ASTANA JYRLAÝDAN KENDE EMES
– Aieke, Astana kúnine arnalǵan aqyndar aitysy, onyń uiymdastyrylýy kóńilińizden shyqty ma? Daraboz aqyndarymyz halyqtyń kókeiinen shyǵar kórikti oilarǵa túren sala aldy ma?
– Astana toiyna (áleýmettik jeliler talasa jazyp jatqandai 12 aqyn emes) “sen tur, men ataiyn” degen 14 aqyn qatysty. Bári de jyl boiy júldeli oryndardy ielenip oza shapqandar. Bir-eki talantty jas aqyn da aramyzda júrdi. Ol da zańdylyq. Tájiribe jinaqtap úlken doda da ysylý úshin. Bizge deiin “Han shatyrdyń” aldynda jas aqyndardyń aitysy ótti. (Ony astanalyqtar jaqsy biletin bolar).
Meniń paiymdaýymsha eki aitysta da aqyndar eldiń kókeiinde júrgen oilardy aita bildi. Mysaly jerge bailanysty, Aqtóbede bolǵan lańkestik oqiǵaǵa qatysty, ózge de tolyp jatqan qoǵamdaǵy keleńsizdikter syn-naizaǵa ilikti. Kórgenimniń bárin saraptai kele aitys joǵary deńgeide ótti dep oilaimyn.
– Sózińizdi bóleiin, ásem qalamyz Astana qanshalyqty dáripteldi aqyndardyń ushqyr tilimen?
– Jaqsy esime saldyńyz. Kópshilik oilap qalmaýy kerek, Astananyń toiynda tek qana problemalar aitylǵan eken dep, joq ásem astananyń jetistikteri men jaqsylyqtary da jarysa jyrlandy.
Aqyndar astanany jyrlaýdan, ony dáripteýden eshqashan aianyp qalǵan emes. Osy joly da Astana jetkilikti deńgeide jyrlandy dep oilaimyn. “Ár qazaq meniń jalǵyzym” dep aqyn Sabyr Adai aitpaqshy, Astana qalai desek te qazaqtyń jalǵyzy sekildi. Ony aialamasaq, ony maqtan tutpasaq kim bolǵanymyz.
BAIBEKTIŃ ÝÁDESI
– Sońǵy ýaqyttary aitysty bilik qanatynyń astyna alyp, dúrkiretip ótkizýge kúsh salyp jatyr. Bul jaqsylyq nyshany. Áitse de, uiymdastyrýshy taraptan “mynany aitýǵa bolady, mynany aitarda saq bolyńdar” degen eskertpeler jasalyp tura ma?
– Eskertpe degenińiz, jalǵyz “Nur Otan” aitysty qolǵa alǵaly beri emes, burynnan aitylyp júretin nárse ǵoi. “Qatty ketpeńder, eldi dúrliktirmeńder, arandatýǵa ermeńder” degen siiaqty eskerteýler burynnan bolyp turady. “Tigisin jatqyzyp aita alsańdar aityńdar, arzan ataq qýyp, dálelsiz sóz sóileýden aýlaq júrińder” dep eskertkennen keler ziian joq qoi. Jasyryp qaiteiin, aqyndar arasynda da “Búirekten siraq” shyǵarýǵa áýes, oppozitsiialyq gazetterdi oqyp alyp, aityp jatqan faktisi naqty ma, joq álde, jala jabý ma ony saralamai, saraptamai uratyndar, kóp bolmasa da bar.
Baiaǵyda Baýyrjan Baibek aǵamyz “Nur Otannyń” tóraǵasy bolyp turǵan kezinde aqyndarmen jii kezdesip: “Ministrliktegi, ákimshiliktegi, ózgede elimizdegi ózekti máselelerdi kóterińder, biz “Nur Otan” partiiasy” solarmen jumys jasaýymyz kerek” – dep, aqyndardy qoldaitynyn ańǵartyp júretin. Tipti “Parlamenttegi depýtattardy aitysqa jinap qoiamyn, biraz málimetter olardyń da qulaǵyna jetsin” dep aitqany da esimde. Ol kisi ýádesinde tura bildi.
Alaida shyndyqty aitamyn degen aqyndardyń aýzyn eshkim býyp otyrǵan joq. Halyq biletin de, bilmeitin de aqiqattar aitylyp keledi, aityla da bermek. Sózim shynaiy bolýy úshin bir mysal keltireiin.
Baiaǵyda Baýyrjan Baibek aǵamyz “Nur Otannyń” tóraǵasy bolyp turǵan kezinde aqyndarmen jii kezdesip: “Ministrliktegi, ákimshiliktegi, ózgede elimizdegi ózekti máselelerdi kóterińder, biz “Nur Otan” partiiasy” solarmen jumys jasaýymyz kerek” – dep, aqyndardy qoldaitynyn ańǵartyp júretin. Tipti “Parlamenttegi depýtattardy aitysqa jinap qoiamyn, biraz málimetter olardyń da qulaǵyna jetsin” dep aitqany da esimde. Ol kisi ýádesinde tura bildi.
– Keshegi ótken aitysta biraz máselege at shaldyrdyńyz. Ásirese, búgingi tańdaǵy eń ózekti problema jer týraly Úkimetke qarata aitqan qatqyl oilaryńyz jinalǵandardyń qyshyǵan jerine dóp tigendei áserde boldyq.
– Halyqtyń arasynda júrmiz ǵoi. Qarapaiym jurt shet elge jerdi satpaq túgili, qazaqstandyqtarǵa jalǵa berýge qarsy. Ony qalai aitpaimyn. Sondai-aq, jer komissiiasy oblystardy aralap jiyndaryn ótkizip júr. Sol jiyndarda sóilegen kisilerdiń kóbin bilik arnaiy daiyndap qoiǵan adamdar ma dep oilaimyn keide. Óitkeni ylǵi jerdi ielenip otyrǵandar sóileidi.
Olarǵa salsaq: “jer satylsyn, jalǵa da berilsin, bári keremet bolady” dep jatady. Al qarapaiym halyqtyń pikiri basqa. Meni ashyndyrǵan taǵy bir másele: qazaq jerin bólshektep-bólshektep satyp alǵan dákóilerdiń esimderi jumbaq. Ony aitýǵa bolmaidy. Zańǵa tompaq eken.
Sonda tipti jerimizdi kimderdiń satyp alǵanyn bilmeýden artyq qandai jaza bar. Jaqynda bir jerden “Biz jerdi babalardan muraǵa alǵan joqpyz, bolashaq urpaqtan jalǵa alyp otyrmyz” degen sóilem oqydym. Bul jibi túzý sóz. Negizi jer máselesi óte názik qoi. Abailamasa bolmaidy.
MÓDENIŃ ÓSIETI
– «Bolsa eger oilaǵanyń paida laiym,
Qalaisha mundai jerde jai qalaiyn?
Shetelge, ei, Úkimet, meni satshy,
Tilimdi endi saǵan qairamaiyn.
Quldyqtyń qamytyna boi usynyp,
Qytaiǵa máńgilikke bailanaiyn.
Ol az deseń áielim, balamdy sat,
Qara bastyń baqytyn oilamaiyn.
Jalǵyz-aq ótinishim – qazaǵymnyń
Jerine timeńdershi, ainalaiyn!», – dep aitysta taýsyla jyrlaǵanyńyzǵa qaraǵanda jer máselesine kózqarasyńyz belgili bolyp tur!
– Tarihqa kóz jibersek, Móde qaǵannyń jerge qatysty bailamy rýhyńdy qamshylaidy. Máselenki, júirik atyn surap kelgen qytaiǵa suraǵanyn beredi. Keiin sulý áieline kózderi túsedi. Ony da qiiady. Ábden qutyrǵan Qytailar jer suraidy.
Mine, osy kezde ashýǵa mingen Bilge qaǵan, áskerine atqa minýdi buiyrady. Tań qalǵan ýázirlerine: “At pen áiel maǵan tiesili edi, ony óz qalaýymmen sheshtim. Al myna jer halyqtiki. Ony satýǵa nemese syiǵa tartýǵa meniń quqym joq. Sondyqtan olarmen soǵysýdan basqa sharam qalmady” dep qara Qytaidy Beijińge deiin qýyp tastapty.
Jýyrda Aqmola oblysynyń ákimi Kýlagin 80 myń gektar jeri baryn moiyndady. Jalpy halyqtyń bilýinshe Tereshenkoǵa tiesili jer aýyz toltyryp aitarlyq kólemde. Qostanai oblysynda “Ivolganyń” qanshama myń gektar jeri jatyr daliyp. Onyń iesi Vasilii Rozinov degen kisi. Ataqty milliiarder Maskevichtiń qaramaǵyndaǵy jerlerdiń qansha ekendigi bir Allaǵa ǵana málim. Odan bólek qazaqtyń tabiǵaty erek, shuraily jerleri kóp qoi. Sonyń ózim kózimmen kórgen bireýin ǵana aitaiyn.
Bul ańyzǵa bergisiz oqiǵa ǵasyrdan ǵasyrǵa ótip bizge jetti. Babalar amanaty osy! Oǵan qiianat jasaýǵa bolmaidy. Jońǵar jáne Oiratpen ne úshin soǵysty babalarymyz, jer úshin árine. Abylai han babamyz jer úshin óz balalaryn jat qolǵa amanatqa tastady. Úsh júz jyl otarlaǵan orystardyń ózi bizdiń jerimizdi túgel tartyp ala alǵan joq. Keshegi qylyshynan qan tamaǵan keńes zamanynda alash orda qairatkerleri jer úshin Leninmen kelisimge bardy. Bertinde Tashenovtai tulǵalar jer úshin qyzmetimen de qosh aitysty. Mine, osyndai qily zamandarda satylmaǵan jerimiz, táýelsizdik alǵan tusta, talan-tarajǵa tússe qanshalyqty durys bolar edi….
JER – MATERIALDYQ QUNDYLYQ EMES
– Aieke, keibir joǵarydaǵy basshylar qansha jasyryp japqanymen kimde qansha jer telimi bar ekeni aqyryndap ashylyp jatyr emes pe?
– Shyndyq erte me, kesh pe báribir aitylady. Qasietti jerdiń kiesinen qoryqpaǵandarǵa bir toqtam bolar túbinde. Men buǵan imandai senemin.
Jýyrda Aqmola oblysynyń ákimi Kýlagin 80 myń gektar jeri baryn moiyndady. Jalpy halyqtyń bilýinshe Tereshenkoǵa tiesili jer aýyz toltyryp aitarlyq kólemde.
Qostanai oblysynda “Ivolganyń” qanshama myń gektar jeri jatyr daliyp. Onyń iesi Vasilii Rozinov degen kisi. Ataqty milliiarder Maskevichtiń qaramaǵyndaǵy jerlerdiń qansha ekendigi bir Allaǵa ǵana málim. Odan bólek qazaqtyń tabiǵaty erek, shuraily jerleri kóp qoi. Sonyń ózim kózimmen kórgen bireýin ǵana aitaiyn.
Jasybai degen ataqty kól bar. Soǵan jolymyz túskende myltyqpen arnaiy kúzetiletinin kórip shoshyǵanym bar. Ákesinen qalǵan jer me ol?! Bul qazaqty basyný ǵoi. Bular bizdiń biletinderimiz ǵana. Bilmeitin, bilsek, záremizdi ushyratyn jaittardyń bolýy ábden múmkin. Osy turǵyda qarasaq olarǵa jerdiń satylǵany paidaly. Al qarapaiym qazaq jurtynyń jerdi satyp alýǵa shamasy kelmeitini ámseden belgili. Shynyn aitsaq qazaq úshin jerdiń qadiri – materialdyq qundylyq emes, ulttyq ideologiialyq qundylyq bolyp tur.
– “El qulaǵy – elý” dep jatady halyq. Jer máselesi ýshyǵyp, Elbasy zańǵa moratorii jariialap jatqanda, Reseidiń áskeri mashinalary Torǵai dalasyn shańdatyp júrgenin aitys barysynda aityp qaldyńyz…?
– Aitpasyma bolmady. Meniń janyma qatty batqany: ózim ósken Torǵai jerinen Reseidiń zymyran qaldyqtaryn qulatý úshin jalǵa jer berilip jatqany. Keibir jetken sybystardan Tosyn qumyna ziiandy qoqystardy kómý josparlanǵan. Byltyrǵy jyly osynshama ziiandy qaldyqtardyń kesirinen Torǵai dalasynda kiikter qynadai qyryldy. Keibir aýyldarda irili-usaq maldar óriste qulap jatty.
Saiyn dala da zorman, jylandarǵa deiin jairap qaldy. Onyń adamǵa zalaly joq dep aldaýsyratqanmen, geptildiń aty – geptil. Onyń aýaǵa, malǵa, isher asqa ziiany bolmaýy múmkin emes. Onyń zardabyn halyq elý, bálkim júz jyldan keiin tartýy bek múmkin. Endi mynaǵan qarańyz: Jerdi jalǵa alǵany úshin Reseidiń bizge tóleitin qarajaty 350 myń dollar ǵana. AQSh-tyń áigili ánshisi Djennifer Lopes óziniń jambasyn jylyna million dollarǵa saqtandyrady. Sonda qazaqtyń jeri Amerika ánshisiniń jambasynan qunsyz bolǵany ma?
– Joǵary da arly aqyndar shyndyqty aitarda naqty faktlerge júginetinin mysalǵa keltirdińiz. Ózińiz osy joly qandai bultartpas dálelderge súienip otyrsyz?
– Internetti qarasańyzdar men kórsetken málimetter tizilip tur. Tipti Azattyq radiosynyń tilshisi Torǵai aýdanynyń jer bóliminiń basshysynan suhbat alǵanda, ol kisi “Osynsha jerdiń Reseige berilgeni týraly” habardy rastady. Artynan aqparatty taratqany úshin áli baiǵus basshy biraz qýdalanyp, basy bálege qaldy. Ol az deseńiz Torǵaidyń “Aqshyǵanaq” aýylynda Reseidiń áskeri mashinalarynyń qaptap júrgenin halyq kúnde kórip otyr. Men sol eldiń qalyń ortasynan kelip otyrǵandyqtan aýa jaiylyp, aýzyma kelgendi soǵýdan aýlaqpyn.
ÓZ MISSIIaMDY ORYNDADYM
– Kóńilińizge kelmesin, aitystan soń sizdi qolpashaǵandar men qatar aiyptaǵandar da tabyldy. “Jer máselesin kóterse Aibek buryn qaida qalypty” degenderge qandai ýáj aitasyz?
– Iá, áleýmettik jelilerden “Aibek úndemei-úndemei kelip, aitysta jer máselesin kóterip upai jinap aldy. Aitsa buryn qaida qalypty” degen siiaqty sózderdi oqydym. Kim ne deimin dese de erik ózinde árine.
Biraq meniń aitqym keletini mynaý. Árkimge ártúrli múmkindik berilgen. Aqyndardyń minberi sahna. Óz oiymdy eldiń aldynda aitpaǵanda qaida aitamyn. Kóshege shyǵyp aitamyn ba?
Jýrnalistter habarlasyp, jerge qatysty pikirimdi surap, men olarǵa jaýap bermei jatsam bir jón. Qoǵamdaǵy bolyp jatqan jaittarǵa sanaly adam retinde meniń de óz kózqarasymdy bildirýge haqym bar. Aqynnyń mindeti – joǵary jaqqa halyqtyń oiyn jetkize bilý. Men óz missiiamdy oryndadym.
Qazir internet zamany. Meni synap jatqandar 2004 jyldan bergi aitystarymdy bir qarap shyqsyn. Sondaǵy ulan-ǵaiyr jerimizdi ielenip otyrǵandar jaily jan aiqaiymdy estise bálkim railarynan qaitar. Maqtanǵanym emes, jer máselesin alǵashqy kótergenderdiń biri menmin. Kópshilik meni kótermelep, “patshaǵa dat aitqan aqyn” dep jatady. Túsingen jan, patshaǵa dat aitýymnyń astarynda osy jer máselesi jatqanyn ańǵarsa
–Aitystyń birden bir janashyry Júrsin Erman myrza bir suhbatynda namazǵa jyǵylǵan aqyndardyń ishinde keibir talanttylary ketip jatqanyn aitqan bolatyn. Osy jolǵy aitystan Rinat, Jandarbek, Birjan, t.b aqyndardyń kórinbeýin nege jorysaq bolady?
– Bar másele namazǵa tirelip tur dep aita almaimyn. Qazir aitysker aqyndardyń 80-90 paiyzy namaz oqidy. Siz aityp otyrǵan aqyndardyń ishinde aitystan ketkeni Balǵynbek qana. Onyń ózi úlken aitystarǵa qatyspaǵanymen, el arasyndaǵy, jiyn-toilardan tóbe kórsetip qalýy ábden múmkin. Basqa aqyndardyń bári sapta.
Al bolyp jatqan aitystardyń bárine aqyndardyń qatysa berýi mindet emes. Onyń da óz talaby bar. Qazir úlken-kishisi bar 100-ge jýyq aqyn aitysyp júr. Búgin aityspaǵan aqyndar kelesi aitysqa shaqyrylyp qalýy bek múmkin. Sahnany eshkim jekeshelendirip alǵan joq. Al aityspai qalǵan aqyndardy jappai ketip jatyr deýge bolmaidy.
Júrsin aǵanyń qasynda júrmiz ǵoi. Ol kisiniń oi-armany bizge belgili. Muhametjan, Balǵynbek sekildi myqty aqyndardyń aitystan ketkenine bir jaǵy ishi aýyrady. Áli de halyqqa bererleri mol edi ǵoi degen renishin de sezip qalamyz. Sol sebepti ol kisiniń negizgi oiyn men osy maqsatta túsinemin.
– Ýaqytyńyzdy bólip suhbat bergenińizge rahmet!
Naǵashybai Qabylbek
Derekkózi: elana.kz
