Qazaq ǵylymynyń qazirgi jaiy
Qazirgi tańda ǵylymnyń damý tendentsiiasy úlken ózgeristi bastan keshýde. Elimiz «Bolon» úrdisine múshe bolǵanan keiin «Ǵylym týraly» Zań qabyldanyp, Úkimettiń ǵylymǵa bóletin qarjysy arta túskeni belgili. Osyǵan deiin elimizde ǵylymnyń tiisti deńgeide damymai jatqanyna qarjynyń jetimsizdigin qolbailaý bolyp kelgen edi. Sońǵy jyldary qarjy máselesi oń sheshimin tapqanymen ǵylym salasy keremettei damyp jatqan joq. Táýelsizdik jyldary qazaq ǵylymy kóptegen reformany bastan ótkergenin bilemiz. Onyń bári ǵylymnyń oń jambasyna keldi dep aita almaimyz. Toqyraý jyldary ǵylymi-zertteý institýttarynyń jumysy qatty álsirep ketkeni jasyryn emes. Qazirgi tańda Qazaqstan damyǵan Batys jáne Ońtústik-Shyǵys Aziia elderimen salystyrǵanda ǵylymi kadrlar áleýeti de máz emes. Deńgeiimiz óte tómen. Aldyna taýdai talap qoiyp, dúniejúzindegi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýǵa umtylǵan el úshin bul oilantatyn-aq jaǵdai. Elimiz «Bolon» deklaratsiiasyn qabyldaǵannan keiin Qazaqstanda qorǵalatyn dissertatsiialardyń sany aitarlyqtai azaidy. Jańa júie engen alty jyl ishinde elimiz boiynsha 700-ge taiaý ǵylymi qyzmetker ózderiniń PhD doktorlyq jumystaryn qorǵapty. Al, eski júie kezinde jyl saiyn shamamen 1500 ǵylym kandidaty jáne 300-500 ǵylym doktorlary ǵylymi jumystaryn qorǵap, ǵylymi dárejege ie bolatyn-dy. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta elimizdegi ǵylymi mekemeler men oqý oryndardyń qajetti ǵylymi kadrlarmen qamtamasyz ete almai, olardyń biraz bóligin shetelden shaqyrýǵa májbúr bolýymyz múmkin. Sondyqtan bul máseleni eleýsiz qaldyrýǵa bolmaidy.
Zulhaiyr Mansurov basqaratyn Janý máseleleri ǵylymi-zertteý institýtynyń atqaryp jatqan jumystary elimizdi qoiyp, sheteldiń mamandaryn tańqaldyryp otyrǵanyn ǵylymi orta jaqsy biledi. Apaitós akademik basqaratyn institýtta eńbek etetin ǵalymdar granttyq qarjylandyrý baǵdarlamasyna ózderiniń mańyzdy ǵylymi jumystaryn usynyp, ǵylymnyń kókjiegin keńeitip keledi. Qazirgi tańda ǵylymi-zertteý institýtynyń jumysyn júiege qoiǵan Zulhaiyr Mansurovty ǵylymy kósh ilgeri ozyp ketken Batys elderiniń ózderi attai qalap shaqyryp, baiandama jasatyp, oi-paiymyn tyńdaitynyn bilemiz.
Bilik pen bilim
[caption id="attachment_10218" align="alignright" width="561"]
Maqalamyzdyń basynda Qazaqstandaǵy ǵylymnyń qandaida bir túriniń damýy ǵylym salasynda zor jetistikke jetken ǵalymdarǵa tikelei bailanysty ekenin aityp qaldyq qoi. Sol oiymyzdy ary qarai sabaqtasaq. Búginde Batystan bilim alǵan sheneýnikterdiń kópshiligi Keńes zamanynda ǵylymnyń jiligin shaǵyp, maiyn ishken maitalman mamandardyń oi-pikirine qulaq asa bermeitini jasyryn emes. Olardyń ózindik ólshemi bar. Al qazaq topyraǵynda ǵylymnyń negizin qalap, qazyǵyn qaqqan aǵa býynnyń ózindik aitar ýáji bar. Elimizde ǵylymnyń kósegesin kógertken ǵalymdardyń kópshiligi Keńes zamanynda ǵylymi jumystaryn qorǵap, isimen ǵylymi ortany moiyndatqanyn bárimiz bilemiz. Olar áli de bolsa, zaman aǵymyna beiimdelip, otandyq ǵylymnyń órisin keńeitip keledi. Osy shoǵyrdyń bel ortasynan Zulhaiyr Mansurovtyń tulǵalyq beinesi men qoltańbasyn anyq baiqaýǵa bolady. Ol ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetindegi himiia fakýltetiniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan maitalman ǵalym. Búginde Zulhaiyr Mansurov basqaratyn Janý máseleleri ǵylymi-zertteý institýtynyń atqaryp jatqan jumystary elimizdi qoiyp, sheteldiń mamandaryn tańqaldyryp otyrǵanyn ǵylymi orta jaqsy biledi. Apaitós akademik basqaratyn institýtta eńbek etetin ǵalymdar granttyq qarjylandyrý baǵdarlamasyna ózderiniń mańyzdy ǵylymi jumystaryn usynyp, ǵylymnyń kókjiegin keńeitip keledi. Qazirgi tańda ǵylymi-zertteý institýtynyń jumysyn júiege qoiǵan Zulhaiyr Mansurovty ǵylymy kósh ilgeri ozyp ketken Batys elderiniń ózderi attai qalap shaqyryp, baiandama jasatyp, oi-paiymyn tyńdaitynyn bilemiz.
Janý máseleleri institýtynyń ǵalymdary sý kózderin aýyr metaldardan tazartýdyń jolyn da oilap taýyp, elimizde asqynǵan ekologiialyq máselelerdi oń baǵytta sheshýge atsalysyp keledi. Budan basqa elimizdiń munaily aimaqtarynda jinaqtalǵan kúkirt jáne eski kólik dońǵalaqtaryn ýtilizatsiialaýǵa qatysty biregei jobalaryn usynǵanyn da jaqsy bilemiz. Sońǵy ýaqyttary institýt ǵalymdary nanotehnologiia salasynda da iri jobalardy iske asyryp, elimizdiń mereiin ústem etýde. Bul rette bidai men qant qyzylshasynyń ónimdiligin 20-40 paiyzǵa deiin arttyratyn biostimýliatorlar oilap tapqanyn atap aitýymyz kerek. Sondai-aq, elektrodty materialdardyń kómegimen qan tazalaýdyń tyń tásilin álemdik meditsina aitýly jańalyq retinde qabyldady.
Qazaqtyń bas himigi
Zulhaiyr Mansurov burynǵy S.M. Kirov atyndaǵy QazMÝ-diń himiia fakýltetine túskennen bastap, elimizdegi himiia salasynyń damýyna ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan maman. Ol 1973 jyly kandidattyq dissertatsiiasyn sátti qorǵap, kópshiliktiń nazaryn ózine aýdarady. 1980 jyly Almatyda Búkilodaqtyq janý jáne jarylys simpoziýmynda Zulhaiyr Mansurov Keńes ókimeti ǵalymdarynyń nazaryna túskeni belgili. Osy basqosýda sol kezdegi Nobel syilyǵynyń iegeri Nikolai Semenovtyń aq batasyn aldy desek te bolady. Simpoziým jas ǵalymnyń Qazaqstanda janý máselelerin zertteitin ǵylymi mekeme qurýyna túrtki bolǵany anyq. Budan keiin Zulhaiyr Mansurov doktorlyq jumysyn KSRO ǴA qarasty Qurylymdyq makrokinetika institýynda sátti qorǵap shyǵady. Bilimi tolysqannan keiin ol ustazy, akademik Georgii Ksandopýlomen birlesip, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ janynan Janý máseleleri institýtynyń negizin qalaǵanyn bilemiz. Arada bir jyl ótkennen keiin irgeli ujym «Janý úrdisiniń himiialyq negizderin irgeli zertteýleri» boiynsha QR Memlekettik syilyǵyna usynylyp, elimizdegi eń joǵarǵy marapatqa ie boldy. Mine, sodan beri Zulhaiyr Mansurovtyń basqarýyndaǵy irgeli ǵylym ordasy janý máselelerine qatysty irgeli zertteýler júrgizip, elimizde himiia salasynyń joǵary deńgeide damýyna barynsha jol ashyp keledi. Zulhaiyr Mansurov Briýsseldegi INTAS Ǵylymi keńesinde úsh jyl qatarynan Qazaqstan atynan ókildik etip, qazaq himikteriniń álemdik deńgeide jarqyrai kórinýine jolashar jasaǵan ǵalym.
Biregei institýt keremetteri
Táýelsizdik jyldary Qazaqstan munai óndirisin órkendetip, el ekonomikasy órkendedi. Munai óndirisi óz kezeginde túrli ekologiialyq máselelerdi týyndatqany jasyryn emes. Osy rette Janý máseleleri institýty munai óndirýshi kompaniialarǵa ekologiialyq máselelerdi ońtaily baǵytta sheshýdiń tyń joldaryn usyndy. Reti kelgende solardyń birazyn atai ketsek. Óz kezeginde institýt ǵalymdary munai ónimderimen ábden lastanǵan kenishteriniń betki qabatyndaǵy topyraqtardy qyryp alyp, topyraq pen mazýt aralasqan qabatty joǵary temperatýrada qyzdyryp, jolǵa tóseitin asfalt alýdyń tyń ádisin oilap tapqany esimizde. Budan basqa sýǵa tógilgen munaidy tazartýdyń tyń jobalaryn osy Janý máseleleri instiýty usynǵanyn ǵylymǵa qatysy bar adamdar jaqsy biledi. Zulhaiyr Mansurovtyń shákirtteri magnit sorbentinen lastanǵan sýdy munai ónimderinen tazartýdyń ozyq tásilin usynyp, sý kózderin saqtaýǵa kúsh salǵan bolatyn. Gazetimizdiń ótken sandarynda Zulhaiyr Mansurovtyń shákirti PhD doktar Keńes Qudaibergenov sýǵa tógilgen munai men munai ónimderden kúrish qaýyzynan jasalǵan sorbentpen tazartýdyń tyń jolyn usynǵanyn jazǵan bolatynbyz. Óz kezeginde jas ǵalym kúrish qaýyzyn zerthanalyq jaǵdaida termiialyq jáne himiialyq óńdeýden ótkizip, qajetti kómirtektengen sorbentti alyp, lastanǵan sý kózderin tazartatyn jańa ónim oilan tapqan edi. Janý máseleleri institýtynyń jas ǵalymdary ázirlegen bul sorbenttiń 1 gramm sorbent 15-18 gramm munaidy boiyna sińirip, sýdy jaqsy tazartatynymen erekshelenetin bolatyn. Budan basqa Janý máseleleri institýtynyń ǵalymdary sý kózderin aýyr metaldardan tazartýdyń jolyn da oilap taýyp, elimizde asqynǵan ekologiialyq máselelerdi oń baǵytta sheshýge atsalysyp keledi. Budan basqa elimizdiń munaily aimaqtarynda jinaqtalǵan kúkirt jáne eski kólik dońǵalaqtaryn ýtilizatsiialaýǵa qatysty biregei jobalaryn usynǵanyn da jaqsy bilemiz. Sońǵy ýaqyttary institýt ǵalymdary nanotehnologiia salasynda da iri jobalardy iske asyryp, elimizdiń mereiin ústem etýde. Bul rette bidai men qant qyzylshasynyń ónimdiligin 20-40 paiyzǵa deiin arttyratyn biostimýliatorlar oilap tapqanyn atap aitýymyz kerek. Sondai-aq, elektrodty materialdardyń kómegimen qan tazalaýdyń tyń tásilin álemdik meditsina aitýly jańalyq retinde qabyldady. Osylaisha Janý máseleleri institýty tek qana himiia salasymen shektelmei – aýyl sharýashylyǵy, meditsina salasynda da ǵylymi jańalyqtar ashyp, áreket etý aýqymyn keńeitip keledi. Osy jumystardy júieli atqarýǵa, jas ǵalymdardyń granttyq qarjylandyrýǵa qol jetkizýine Zulhaiyr Mansurov barynsha qoldaý kórsetýde. Eger elimizdegi árbir ǵalym Zulhaiyr Mansurovtai ǵylymǵa eńbek sińirip, jastarǵa qoldaý kórsetse, Qazaqstannyń eńsesi tik, ekonomikamyz myǵym bolatyny sózsiz. Sóz sońynda Janý máseleleri institýtynyń abyroiyn asqaqtatyp, shoqtyǵyn biiktetken myna bir jaitty aitpai ketpeske bolmaidy. Qazir Qazaqstanda «Scopus» álemdik ǵylymi málimetter qoryna engen jalǵyz ǵylymi jýrnal da osy instiýttyń ǵalymdary shyǵarýda. Zulhaiyr Mansurovtyń jetekshiligimen jaryq kóretin «Eýraziia himiia tehnologiialary» ǵylymi jýrnaly aǵylshyn tilinde jylyna tórt ret shyǵady. Atalǵan jýrnalǵa shyqqan materialdy dúniejúzi ǵalymdary únemi baqylap, basylymda jaryq kórgen maqalalarǵa udaiy silteme jasaidy. Osy jýrnaldyń arqasynda qazaq himikteriniń ǵylymi jumystaryna álem ǵalymdarynyń nazary iligip jatyr.
Nurlan Jumahanov
