musylmandardy kinálaidy, al Britan Entsiklopediiasynyń avtorlary bar kináni Rim imperatory Avrelianǵa artady.
Sonymen, M.Shoqai búkil musylman qaýymynyń atynan úlken tarihi burmalaýshylyqty ǵylymi turǵydan túzetti.
Endi qazaqqa qatysty degen jerine toqtalaiyq! M. Shoqai taǵy óz sózin jalǵastyra kele, bylai deidi: «Kórip otyrsyzdar, Aleksandriia kitaphanasy Aleksandriia qalasyn arabtardyń jaýlap alýynan 250 jyl buryn, «patriarh Teofil bastaǵan hristiandar qolymen órtelgeni týraly ańyz 12 ǵasyrdyń ortalarynda týyldy» degenin eske alyńyz. XI-XII ǵasyrlarda Batystaǵy hristiandardyń Shyǵystaǵy Islamǵa qarsy krest joryqtary bolǵanyn orta mekteptik bilimi bar kez kelgen adamnyń bilmeýi múmkin emes. XII ǵasyrdyń ortasy ekinshi krest joryǵynyń sońy men úshinshi krest joryǵynyń aralyǵyna týra keledi. Ekinshi krest joryǵynda hristiandyq Eýropa sátsizdikke ushyrady. Shabýyl jasaýshylar Damaskini qorshap alǵanymen, jeńiliske tap bolyp, keri sheginýge májbúr bolǵan edi. Mine, sol kezde hristiandardyń musylmandarǵa qarsy óshpendiligin arttyrý maqsatymen «Aleksandriia kitaphanasynyń Ámir tarapynan órtelýi» týraly jalǵan ańyzdy oidan shyǵaryp taratý qajettiligi týǵan bolsa kerek». Joq, bul jalaǵa senýge bolmaidy, kitaphanany musylmandar órtedi dep jala jabýdyń sebebi, bundai nashar piǵyl islam dinin muqatý, musylmandardy órkenieti joq halyqtar dep kórsetý tárizdi sholaq oily adamdar pikirinen týyndaǵan bolýy múmkin.
Otyrar kitaphanasynda qansha kitap boldy?
[caption id="attachment_10212" align="alignleft" width="281"]
Logika degen ǵylym bar, soǵan júginsek, osy tusta órkenietke qatysty úlken ǵylymi jańalyqtyń kózi ashylaiyn dep tur. Sonymen, ataqty Aleksandriia kitaphanasy 391 jyly órtelgen bolsa, al Otyrardy Shyńǵyshan 1220 jyly qiratqany belgili. Otyrar kitaphanasy órtenbese de, taǵdyry janashyrlyq keiipte. Halyqtyń kitaphanany jaqsy kórgendigine tańdanbasqa bolmaidy. Bastaryna qater tónip turǵanyna qaramastan, kitaptardy jer astynda ornalasqan qupiia úńgir-qalashyqqa (katakomba) tyqqandary- tarihtyń aldynda jasaǵan úlken erlik, urpaqtyń keleshegine degen riiasyz qamqorlyq. Firdoýsidiń «Shahnama» kitabynda batyrdyń jer astyndaǵy úńgirlermen qorshalǵan qaladan shyǵyp ketkeni jazyldy. Tipti Gerodotta, Parsylardyń patshasy Kir Orta Aziia qalalaryn basyp alǵanda, halyq sondai úńgirler arqyly qutylyp ketetin, bailyqtaryn tyǵyp qoiatyn dep jazǵan. Keiin parsylardyń bir patshasy Qyzylorda jaqtaǵy eski qalalardyń birin qazyp, úlken qazyna tapqan. Sol qazynany 12 jyl qatarynan qazyp Iranǵa tasyǵan eken, mine, qandai mol bailyq!
Al, dálel retinde, osydan shamasy 30 jyl buryn, ne odan erterekte, qoi baǵyp júrgen bir shopannyń iti úńgirden syrty terimen qaptalǵan arab tilinde jazylǵan kóne kitap taýyp alǵan. Umytpasam, shopannyń aty Nurmaǵanbet, kitapty Otyrar qalashyǵynyń qasynan tapqan, iaǵni, sol kitaphananyń kitaby bolýy ábden múmkin. Afrikadaǵy Mali memleketinde Týareg degen kóshpendi halyq bar, solardyń astanasy bolǵan Týmbýktý qalasynda dúnie júzindegi eń birinshi ýniversitet ashylǵan bolatyn. Sol Týareg halqy osy kúnderi de kitaptaryn ár januia, ár jerde, daladaǵy qumda sandyqqa salyp, jerge kómip saqtaidy eken. Osynyń bárin mysal etip jatqan sebebim, Otyrar kitaptary da saqtaýly, jer astynda kómilip jatyr. Sondyqtan, Otyrar kitaphanasyn izdeý jumystaryn kúsheite túsý kerek, oǵan sonshalyqty kóp aqsha ketpeidi dep oilaimyn.
Sonymen, Otyrar kitaphanasy 1220 jyly kómilse, al Aleksandriia kitaphanasy 391 jyly órtelgen bolsa, osy eki aralyqta (830 jyl) úlken kitaphana Otyrarda ǵana bolǵan!
Degenmen asyqpaiyq, Otyrar men onyń kitaphanasy qai kezden bastap ómir súrgen eken? Otyrar shamamen V ǵasyrda belgili bola bastaǵan. Ekinshi jaǵynan Tarazǵa 2000, Sairamǵa 3000 jyl dep eseptesek, Otyrardyń da jasy sol shamalas bolar, iaǵni, kemi eki myń jyl. Sebebi Otyrar eń qolaily jerde, Arystyń Syrdariia ózenine quiar jerinde ornalasqan. Ol kitaphana saqtalsa, ondaǵy kitaptar – Vavilonnyń qyshtan kúidirilgen tas kitaptarynan bastap, túrik, parsy jáne qytai tilindegi kitaptar bolýy múmkin. Arabtar musylmandyqpen qatar, arab tilindegi kitaptardy ala kelgen. Qytai tilindegi kitaptardy ǵundar oqi alǵan jáne ǵundardyń ózderi de ejelgi túrik, ǵundardyń tilinde kitap jazyp, geografiialyq karta syzǵan. Sońǵy ǵylymi jańalyqtarǵa súiensek, qańlylardyń óz jazýy bolǵan jáne alǵashqyda olarda qyshqa jazyp kúidirip saqtaǵan. Bularǵa saqtardy qosyńyz, olar túrikshe jáne parsysha bilgen.
Orystyń kniga degen sózi kitap sózinen shyqqanyn bilemiz. Qazan ýniversitetiniń tipografiiasy shyǵarǵan HIH ǵasyrdaǵy 400 kitaptyń teń jartysy taza qazaq tilinde basylǵan eken.
[caption id="attachment_10213" align="alignright" width="396"]
Eń úlken kitaphana qaida?
Sonymen, «Kóshpendiler kitap jazdy ma?» - degen zańdy suraq týady. Jaýap – iia, olar kitap jazdy. Mundai kesimdi jaýap frantsýz ǵalymdary Delez ben Gvatari qurǵan «nomadologiia teoriiasynan» (kóshpendiler teoriiasynan) kelip shyǵady. Olar bylai deidi: «Biz tarihty otyryqshy turmys saltyn ustanǵan adamnyń kózqarasy turǵysynan jazamyz... Tarih eshýaqytta syrtqy dúnieni túsinbegen». Múmkin, nomadologtar durys aitatyn bolar, tarihty, tipti, jalpy kitapty qazaq dalasynda qalany mekendegen otyryqshy qazaqtar jazýlary múmkin ǵoi.Tarihshy Ý.Shálekenovtyń pikirinshe, qazaqtardyń basym kópshiligi otyryqshy bolǵan jáne qalalarda turǵan. Sonymen ertedegi qazaqtar kitap jazǵan, kóp jazǵany sonshalyq, jazýǵa arnalǵan jańa materialdy oilap tabýǵa týra kelgen. Buryn negizinen terige jazatyn, ondai kitaptar aýyrlaý keledi. Buǵan bizdiń dáýirimizdiń basynda Qazaqstannyń ońtústiginde, Tarazda qaǵazdyń oilap tabylǵany dálel bola alady. Shamasy, qaǵazdy álemdegi eń iri kitaphana ornalasqan Otyrar qalasyna jaqyndaý jerde daiyndaǵan bolar. Sondai-aq, VI ǵasyrda Aral teńiziniń soltústigindegi el bilegen saqtardyń patshaiymy Aqqaǵaz týraly da málimet bar. Aqqaǵaz – qazaq tilinde de «aq qaǵaz» degen uǵymdy bildiredi. Olai bolsa, qaǵazdy qazaqtar qoldanǵandyqtan, olarǵa tanys bolyp tur ǵoi! Aq qaǵazben qatar jasyl, kók, sary iaǵni túrli tústi qaǵazda daiyndalǵan bolar. Balaǵa esimdi ata-anasy nemese rýdyń úlkenderi qoiatynyn eskersek, qazaqtar III-V ǵasyrlarda-aq qaǵazdy bilgen bolyp shyǵady. Saqtar patshaiymy Aqqaǵaz týraly Qytai derekkózderimen tanysqan tanymal frantsýz ǵalymy E. Shavan jazǵan. Árine, kitaptar negizinen Jibek jolynyń kómegimen jinalǵan.
Al endi tym batyl sheshim aitar bolsaq, Aleksandriia kitaphanasynyń basym bóliginiń órtelýi b.d.d. 47 jylǵa tiesili ekenin eskersek, órtten aman qalǵan kitaptary bar bolǵan kúnniń ózinde, Otyrar kitaphanasynyń qorynan az bolýy múmkin. Olai bolsa, Otyrar kitaphanasy 1000-1200 jyl shamasyndai ýaqyt dúnie júzindegi eń úlken kitaphana bolǵan! Myń jyl degen az ýaqyt emes
Otyrarǵa deiin de, odan keiin de qazaq jerinde kitaphanalar bolǵandyǵy belgili. Orys patshasy Petr birinshi uiymdastyrǵan ekspeditsiia 3 ǵasyr buryn Semei qalasynyń mańynan saqtardyń jazǵan kitaptarynyń 3000 danasyn tapqandyǵy sózimizge dálel. Ol kitaptar kók qaǵazǵa aq áriptermen jazylǵan eken. Kitaptar túptelgen, sondyqtan salmaǵy aýyr bolǵandyqtan, úsheýin ǵana alyp ketken eken, olardyń kóshirmesi Parijge jiberilipti. Qalǵan 2997 kitaptyń taǵdyry belgisiz delingen (internettegi «vikipediia entsiklopediiasynan»). Bir jerden 3000 kitap tabylsa, ol jerde kitaphana boldy degen sóz!
Ataqty Aleksandriia kitaphanasyn Egipettegi Aleksandriia qalasynda Makedonskiidiń buiryǵymen ataqty Ptolemei II b.z.d. III ǵasyrda saldy. Ol da sebepsiz emes, Zulqarnaiyn Ortalyq Aziiany jaýlap alǵanynda kitaphanalardy kórip, tamsanyp qyzyqqan bolar?! Olai deitinim, alǵashqy kitaphanany Shýmerlerdi 600 jyl bilegen bizdiń daladan shyqqan kóshpendiler – Qassitter (qassaqtar) oilap tapqan.
Joǵaryda aitylǵandardy qoryta kele, bizdiń jyl sanaýymyzdyń basynan bastap Otyrar qalasy da, kitaphanasy da kóterile bastaǵan. Jaraidy, 341 jylǵa deiin kitaphana kishkentai boldy dep esepteiik, ekinshi orynda bolǵan shyǵar. Biraq áldekimniń sol kitaptardy salystyryp sanady degenniń ózi kúmándi. Aleksandriia kitaphanasy 391 jyly órtelgen bolsa, Otyrar kitaphanasy sol jyldan bastap beri qarai, iaǵni 830 jyldai álemdegi eń úlken kitaphana bolyp turǵan! Al endi tym batyl sheshim aitar bolsaq, Aleksandriia kitaphanasynyń basym bóliginiń órtelýi b.d.d. 47 jylǵa tiesili ekenin eskersek, órtten aman qalǵan kitaptary bar bolǵan kúnniń ózinde, Otyrar kitaphanasynyń qorynan az bolýy múmkin. Olai bolsa, Otyrar kitaphanasy 1000-1200 jyl shamasyndai ýaqyt dúnie júzindegi eń úlken kitaphana bolǵan! Myń jyl degen az ýaqyt emes. Rim imperiiasynan da úlken. Olai bolsa, nege ǵylym bul máseleni bile tura sóz etpegen degen oi týady. Meniń oiymsha, ǵalymdardyń kópshiligi úshin bul bir kishkentai másele siiaqty, sony zerttep áýre bolǵylary kelmeidi. Meniń ózim de ekinshi orynnyń ózi de Otyrar kitaphanasy úshin tómen emes qoi dep oiladym ba, kim bilsin. Biraq bir maqalamda eń úlken kitaphana Otyrarda bolǵan dep batyldaý jazyp jibersem de, naqty dálelder keltire almaǵan edim, ondai maqsatym da bolmady.
[caption id="attachment_10214" align="alignleft" width="267"]
Birinshi ustaz kim?
Jalpy, osy ekinshi degennen shyǵady, tarihty zerttep, jazatyndardyń kópshiligi eýropalyqtar, al bizdiń tarihty bolshevikter qurastyrdy. Árine, olar bizge birinshi oryndy qimaidy. Ál-Farabidi «Ekinshi ustaz» dep júrgenderi de kezdeisoq emes-aý osy? Onyń bir eńbeginiń atynda «ekinshi ustaz» degen sóz bar eken-mys, sondyqtan ony solai atap ketken degen boljam bar. Al osy «eki» sózi qaidan shyqqan? Túrik tilindegi jumystarynda Farabidiń Samanid memleketinde bolyp qaitqandyǵy aitylady. A.Abnan XV ǵ. Mýlla Lýtfidiń «Kashf áz-Zýnýn» kitabyna súienip, Farabi óz otany Túrkistanda júrgende Samanid Mansýr ibn Nýhtyń ótinishimen «Át-Taǵlim ás-Sani» («Ekinshi tálim») eńbegin jazǵanyn aitady. Farabidiń Aristotelden keiingi «Mýǵali ás-sáni», iaǵni (Ekinshi Ustaz) atanýy dál osy jaǵdaimen bailanystyrylady. Men bul jerde «Át-Taǵlim ás-Sani» – «ekinshi tárbie» degen maǵynada aitylǵan dep oilaimyn. «Át-Taǵlim ás-Sani» kitaby «Siýan ál-hikma» Isfahan kitaphanasynda saqtalǵan, Ibn Sina filosofiia máselelerin osy kitaptan oqyǵan. Birinshi ustaz dep júrgenderi – Aristotel, ol negizinen Aleksandr Makedonskiidi ǵana oqytty ǵoi. Ondai kún kóris úshin bir kisini oqytqan ǵalymdar jetip jatyr. 1997-98 jyldar arasynda Almatyda ótken ǵylymi konferentsiiada bir arab ǵalymy, aty esimde qalmapty, ál-Farabidi biz birinshi ustaz dep esepteimiz degeni bar. Ál-Farabi de, Iassaýi da osy Otyrar kitaphanasynan bilim alǵandar. Sol zamandardan qazaq dalasynan shyqqan 40-tan asa ǵulamanyń aty tarihta qalǵan, qanshasynyń aty bizge jetpedi.
Sonymen ertedegi qazaqtar kitap jazǵan, kóp jazǵany sonshalyq, jazýǵa arnalǵan jańa materialdy oilap tabýǵa týra kelgen. Buryn negizinen terige jazatyn, ondai kitaptar aýyrlaý keledi. Buǵan bizdiń dáýirimizdiń basynda Qazaqstannyń ońtústiginde, Tarazda qaǵazdyń oilap tabylǵany dálel bola alady.
Avestanyń otany qai jer?
Mádeniet pen órkeniettik turǵydan alǵanda kitaphana bar jerde jazý, syzý, bilim men ǵylym bar degen sóz. Kitaphana bar jerde mektep, medrese, bizdiń zamanmen salystyrǵanda ýniversitet mindetti túrde ornalasatyn. Kitap - ǵylymnyń negizgi quraly, qainar kózi. Kitap shyǵaratyn jerde qaǵaz óndirý óneri, kitap baspahanalary da damidy. Oǵan qosa qalalar salynyp, halyqtyń mádenieti de artady. Kitaphanasy bar qalaǵa ǵalymdar da shoǵyrlanady jáne ondai qaladan ataqty ǵulamalar mindetti túrde shyǵady. Naǵyz órkeniet degen - osy jáne bul - Qazaq Órkenieti. Otyrar kitaphanasynyń máselesin kótermesek, qazaq órkenieti jabýly qazan kúiinde qala bere me, kim bilsin!? Kitap jazyp, olardy kitaphanalarǵa alǵashqylardyń biri bolyp jinaǵan órkenietti halyq ekenbiz, biraq sony asa qasterlemeimiz.
Birde jolym túsip Aleksandriiaǵa barǵanda aldymen kitaphanasyna barsam, ishinde kitapqa arnalǵan eskertkish tur eken. Sondai eskertkish Úrgenish qalasynda ataqty Avesta kitabyna qoiylǵan. Avestanyń otany - qazaq dalasy deidi belgili tarihshy ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń professory Ýahit Shálekenov. Oilap qarasaq, kóne zamannan bastap kitap jazyp, oqyp kele jatqan halyq ekenbiz, sonda órkeniettiń dińgegi qazaq dalasynda kóterilmese, qai jerde bolmaq?
Sonymen, Otyrar kitaphanasy óz zamanynda álemdegi eń úlken kitaphana bolǵan!, kitapty órkenietti el ǵana jazady. Kitap pen kitaphana- órkeniettik kategoriia.
Endigi maqsat- sol kitaphanany qazyp, mol murany izdeý jumystaryn bastaý, jer astynda shamamen bes júz myńdai kitap jatýy múmkin. Sonyń jartysyn tapsada qandai olja, árqaisysyn aýktsionnan satyp, qyrǵyn aqshaǵa kenelemiz. Kitappen qatar altyn siiaqty baǵaly zattar da kómilýi ábden múmkin. Erte zamanda parsylardyń bir patshasy Qyzylorda jaqtaǵy eski qalalardyń birin qazyp, úlken qazyna tapqan. Sol qazynany 12 jyl qatarynan Iranǵa tasyǵan eken, mine, qandai mol bailyq! Olai bolsa, jer asty qoinaýynda kómilgen jaýharlarymyzdy óz iesi - qazaq halqynyń qolyna tabystaý - adamgershilik pen urpaq boryshyn sezingen ár elin súietin azamattyń mindeti bolsa kerek.
