EÝROPADA ÓZGE ULTTARDY ÓZDERINE SIŃIRÝ MEMLEKETTIK IDEOLOGIIaǴA AINALǴAN
– Qazirgi jahandanǵan, liberalizm men demokratiia qundylyqtary ústemdik etken álemde ulttyq memlekettiń bolashaǵy bar ma? Ózimiz kóp mysalǵa keltiretin Batys elderi ulttyq memleket qurýdan bas tartyp, ulttar arasyndaǵy shekarany joiatyn azamattyq memleketter quryp jatqan siiaqty. Solai ma?
«Mýltikýltýralizm», «kópmádenietti liberalizm» degen akademiialyq ta, praktikalyq ta ideialar kóp, ony Batystyń órkenietti elderi belgili bir qoǵamdyq deńgeide oryndaidy da.
Ásirese qoǵamdyq ortada, jumysqa qabyldaǵanda násildik, tektik, jynystyq turǵydan kemsitpeýge kóp kóńil bóledi. Degenmen, memleket máselesine kelgende báribir ulttyq daralyq bárinen de kúshti bolyp shyǵady. Muny ǵalymdardyń kóbi moiyndady.
Ulybritaniianyń Eýroodaqtan shyǵýdy qoldaýy kezinde bul anyq baiqaldy. «Azamattyq negizdegi britan ultyn qurdyq» dep júrgen elder – Shotlandiia, Ýels jáne Soltústik Irlandiia ózderiniń «ógei ul» ekenin qaita aityp, enshilerin alýǵa umtyla bastady.
Al Frantsiia etnosqa bólinbeitin naǵyz azamattyq memleket retinde sipattalǵanymen, eldiń barlyq azamatyn «frantsýz» dep ataidy ári memlekettiń ózi «Frantsýz Respýblikasy». Munymen qoimai, munda kirme ulttardy mádeni jáne tildik turǵydan assimiliatsiialaý saiasaty memlekettik ideologiia deńgeiinde halyqtyń sanasyna sińirilgen.
Germaniia áý bastan-aq etnostyq nemis memleketi retinde qurylǵan. Bul eldiń azamattyǵyn alý úshin nemis tilinen emtihan tapsyrasyń. Al Gollandiia immigranttar tapsyratyn synaqty «azamattyq sáikestik» emtihany dep jumsaqtap ataǵanymen, ol da assimiliatsiialaýdyń naǵyz quraly bolyp sanaldy.
Azamattyq el sanalatyn Daniiada tipti jergilikti dattarmen mádeni bailanysy joq adamdarǵa azamattyq berilmeidi. Eýropanyń bul dástúrin Japoniia siiaqty Aziianyń kóptegen elderi kóshirip alǵan. Japoniiada bes-alty urpaǵy turyp jatqan kárister áli kúnge azamattyq almaǵan.
Migranttardan quralǵan AQSh, Avstraliia, Kanada siiaqty elderdi qospaǵanda álemdegi memleketterdiń basym bóligi etnostardyń memleketteri bolyp sanalady ári olar ózderiniń ulttyq memleketterin sol qalpynda saqtap qalýǵa múddeli.
– Eýroodaq she? 27 el óz egemendikteriniń bir bóliginen erikti túrde bas tartty emes pe?
Eýropa elderindegi diasporalar máselesi – qyzý talqylanyp jatqan taqyryp. Ulybritaniiada Eýroodaq quramynan shyǵýdy qoldaǵandardyń basty argýmentteriniń biri de siz aitqan egemendik máselesi boldy. Keshegi jarty álemdi bilegen uly imperiianyń búgingi azamattary sheshimderdiń aidaladaǵy Briýsselde qabyldanatynyna narazy. Olardy óz ultynyń egemendiginen aiyrylý, Shyǵys Eýropadan aǵylǵan migranttardyń ulttyń qaimaǵyn buzyp jiberý qaýpi kóbirek alańdatty. Iaǵni, bul da dál qazirgi qazaqtardyń qytai nópirinen qoryqqany siiaqty ultty saqtap qalýǵa qatysty tabiǵi instinkt.
– Sonda tek migranttardyń memleketteri ǵana azamattyq ult qurǵan ba? Biz «qazaqstandyq ult» qursaq, biz sol AQSh, Avstraliia siiaqty migranttardyń memleketi bolamyz ba?
– Bir qalypqa salyp qaraý óte qiyn. Kei elder syrttai azamattyq ultpyz degenimen, jeme-jemge kelgende naǵyz ulttyq memleket – solar.
Biz – eń aldymen postkolonialdyq kezeńnen ótip jatqan, titýldyq ultynyń sany tolyq basym bola qoimaǵan, memleket quraýshy ult qaita oianý kezeńinde turǵan, etnostyq erekshelikti saiasilandyryp otyrǵan elmiz.
Ǵasyrlar boiy otarlyq saiasattyń kesirinen daralyǵyn joǵaltýǵa shaq qalǵan qazaq halqy ekskliýzivti ultshyldyqtan basqany qabyldai almaidy. Qazirgi postkolonialdyq Qazaqstanda saiasi modernizatsiia qazaqtardyń ulttyq oianýy, etnostyq bólinistiń saiasilanýy jáne popýlizmniń artýy siiaqty úsh formada júrip jatyr.
Qazaq ulty memlekettiń birden-bir qojaiyny, iegeri retindegi statýsyn resmi túrde zańdastyrýdy jáne saiasatty soǵan sáikes júrgizýdi talap etip otyr. Qazaqtar óziniń ulttyq bolmysyna, tili men diline qaýip-qater kóp dep úreilenedi ári otarlyq júieni ári qarai jalǵastyrady dep úkimetten sekem alady.
1995 jyly Konstitýtsiia qabyldanǵanda endi ǵana táýelsizdigin alyp, eiforiiada otyrǵan halyq Ata zańnyń preambýlasy «ortaq tarihi taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy...» dep jazylyp ketkenin baiqamai qaldy. Al qazirgi jaǵdaida halyq «azamattyq ultqa» jol bere qoimaidy, ol múmkin emes.
QAZAQSTANDAǴY ORYSTARDYŃ RESEIMEN RÝHANI JAQYNDYǴY ShAMALY
– Biraq basqa ult ókilderi munymen kelispeidi ǵoi?
– Kelispeitinderi de, moiynsynǵandary da bar, áli ekioily kúide júrgenderi de kóp. Ol týraly jan-jaqty zertteýler az bolǵandyqtan, olardyń úles salmaǵyn, geografiiasyn naqty taldaý qiyn. Qazaqstandy otanym dep moiyndamaityn orystardyń kóbi kóship ketti. Orystardyń ulttyq máseleni kótermei kelýiniń bir sebebi – olardyń Reseimen rýhani jaqyndyǵy az.
1995 jyly Niderland ǵalymdary júrgizgen zertteýge qarasaq, Qazaqstandaǵy orystardyń 30 paiyzy ózderin «keńes azamatymyz» dep ataǵan. Biraq orystardyń ózderi de, olardyń atameken, til, tarih týraly kózqarastary da árkelki.
Reseige kóbine ońtústik jáne batys óńirlerde turatyn orystar ketken. Al soltústik pen shyǵystaǵy migratsiia birshama turaqty. Iaǵni, Qazaqstannyń soltústigindegi orys azamattar ózderin kelimsek dep emes, sol óńirdiń baiyrǵy turǵyndary sanaidy. Mundai jaǵdaida memleket taza ultshyl saiasat ustana bastasa, olardyń arasynda separatistik piǵyl arta túsýi múmkin.
– «Bylai tartsań ógiz óledi, bylai tartsań arba synady» degen osy ma? Sonda ne isteý kerek?
– Kóp jaǵdaida tarihi otany bar ulttardyń óz atamekenimen bailanysy kúshti bolady. Brýbeikerdiń «Triadalyq bailanys» teoriiasy boiynsha diaspora, olar ómir súrip jatqan memleket jáne olardyń tarihi otanynyń arasynda oshaqtyń úsh buty siiaqty názik teńgermeli bailanys bolady, bir jaǵy kúsheiip ketse, tepe-teńdik buzylyp, qiyndyqtar týyndaýy múmkin.
Iaǵni, memleket diasporaǵa qysymdy arttyrsa, olardyń joǵyn joqtaityn memleket qarsy sharalarǵa barýy múmkin, nemese kerisinshe.
Osyndai teńgermeni búginde Qazaqstan men Resei arasyndaǵy qarym-qatynastan baiqaimyz. Biraq, sońǵy jyldary Resei liberaldyq federatsiialyq qoǵamnan etnonatsionalistik memleketke ainalyp keledi. Ulttyq avtonomiialyq respýblikalardy jai aimaqtyq qurylymdarmen qosyp, basshylaryn ortalyqtan taǵaiyndaityn júie jasady.
2000 jyly Pýtin Astanada qazaqstandyq belsendi diaspora ókilderimen kezdeskende olardyń jetekshileri soltústik aýdandardy Reseige qosý máselesin ashyq kótergen. Ol kezde Pýtin bul usynysqa qarsylyq bildirip, «qalaǵandaryń elge kóshińder» degen bolatyn.
Amerikalyq ǵalymdardyń esepteýi boiynsha, sol kezdiń ózinde 2 millionǵa jýyq adam Reseige kóshýge ynta bildirgen. Biraq odan beri 16 jyl ótti, tutas bir býyn ósip jetildi. Jańa býynnyń memleketke kózqarasy, ustanymy, bolashaqqa qatysty oi-piǵylyn zerttep, qorytyndy shyǵarý kerek.
Óz basym demokratiia, ratsionalizm jáne progress urandaryn alǵa tartyp, barlyq halyqty frantsýz ultynyń tóńiregine toptastyrǵan iakobinshildik ideologiiasyna jaqyn ustanymnyń bolǵanyn qalaimyn. Biraq bul jalań sóz emes, naǵyz memleketshildik bastama bolyp, halyqtyń sanasyna sińirilip, qoǵamnyń kúndelikti ómirinen kórinis tabýy kerek.
QAZAQTYŃ MÚDDESI DEGEN NE?
– Bizdiń úkimet qazaqtyń múddesin qorǵap otyr dep aita alamyz ba?
– Kemshilikter óte kóp, degenmen, alys bolashaq turǵysynan qarasaq, qorǵap otyr dep aitýǵa bolady. Ultshyldyq pen etnosaralyq máselelerdi zerttep júrgen sheteldik ǵalymdar «Qazaqstanda qazaqtandyrý júrip jatyr», «etnokratiialyq memleket qurylyp jatyr» dep dáiektep jazady.
Degenmen, boiyndaǵy burynnan qalǵan úreidiń kesirinen qazaqtar qazaqtandyrý jyldam júrse dep armandaidy. Qazaqtyń múddesi degen ne? Ony da árkim ártúrli túsinedi. Eń qarabaiyr biologiialyq instinkt turǵysynan alsaq, halyqtyń ósip-ónýine, kóbeiýine jaǵdai jasaý.
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanǵa 1 million qandasymyz kóship keldi. Qazir ár qazaqtyń otbasynda 4-5 baladan týý úrdiske ainalyp barady. Qazaqtardyń úles salmaǵy 40 paiyzdan 63 paiyzǵa deiin artty, úlken qalalar qazaqylandy (ýrbandalǵandardyń sapasy týraly áńgime basqa).
Ulttyń múddesin qorǵaý degendi birjaqty, ashyq ulttyq saiasat júrgizý dep túsinbeý kerek. Onda popýlizmniń jeteginde ketip qalamyz, al ulttyq máselelerdiń saiasilanýy eń aldymen sol ulttyń ózine taiaq bolyp tiedi.
Grýziianyń bólshektenýi memlekettik til týraly zańnyń qabyldanýynan bastalǵan. «Barlyq azamattar memlekettik tilde sóileýi tiis» degen talap osetinder men abhazdardyń irgeni aýlaq salýyna alyp keldi.
Ázirbaijan da ultshyl prezident Elshibeidiń kesirinen Qarabaqtan aiyrylyp qaldy. Ulttyq másele saiasilanyp ketkende bul jaittardy qazirgidei beimaral talqylap otyrýǵa múmkindik bolmai qalady. Al konflikt kezinde ulttyq toptardyń talaptary birden ózgerip, saiasi reńk alyp shyǵa keledi.
BILIKTIŃ ÚSh KEMShILIGI
– Qazaqstan úkimetiniń ulttyq saiasattaǵy basty úsh kemshiligin aityp berińizshi?
– Birinshi kemshiligi – deklarativtilik. Bul – Keńes odaǵynan «muraǵa» qalǵan jasandylyq. Keńes odaǵyndaǵy jalań ideologiiany kóshirip aldyq ta, merekelerde ulttyq kiim kigen etnomádeni toptardyń ókilderin án saldyryp, bi biletýden ári asa almai qaldyq.
«Qazaqstanda 130-dan astam ulttyń ókili tatý-tátti ómir súrip jatyr» degen jalań urannyń tereńine úńilip, ol ulttardyń atyn atap, túsin tústeýge, olardyń biregeiliginiń ózgerý dinamikasyna, memleketke degen kózqarasyna, tili men dinine kóp kóńil bólinbei keledi.
Ekinshi kemshilik – jemqorlyq. Biliktiń biik minberlerinen bastap, aýdandyq, aýyldyq deńgeige deiin jemqorlyq faktileri jii kezdesetini jasyryn emes.
Al jemqorlyq degen ultqa qatysy joq áleýmettik, ekonomikalyq, saiasi problema kóringenimen, onyń ulttyq saiasatqa ziiany orasan.
Sottaǵy, quqyq qorǵaý salasyndaǵy óreskel qatelikter kesirinen ózin órtep jatqandar, baspanasyz júrgen, jumystan shyǵyp qalǵan, t.s.s. qiyndyqtarǵa dýshar bolǵan qazaqtar «óz jerimizde ógeidiń kúnin keshtik» degendi jii aitady.
Al ózge ult ókilderi munyń barlyǵyna etnostyq reńk berýge beiil keledi. Iaǵni, zań ústemdiginiń joqtyǵy halyqtyń erteńgi kúnge degen senimin kemitip, memleketke degen adaldyǵyn azaitady.
Úkimettiń «qazaqy» sipatyn eskerer bolsaq, ózge ult ókilderi jemqorlyqty qazaqtyń ulttyq «indeti» sanap, etnokratiialyq ókimettiń sheshimderine, bastamalaryna nemquraidylyqpen qaraýy yqtimal.
Kókshetaýdaǵy Abylaihan alańy, Ulytaý, Túrkistandaǵy kesene, Alashorda úkimetiniń jádigerlerdiń bári Qazaqstan Respýblikasynyń ulttyq birtutastyǵyn dáripteitin uly simvoldar bolýy kerek. Ázirbaijan, Baltyq elderi táýelsizdikterin HH ǵasyrdyń basynan bastady. Bizge de «Alashordanyń» úlken potentsialyn paidalanýǵa bolar edi. Bul turǵyda E.Smittiń ideialary bizdiń ideologtarǵa kóp azyq bolýy tiis.
Úshinshi kemshilik – tarihty etnosimvolizmniń quralyna ainaldyra almaýy. Iaǵni, tarih jai oqýlyqtaǵy qasań faktiler men túsiniksiz shaiqastar, adamnyń tili kelmeitin ataýlar men este qalmaityn tsifrlar bolmaýy kerek.
Tarih qazirgi urpaqtyń dúnietanymymen bite qainasyp, organikalyq turǵyda jymdasyp jatýy tiis. Qazaqstannyń kez kelgen azamaty elimizdiń qalai qurylǵanyn, jaýlardyń shabýylyna qalai tótep bergenin, ol jolda qandai azap shekkenin, táýelsizdikke qalai qol jetkizgenin bilip qana qoimai, ony janymen túsinip, sezinýi kerek.
Al bul – balabaqshadan, bastaýysh mektepten bastalatyn ideologiia. Qabanbai, Bógenbailar, Abylaihan, Kenesary, Ahmetter kim, olardyń esimderi ne úshin kóshelerge berildi? Muny ózge ult túgil qazaqtardyń ózderi kóp bile bermeidi.
Kókshetaýdaǵy Abylaihan alańy, Ulytaý, Túrkistandaǵy kesene, Alashorda úkimetiniń jádigerlerdiń bári Qazaqstan Respýblikasynyń ulttyq birtutastyǵyn dáripteitin uly simvoldar bolýy kerek. Ázirbaijan, Baltyq elderi táýelsizdikterin HH ǵasyrdyń basynan bastady. Bizge de «Alashordanyń» úlken potentsialyn paidalanýǵa bolar edi. Bul turǵyda E.Smittiń ideialary bizdiń ideologtarǵa kóp azyq bolýy tiis.
Máselen, Izrail jer betine shashyraǵan evreilerdi «qasietti jerge» qalai jinady? Kúni keshege deiin túrli tilderde sóilep, bólshek-bólshek bolyp jatqan Italiia, Germaniia, Frantsiia siiaqty elder qalai uly derjavaǵa ainaldy? Japoniiadaǵy imperator dinastiiasy nege eń ejelgi dinastiia dep dáripteledi? Osylardyń úlgilerin paidalanýymyz kerek.
– Memlekette kóp ult bolǵan saiyn mádeni-ekonomikalyq turǵydan alǵa jyljýshylyq oryn alatynyn bilemiz. Qazir kóptegen ultty uiystyryp, memleketti nyǵaityp otyrǵan qandai eldiń tájiribesinen úlgi-ónege alýǵa bolady?
– Ulttyń shekarasy memlekettiń shekarasymen sáikes keletin elder saýsaqpen sanarlyq, sondyqtan biz kópultty memleketterdiń aldy da, sońy da emespiz. Al kópultty memlekettiń halqyn birtekti azamattyq qoǵamǵa uiytý óte qiyn, ózimizdi aldarqatýdyń qajeti joq.
Sondyqtan Japoniia, Ońtústik Koreia, Chehiia siiaqty gomogendi memleketterde ortalyqtandyrylǵan saiasi bilik jeńil júzege asady. Demek, mádeni, rýhani turǵydan áralýandylyq jaqsy bolǵanymen, memlekettik basqarý turǵysynan bul – óte kúrdeli másele.
Kezinde Qazaq KSR-in «halyqtar dostyǵynyń laboratoriiasy» dep ataǵanyn bilemiz. Al laboratoriia degen – nátijesi belgisiz eksperiment jasaityn oryn.
Biraq, kópultty memleketterdiń bári «qyryqpyshaq» degen oi týmaýy kerek. Eń bastysy saiasi, mádeni, rýhani turǵydan «bólshektengen qoǵam» (divided society) deńgeiine deiin ydyraýǵa jol bermei, ultty uiystyratyn ideologiiany paidalana bilý kerek jáne ol ideologiia negizgi etnostyń tarihy men mádenietin, tilin ózek etip alǵanda ǵana jetistikke jete alady.
Máselen, 700-den asa lingvistikalyq, etnostyq toby bar, álemdegi eń kópultty elderdiń biri sanalatyn Indoneziiada bir memlekettik til engizilip, 40 paiyzdy quraityn iavalyqtardyń dástúr, salty ulttyq deńgeide qoldanylyp jatyr.
Malaiziianyń taǵdyry bizdikine uqsas, biraq olardyń kemshiligi – olar ulttyq jiktelýdiń tym asqyndap ketýine, qytailardyń kóbeiip, ekonomikanyń basty tetikterin basqarýyna jol berip aldy, munyń sońy 1960-jyldardaǵy qantógiske ulasty. Sodan keiin ǵana ulttyq saiasat qolǵa alyndy.
Malailardyń jalpy sany 50 paiyz da bolmaityndyqtan, olar basqa baiyrǵy jergilikti turǵyndardy qosyp «býmipýtra» dep atap, sanyn 60 paiyzǵa jetkizdi. Mundaǵy maqsat – ekonomika, biznes salasyn basyp qalǵan qytailar men úndilerdi yǵystyrý. Ony kúshteý jolymen emes, ekonomikalyq, áleýmettik yntalandyrý jolymen júzege asyrdy jáne bul saiasatty qytailar da moiyndaýǵa májbúr boldy.
Qaqtyǵys bolǵan elderdiń kóbi, máselen, Livan, Siriia, Aýǵanstan, Nigeriia siiaqty memleketterde belgili bir ulttyq ózek bolmaǵandyqtan halyq tus-tusyna tartyp ketken. Al Iýgoslaviia, KSRO siiaqty jasandy ult qurý áreketteriniń qalai sátsiz aiaqtalǵanyn bilemiz.
ASSAMBLEIaNYŃ KÓP JUMYSY JASANDY, DEKLARATIVTIK BOLYP KELDI
– Qazaqstandaǵy Qazaqstan halqy Assambleiasy o basta saiasi joba retinde qurylǵanyn bilemiz? Áli de sol baǵytta jumys istep keledi. Assambleia bul baǵytta óziniń tiimdiligin kórsete aldy ma?
Assambleia 1995 jyly parlamenttik vakýým kezinde qurylyp, prezidenttiń ókiletin uzartý, jańa Konstitýtsiiany qabyldaý mindetterin oryndap shyqty. Degenmen, keiinnen onyń salmaǵy artyp, atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bilik organdarymen bite qainasqan qurylymǵa ainaldy.
Oppozitsiianyń bul uiymdy «konstitýtsiiadan tys organ» dep kóp synaitynyn eskergen ókimet 2007 jyly onyń konstitýtsiialyq mártebesin bekitti. Joǵarydan tómen qarai qurylǵan klassikalyq keńestik úlgidegi uiym retinde assambleianyń kóp jumysy jasandy, deklarativtik bolyp kelgeni ras.
Qoǵamdyq negizde qurylmaǵan, qarjylyq táýelsizdigi joq uiymnan erekshe bastama, saiasi erik-jiger talap etýdiń ózi artyq. Aimaqtarda ákimshilik, «Nur Otan» jáne assambleia ózara egiz uǵymdar sanalady. Assambleia júzege asyrǵan jobalardyń attaryna deiin «Elbasynyń arqasyndaǵy tatýlyq pen birlik» dep aiqailap turady.
Biraq QHA-nyń bir artyqshylyǵy – bálkim maqsatty túrde, bálkim obektivti túrde, ulttyq máselelerdiń saiasilanýyna jol bermeitin, «mádeni pardy shyǵaratyn» qoǵamdyq uiym rólin belgili bir dárejede oryndap keledi. Etnostyq toptardyń ózderin kórsetip, tilderin, dástúr salttaryn dáriptep, rýhani qajettilikterin belgili bir dárejede qanaǵattandyryp otyrǵany ras.
«Abai oqýlary» siiaqty qyzyqty ideialardyń úgit-nasihat aiasynda qalyp jatqany ókinishti. Qandai joba bolsa da qazir tek qazaq halqynyń simvoldary bolyp otyrǵan til, dástúr, tarih, mádeniet jalpy Qazaqstan halqynyń ortaq igiligine ainalatyndai amaldar jasalýy kerek.
– Bul salany zerttep júrgen maman retinde Assambleiaǵa taǵy qandai mindetter júkteýimiz kerek dep oilaisyz? Álemdik is-tájiribede memleket quraýshy ulttyń múddesine jumys istegen, memleketti nyǵaitýǵa óz úlesin qosqan mundai uiymdar bar ma?
– Mundai uiymdar kóbine eki maqsatta qurylady: ultaralyq jaǵdai ýshyqqan kezde máseleni sheshý úshin jáne az ulttardyń mádeni erekshelikterin nasihattap, onyń saiasilanyp ketýin boldyrmaý úshin.
Birinshi jaǵdaida tipti ulttyq erekshelikterdi resmi túrde moiyndap, ár ultqa bilikti bólip berýge májbúr bolady.
Malaiziiada, Livanda, Ulybritaniiada etnosaralyq qaqtyǵystardan soń osyndai konsotsionalizm ádisine júgindi. Onyń artyqshylyqtary da, kemshilikteri de kóp.
Biz konflikt ataýlyny jasyryp, jabý dertinen aiyqqan joqpyz. Elde byqsyp jatqan ultaralyq máseleler óte kóp. Ótken jyldary bolǵan kishigirim janjaldar «jabýly qazan» kúiinde qaldy. Ol oqiǵalardyń neden bolǵanyn, oǵan qoǵamnyń, kúsh qurylymdarynyń reaktsiiasyn taldap, olardan sabaq alý kerek edi. Ultaralyq máselelerdi shynaiy zerttep, týyndaýy múmkin problemalardyń aldyn alyp otyrý úshin ǵylymi zertteý baǵytyna kóbirek kóńil bólinýi kerek. Assambleia janynan eksperttik top ashyldy degendi estigen edim, ol qanshalyq júieli jumys isteidi, ol jaǵynan beihabarmyz.
Qurylymy, formasy, kólemi árkelki bolyp keletin QHA siiaqty uiymdardyń alýan túri álemniń barlyq elderinde bar. «Halyqtar assambleiasy» degen ideiany KSRO taraǵan soń odaqtas elder bir-birinen «kóshirip» aldy.
Ózbekstanda «Internatsionaldyq mádeni ortalyq» 1992 jyly, Qyrǵyzstanda «Qyrǵyzstan halqy Assambleiasy» 1995 jyly, Reseide «Resei halyqtarynyń Assambleiasy» 1998 jyly qurylǵan. Barlyǵynyń atqaratyn mindetteri – ultaralyq kelisim men ózara syilastyqty dáripteý.
Negizi, mundai konsýltativtik organdar belgili bir másele týyndaǵanda parlament, úkimet siiaqty memlekettik institýttardyń sharýasyn jeńildetip, aqyl-keńes berip otyrý úshin qurylady. Al barlyq ulttardyń atynan sóileitin basty ýákildik organ parlament bolýy kerek.
Onyń ústine, biz konflikt ataýlyny jasyryp, jabý dertinen aiyqqan joqpyz. Elde byqsyp jatqan ultaralyq máseleler óte kóp. Ótken jyldary bolǵan kishigirim janjaldar «jabýly qazan» kúiinde qaldy.
Ol oqiǵalardyń neden bolǵanyn, oǵan qoǵamnyń, kúsh qurylymdarynyń reaktsiiasyn taldap, olardan sabaq alý kerek edi. Ultaralyq máselelerdi shynaiy zerttep, týyndaýy múmkin problemalardyń aldyn alyp otyrý úshin ǵylymi zertteý baǵytyna kóbirek kóńil bólinýi kerek. Assambleia janynan eksperttik top ashyldy degendi estigen edim, ol qanshalyq júieli jumys isteidi, ol jaǵynan beihabarmyz.
– Óz basym Assambleiaǵa aldaǵy ýaqytta ekonomikalyq mindet júkteý kerek dep esepteimin. Uiymǵa elimizdegi beldi kásipkerlerdiń kópshiligi múshe. Ózderiniń tarihi otanymen bailanysy bar kásipkerlerdi alǵa salyp, ózge elderden investitsiia tartý jaǵyn qarastyrýǵa bola ma? Qazaqstandyq taýarlardy eksportqa shyǵarý isine de olardyń bailanystaryn paidalanýǵa bola ma?
– Ekonomikanyń zańdary saiasi sheshimderge baǵyna bermeidi. Úkimet tek olardyń tiimdi qarym-qatynasyna jaǵdai jasasa, basqa integratsiialyq sharýalar ózdiginen júzege asa beredi.
Biraq siz aityp otyrǵan usynys jekelegen jobalar túrinde ǵana belgili bir eldermen júzege asýy múmkin, jáne ol ekijaqty biznes-forýmdar túrinde iske asyp ta jatyr.
Bizdegi etnostyq toptardyń ala-qulalyǵyn, tarihi otandarymen bailanysy árkelki ekenin, olardyń sanyn, ekonomikadaǵy belsendiligin de eskerý kerek. Keibir basshylar Qazaqstanǵa kelgende mundaǵy diaspora ókilderimen kezdesip jatady.
Iaǵni, diaspora máselesi – eń aldymen saiasi taqyryp. Ár ult sheteldegi qandastarynyń assimiliatsiiaǵa ushyramaýyn qadaǵalaýǵa tyrysady. Biraq keide diaspora arqyly memlekettiń ózine qysym jasaýǵa, yqpal etýge kúsh salady.
ORYSTAR TOI-TOMALAQ PEN QUDALYQTYŃ ARQASYNDA MÁDENI TÚRDE QAZAQYLANÝDA
– Qazaq tilin keńinen qoldanysqa engizýge de Assambleia múshelerine merzimdi ýaqyt belgilep, mindet tapsyrýǵa bola ma?
Degenmen, bul áli tolyq is júzine asqan joq. Onyń bir sebebi – «qazaq tili» men «memlekettik til» uǵymdarynyń arasyn tolyq ajyrata almai júrgenimizde. Qazaq tili qazaq ultynyń emes, barsha Qazaqstan halqynyń ózara qarym-qatynas quralyna, azamattyq ulttyń simvolyna, erekshe belgisine ainalýy kerek.
Iaǵni, qazaqstandyq orys óziniń reseilik orystan basty aiyrmashylyǵy – qazaq tili men dástúr-saltyn biletini ekenin sezinip, sony maqtan tutýy kerek. Májbúrleý jolymen qarttardan bastap, bárin memlekettik tilde sóileýge mindetteý eshqandai nátije bermeidi.
Frantsýz revoliýtsiiasynan keiin Frantsiianyń keibir provintsiialarynda halyqtyń 80 paiyzyna deiin frantsýz tilin bilmegen. Sonda memleket frantsýz tilin «bostandyq tili» etip jariialap, barlyq kedei-kepshiktiń balalaryn bastaýyshtan tegin frantsýzsha oqyta bastaǵan. Bir býyn aýysqanda til máselesi sheshilgen.
– Al biz «úsh tilde oqytamyz» dep daýryǵyp jatyrmyz...
– Iá, rasynda, Bilim ministrliginiń mundai qoiyrtpaq baǵdarlama usynýyna eshqandai negiz joq. Orystar til máselesin saiasilandyryp, «tilimiz joiylyp barady» dep erekshe talap qoiyp otyrǵan joq. Qazaq tilindegi «Balapan» telearnasy ashylǵanda oǵan qarsylyq tanytqan eshkim bolǵan joq.
Qazir «qazaq tili» men «memlekettik til» uǵymdarynyń arasyn tolyq ajyrata almai júrmiz. Qazaq tili qazaq ultynyń emes, barsha Qazaqstan halqynyń ózara qarym-qatynas quralyna, azamattyq ulttyń simvolyna, erekshe belgisine ainalýy kerek.
Kerisinshe, ózge ult ókilderi qazaq tili memlekettik til retinde ornyǵýyna, onyń sapaly oqytylýyna múddeli. Biz júrgizgen zertteý boiynsha orys ulty ókilderiniń 64 paiyzy qazaq tili Qazaqstandaǵy ultaralyq qarym-qatynas tiline ainalǵanyn qalaidy.
Qazirdiń ózinde bizdiń orystar men Resei orystarynyń arasynda mádeni alshaqtyq bar. Olar qazaq ultynyń kóp dástúr-saltyn, ádet-ǵurpyn boiyna sińirip keledi. Ulttyq integratsiia qoǵamdyq deńgeide, aýyl-aýyldyń, otbasylardyń arasynda júrip jatyr. Orystardyń kóbi toi-tomalaq pen quda-jekjattyq dástúrdiń arqasynda mádeni turǵydan qazaqylanyp jatyr.
Osy jaǵdaida bastaýysh synyptan bastap memlekettik tilde oqytý dástúri qalyptassa, jańa býyn óskende bul másele sheshilgen bolar edi. Ár býynnyń ulttyq biregeiligi aldyńǵy býynnan ózgeshe bolady.
Qazaq jazýshylaryn «balalary oryssha sóileidi» dep jazǵyryp jatamyz. Olardy orystildi etip shyǵarǵan – Keńes odaǵynyń bilim berý saiasaty. Sol siiaqty úkimettiń qazirgi qabyldaǵan sheshimderi erteńgi býynnyń taǵdyryn sheshedi.
Biraq bul orystardy assimiliatsiialap, qazaqylandyryp jiberý degen sóz emes, ár ulttyń etnostyq qalpyn saqtai otyryp, Qazaqstannyń erekshe ulttyq biregeiligin qalyptastyrý degen sóz. Amerikalyq ǵalym Ýolker Konnor: «memleket halqynyń basym bóligi sol ultqa tiesili ekenin sezinbeiinshe, ult qalyptasty dep aitýǵa erte» dep aitqan.
Bizde memlekettik tólqujat, teńge, TsON, salyq syndy atribýttarmen ǵana túsinetin, basqa kezde óz «áleminde» ómir súretin azamattar kóp. Memleket barlyq ulttardyń tilin, dástúrin saqtaýǵa jaǵdai jasap, olardy ógeisitpei, májbúrlemei, baýyryna basa bilýi kerek.
«JERIMIZ KEŃ BOLǴANDYQTAN QYTAILAR BASYP ALADY» DEGEN ÚREIDEN ARYLÝYMYZ KEREK
– Jer kólemi úlken Qazaqstan álem elderi boiynsha halyq sany kóp Qytaimen kórshi memleket. Mundai jaǵdaida Qazaqstannyń ultaralyq máselelerge qatysty ustanymy men kóshi-qon saiasaty ózgeshe bolýy kerek siiaqty. Bul baǵytta biz qandai saiasat ustanýymyz kerek?
– Ǵalamdyq migratsiianyń zańdylyqtary boiynsha halyq ekonomikalyq jaǵdaiy jaqsy, saiasi ahýal turaqty elderge qonys aýdarýǵa beiil. Turaqtylyq bolyp, ekonomika damysa, kelimsekterdiń qarasy kóbeie beredi, ol – zańdylyq.
Jerimiz keń bolǵandyqtan ǵana bizdi qytailar basyp alady dep úreilenýge bolmaidy. Barlyǵy ekonomikanyń zańdylyqtaryna bailanysty júredi. Azamattyq berý, viza rásimdeý tártibin qatańdatý, ekonomikalyq tetikterdi qoldaný arqyly demografiialyq tasqyndy toitarýǵa bolady. Tek ol úshin memlekette jemqorlyq bolmaýy kerek.
Sondyqtan, jerimiz keń bolǵandyqtan ǵana bizdi qytailar basyp alady dep úreilenýge bolmaidy. Barlyǵy ekonomikanyń zańdylyqtaryna bailanysty júredi. Azamattyq berý, viza rásimdeý tártibin qatańdatý, ekonomikalyq tetikterdi qoldaný arqyly demografiialyq tasqyndy toitarýǵa bolady. Tek ol úshin memlekette jemqorlyq bolmaýy kerek. Jemqorlyq bul sharalardyń barlyǵyn joqqa tán etedi.
– Bizdi bolashaqta qandai ultaralyq syn-qaterler kútip turýy múmkin. Olarmen qalai kúresýge bolady?
– Birinshiden, Qazaqstandaǵy ultaralyq jaǵdai keremet dep óz-ózimizdi aldarqatyp, Keńes odaǵynan qalǵan konfliktofobiialyq ádetpen «aýrýdy jasyryp» otyrǵandyqtan, kóp nárse bulyńǵyr. Eldegi barlyq ulttardyń kóńil-kúiine, biregeiliginiń qubylýyna, demografiiasy men memleketke qatysty kózqarasyna turaqty túrde obektivti ári keshendi taldaý júrgizip turý qajet-aq.
Ekinshiden, qazir ásirese ózimizdiń qandastar barlyq máseleni saiasilandyrýǵa beiim. «Qytai qazaqty qorlapty», «túrik qazaqty uryp ketipti» degen kóbine dálelsiz aqparatqa negizdelgen aqparattar jii taralyp, eldi qozdyryp otyrady. Basqa ult ókilderiniń arasynda etnostyq mobilizatsiia baiqalmaityndyqtan, másele tynshyp qalyp jatyr. Aldymen qazaqtardyń etnostyq máseleni saiasilandyrýynyń túp negizine mán berý kerek.
Úshinshiden, qazaqtyń óziniń dini biregeiligi ózgerip barady. Arab elderinen kelgen, dástúrge qaishy dini aǵymdy ustanatyn qazaqtardyń qarasy kóbeigen saiyn bul ulttyń birligine keri áserin tigizedi.
– Qazaqstanda ultaralyq máselelerdi zerttep júrgen mamandar men arnaiy mekemeler bar ma? Bar bolsa olardyń jumysyna kóńilińiz tola ma?
– Bul taqyrypqa qyzyǵýshylyq óte joǵary. Ulttyq, azamattyq biregeilik, natsionalizm, ultaralyq konflikt salalaryn QSZI, Filosofiia jáne saiasattaný institýty siiaqty beldi mekemelermen qosa ózimizdiń QazUÝ-dyń saiasattaný jáne saiasi tehnologiialar kafedrasy da jan-jaqty zerttep jatyr.
Tek sońǵy birer jyldyń ishinde kafedrada osy taqyrypqa qatysty úsh doktorlyq dissertatsiia qorǵaldy. Professor R.Qadyrjanov aǵamyz bastaǵan arnaiy top memlekettik grant boiynsha zertteý júrgizip, birneshe monografiia jariialady. Jaqynda Nazarbaev ýniversiteti men KIMEP-te ulttyq biregeilik taqyryby tóńiregindegi zertteýlerimen tanystyrdy.
Bizde ǵylymnyń múmkindikteri shekteýli bolǵandyqtan, eldegi kez kelgen talpynysty qýana qoldaý kerek. Bar másele ǵylymi zertteý nátijeleriniń saiasi sheshimder qabyldaýǵa baryp tireledi.
Shetelde Qazaqstandaǵy ultaralyq jaǵdaidy ár qyrynan zerttep júrgen ǵalymdar, ǵylymi ortalyqtar barshylyq. Germaniiada, AQSh-ta, Ulybritaniiada, Japoniiada Qazaqstandaǵy ultaralyq máseleni zerttep júrgen jekelegen ǵalymdar bar. Ulybritaniianyń Seint-Endriýs ýniversitetinde Qazaqstandaǵy orystar týraly doktorlyq dissertatsiia qorǵalǵan. Meniń bilýimshe, AQSh-tyń Kornell ýniversitetinde de qazaqstandyq ǵalym bizdegi ulttyq biregeilik týraly doktorlyq dissertatsiia jazyp jatyr.
Suhbattasqan Nurlan JUMAHAN
