Múgedektikti tsifrlyq formatta rásimdeý mańyzdy

Qazirgi tańda meditsinalyq-áleýmettik saraptama júiesiniń ashyqtyǵy, qyzmet kórsetý sapasyn arttyrý jáne múgedektigi bar azamattardy ońaltý men jumyspen qamtý máselesi ózekti bolyp otyr. Osy rette biz Halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy retteý jáne baqylaý komitetiniń Túrkistan oblysy boiynsha departamenti basshysynyń orynbasary, oblystyq meditsinalyq-áleýmettik saraptama salasynyń basshysy Marat Arharovpen suhbattasqan bolatynbyz. Osy salanyń bilikti mamany, óz isiniń kásibi sheberi Marat Amanǵaliuly múgedektikti taǵaiyndaý tártibi, ońaltý sharalary, tsifrlandyrý jáne halyqqa qyzmet kórsetý sapasyn arttyrý tóńireginde jan-jaqty áńgimelep berdi.

Meditsina – meniń ómirlik tańdaýym

– Marat Amanǵaliuly, siz bul qyzmetke qalai keldińiz? Dárigerlik-saraptamadan ótkizýdi úiretetin bizde arnaiy joǵarǵy oqý orny bar ma? Siz buǵan deiin biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótip, arnaiy bir mamandyq boiynsha sanat meńgerdińiz be?

– Men óz mamandyǵymdy meditsinalyq joǵary oqý ornynda aldym. Bastapqyda jalpy meditsina salasynda bilim alyp, keiin meditsinalyq-áleýmettik saraptama baǵytyna mamandandym. Bul sala – tek meditsina ǵana emes, áleýmettik qorǵaý men zańnamalyq retteýdi de qamtityn kúrdeli ári jaýapty jumys.

Qazaqstanda dál osy baǵytta arnaiy joǵary oqý orny joq. Degenmen, meditsina mamandary arnaiy kýrstar arqyly biliktilikterin arttyryp, meditsinalyq-áleýmettik sarapshy bola alady. Men de kásibi biliktiligimdi arttyrý maqsatynda birneshe márte arnaiy daiarlyqtan óttim. Saraptamalyq qyzmettiń joǵary deńgeide júrgizilýi úshin mamandardyń únemi oqyp, jańa ádisterdi meńgerýi mańyzdy.

Bul saladaǵy qyzmettiń basty maqsaty – halyqtyń áleýmettik qorǵalýy men meditsinalyq saraptamanyń ádildigin qamtamasyz etý. Sondyqtan, bul qyzmetke kelgen ár maman óziniń kásibi jaýapkershiligin tereń sezinip, áleýmettik ádilettilik qaǵidalaryn ustanýy tiis.

– Jalpy elimizde, sonyń ishinde Túrkistanda dárigerlik-saraptama mamandary arasynda meditsina ǵylymynyń kandidattary, doktor, professor ǵylymi ataqtaryn alǵan mamandar bar ma?

– Qazirgi tańda Túrkistan oblysynda meditsinalyq-áleýmettik saraptama salasynda qyzmet atqaratyn mamandar arasynda ǵylymi ataǵy bar, iaǵni meditsina ǵylymdarynyń kandidaty, doktory nemese professory dárejesine ie mamandar joq. Degenmen, bul salada jyldar boiy jinaqtalǵan tájiribesi mol, joǵary bilikti sarapshylar jumys isteidi.

Meditsinalyq-áleýmettik saraptama – tereń kásibi bilim men tájiribeni talap etetin erekshe baǵyt. Munda tek meditsinalyq bilimi ǵana emes, áleýmettik jáne quqyqtyq aspektilerdi de jaqsy meńgergen mamandar eńbek etedi. Osy sebepti biliktilikti arttyrý kýrstary men tájiribe almasý sharalary úzdiksiz júrgizilip, mamandardyń kásibi deńgeiin arttyrýǵa basymdyq berilýde.

Árine, ǵylymi-zertteý salasynyń damýy meditsinalyq-áleýmettik saraptamanyń sapasyn arttyrýǵa yqpal eteri sózsiz. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta bul salada ǵylymi zertteýler júrgizip, bilikti kadrlar daiyndaý baǵytynda jańa múmkindikter qarastyrylady dep senemiz.

Maman daiarlaý júiesin jetildirý qajet

– Qazaqstanda dáriger-sarapshylardyń bilimiń jetildiretin arnaiy institýt qurylǵan ba? Eger joq bolsa, osyndai institýt ashýǵa ne kedergi? Sizder dáriger-sarapshylardyń biliktiligin arttyrý kýrstaryn qalai uiymdastyrasyzdar? Ol úshin shetelden arnaiy mamandar shaqyryla ma?

– Qazirgi tańda Qazaqstanda meditsinalyq-áleýmettik saraptama mamandarynyń biliktiligin jetildirýge arnalǵan arnaiy institýt joq. Degenmen, bul saladaǵy mamandardyń kásibi deńgeiin kóterý Densaýlyq saqtaý ministrligi men Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń qoldaýymen júzege asyrylyp keledi.

Meditsinalyq-áleýmettik saraptama – erekshe daiarlyq pen tereń bilimdi talap etetin sala. Bul baǵyttaǵy mamandar tek meditsinamen shektelmei, áleýmettik qorǵaý, zańnamalyq negizder, psihologiia jáne ońaltý sharalary boiynsha da jan-jaqty bilim alýy tiis. Sondyqtan, elimizde osyndai mamandardy daiarlaityn jáne olardyń biliktiligin arttyratyn derbes institýt ashý qajettiligi týyndap otyr.

Búginde mamandardyń kásibi deńgeiin kóterý arnaiy biliktilikti arttyrý kýrstary arqyly júzege asyrylady. Bul kýrstar otandyq meditsinalyq oqý oryndarynyń bazasynda, sondai-aq sheteldik ozyq tájiribelerge súiene otyryp uiymdastyrylady. Oqý baǵdarlamalary halyqaralyq standarttarǵa sáikes jasaqtalyp, saraptamalyq ádister, ońaltý júieleri, inkliýzivti orta qalyptastyrý máseleleri qamtylady.

Meditsinalyq-áleýmettik saraptama júiesin jetildirý úshin mamandardyń kásibi daiyndyǵy men biliktiligin arttyrý basty basymdyq bolyp qala beredi. Osy salada arnaiy institýt ashý – ýaqyt talaby. Eger bul bastama júzege assa, elimizde meditsinalyq-áleýmettik saraptama salasy jańa deńgeige kóterilip, halyqqa kórsetiletin qyzmet sapasy aitarlyqtai jaqsaratyny sózsiz.

– Túrkistanda neshe múgedek jan turady, qai topta, onyń ishinde nesheýi bala, osynyń báriniń statistikasy bar ma?

– Túrkistan oblysynda múgedektigi bar azamattardyń sany jyl saiyn ózgerip otyrady. Sońǵy derekter súiensek, 2024 jyldyń qorytyndysy boiynsha, oblysta 100567 múgedektigi bar adam tirkelgen. Olardyń ishinde 15 252-si balalar.

Múgedektik toptary boiynsha múgedektigi bar azamattardyń sany:

Zamanaýi diagnostika mańyzdy

– Sizderdiń mekemelerińizdiń materialdyq-tehnikalyq bazasy qanshalyqty jetildirilgen? Qural-saiman, qondyrǵylaryńyz túgel me?

– Meditsinalyq-áleýmettik saraptama qyzmetiniń sapasy, eń aldymen, onyń materialdyq-tehnikalyq jabdyqtalýyna bailanysty. Bizdiń mekemede qajetti qural-jabdyqtardyń basym bóligi bar jáne olar belgilengen talaptarǵa sai jumys isteidi. Degenmen, zaman talabyna sáikes jańartý qajettiligi týyndap otyr.

Eń ózekti máselelerdiń biri – diagnostika jabdyqtarynyń jańartylýy. Múgedektikti anyqtaý men ońaltý sharalaryn josparlaý kezinde naqty ári dál meditsinalyq qorytyndy shyǵarý óte mańyzdy. Sondyqtan, zamanaýi diagnostikalyq qurylǵylarmen jabdyqtaý bizdiń qyzmetimizdiń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Taǵy bir ózekti baǵyt – tsifrlandyrý jáne elektrondyq qujat ainalymyn jetildirý. Búginde meditsina men áleýmettik qyzmet salasynda qaǵazbastylyqty azaityp, protsester avtomattandyrylǵan. Bul azamattardyń qujat rásimdeý ýaqytyn qysqartyp qana qoimai, qyzmet sapasyn da jaqsartady. Osy rette Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń bastamasymen meditsinalyq-áleýmettik saraptamany syrttai-proaktivti kýálandyrý júrgizý engizildi.

Qazirgi tańda materialdyq-tehnikalyq bazany jańǵyrtý jáne tsifrlyq júielerdi engizý baǵytynda keshendi jumystar júrgizilýde. Bul ózgerister halyqqa kórsetiletin qyzmettiń sapasyn arttyrýǵa jáne protsesterdi jeńildetýge yqpal etedi.

– Negizgi mekemede shtat az bolsa, bul óz kezeginde múmkindikteri shekteýli adamdarǵa kórsetiletin áleýmettik qyzmetterdiń qoljetimdiligin shektep, sapasyz tómendetetini sózsiz. Bul rette sizderde shtat jetkilikti me? Sizderge túsetin fýnktsionaldyq júkteme óte úlken emes pe?

– Áleýmettik qyzmet kórsetý júiesinde maman tapshylyǵy – eń ózekti máselelerdiń biri. Búginde bizdiń mekemedegi mamandar sany shekteýli, bul óz kezeginde qyzmet kórsetý sapasyna belgili bir dárejede áser etedi.

Áleýmettik qyzmettiń tiimdiligi kórsetiletin kómektiń jyldamdyǵy men sapasyna tikelei bailanysty. Alaida, shtattyń jetkiliksizdigi kei jaǵdailarda azamattarǵa qyzmet kórsetýdiń ýaqytyn uzartýǵa nemese júktemeniń artýyna alyp keledi. Bul, ásirese, múgedektikti anyqtaý, ońaltý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne áleýmettik kómekti taǵaiyndaý protsesterinde baiqalady.

Fýnktsionaldyq júkteme de joǵary. Mamandar tek meditsinalyq-áleýmettik saraptama júrgizip qana qoimai, múgedektigi bar azamattardy ońaltý, áleýmettik qoldaý sharalaryn uiymdastyrý, quqyqtyq keńes berý, qujattandyrý jáne memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý siiaqty birneshe baǵytty qatar alyp júredi.

Osyǵan bailanysty, kadr tapshylyǵyn sheshý baǵytynda júieli jumystar júrgizilýi qajet. Bul máseleni sheshý úshin shtattyq birlikterdi kóbeitip, qosymsha mamandar tartý kerek. Jalaqyny kóterý jáne áleýmettik qyzmetkerlerdiń mártebesin arttyrý arqyly mamandardyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý mańyzdy. Kásibi biliktilikti arttyrý kýrstaryn kúsheitip, mamandardy úzdiksiz oqytýdy uiymdastyrý kerek.

Memlekettik deńgeide bul máseleni sheshý áleýmettik qyzmet kórsetý sapasyn arttyryp, halyqqa kórsetiletin kómektiń jedel ári tiimdi bolýyna múmkindik beredi. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta jalǵasyn tabady.

Jas mamandardy yntalandyrý kerek

– Dárigerlik-saraptama qyzmetindegi jumysqa degen qyzyǵýshylyq jastar arasynda qandai deńgeide? Jastardy bul salaǵa kóptep tartýymyz úshin ne isteýimiz kerek?

– Búginde dárigerlik-saraptama qyzmetine jastardyń qyzyǵýshylyǵy aitarlyqtai joǵary emes. Bul eń aldymen, salanyń kópshilikke keńinen tanys bolmaýymen, mamandarǵa qoiylatyn joǵary kásibi talaptarmen jáne jumys júktemesiniń aýyrlyǵymen bailanysty. Sonymen qatar, eńbekaqynyń básekege qabiletti bolmaýy men áleýmettik qoldaý sharalarynyń jetkiliksizdigi de jastardyń bul mamandyqty tańdaýyna keri áser etedi.

Osy salaǵa jastardy kóbirek tartý úshin eń aldymen áleýmettik qoldaý sharalaryn kúsheitý qajet. Jas mamandarǵa turǵyn úimen qamtamasyz etý, kóterme járdemaqylar men jeńildikter berý, olardyń jumysqa ornalasý múmkindikterin jeńildetý siiaqty yntalandyrý sharalary qarastyrylýy tiis. Sonymen birge, dárigerlik-saraptama mamandarynyń eńbekaqysyn kezeń-kezeńimen arttyrý, olardyń jaýapty qyzmetine sáikes qosymsha qarjylyq qoldaý tetikterin engizý – saladaǵy kadrlyq turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń mańyzdy sharttarynyń biri.

Meditsinalyq oqý oryndarynda dárigerlik-saraptama baǵyty boiynsha mamandar daiarlaýdy júieli jolǵa qoiý jáne arnaiy bilim berý baǵdarlamalaryn engizý de ózekti másele. Jas mamandardyń tájiribeden ótý múmkindigin keńeitip, bilikti sarapshylarmen birge jumys isteýine jaǵdai jasaý olardyń kásibi deńgeiin arttyrýǵa yqpal etedi. Sondai-aq, halyqaralyq standarttarǵa sai oqytý júiesin damytyp, sheteldik tájiribeni engizý arqyly dárigerlik-saraptama qyzmetiniń sapasyn jaqsartýǵa bolady.

Bul salaǵa jastardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin keshendi sharalar qajet. Memleket tarapynan áleýmettik jáne qarjylyq qoldaý kórsetilip, mamandar daiarlaý júiesi jetildirilse, bul óz kezeginde dárigerlik-saraptama qyzmetine jas mamandardyń kóptep kelýine yqpal etip, saladaǵy qyzmet sapasynyń artýyna septigin tigizedi.

Teńsizdikti joiý qajet

– Sizderdegi dárigerlerdiń jalaqysy qansha? Sizderdiń mamandaryńyz ailyqty densaýlyq saqtaý júiesiniń qyzmetkerlerimen birdei ala ma, álde tómen be? Múmkin sizderge densaýlyq saqtaý júiesiniń qyzmetkerlerimen teń mártebe berý kerek shyǵar?

– Qazirgi tańda meditsinalyq-áleýmettik saraptama salasynda qyzmet etetin dárigerlerdiń jalaqysy densaýlyq saqtaý júiesiniń qyzmetkerlerimen salystyrǵanda tómen. Bul sala meditsinalyq jáne áleýmettik aspektilerdi qamtityn kúrdeli baǵyttardyń biri bolǵanymen, eńbekaqy máselesinde teńsizdik bar.

Meditsinalyq-áleýmettik saraptama mamandarynyń jaýapkershiligi joǵary. Olar tek meditsinalyq diagnoz qoiýmen ǵana shektelmei, múgedektikti belgileý, ońaltý baǵdarlamalaryn jasaý, áleýmettik qoldaý mehanizmderin iske asyrý siiaqty kópqyrly mindetterdi atqarady. Sonymen qatar, olardyń qyzmeti azamattardyń áleýmettik kepildikteri men quqyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady.

Osyǵan bailanysty, dáriger-sarapshylardyń eńbekaqysyn densaýlyq saqtaý júiesiniń mamandarymen teńestirý nemese olardyń eńbegin ádil baǵalaý maqsatynda arnaiy reforma júrgizý qajettiligi týyndap otyr. Bul salaǵa joǵary bilikti mamandardy tartý, kadr tapshylyǵyn azaitý jáne qyzmet sapasyn arttyrý úshin dárigerlik-saraptama mamandaryna tiisti mártebe berip, olardyń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartý mańyzdy. Eger bul másele júieli túrde sheshimin tapsa, meditsinalyq-áleýmettik saraptamanyń sapasy artyp, halyqqa kórsetiletin qyzmet deńgeii joǵarylai túsetini sózsiz.

– Sizderdiń jumystaryńyzdy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi tarapynan arnaiy tekserip tura ma? Joq álde, tek aryz túskende ǵana kele me?

– Meditsinalyq-áleýmettik saraptama salasynyń qyzmeti memleket tarapynan turaqty baqylaýda. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi bizdiń jumysymyzdy júieli túrde tekserip otyrady, bul qyzmet sapasyn qamtamasyz etý men zań talaptarynyń saqtalýyn baqylaýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar, azamattardan shaǵym túsken jaǵdaida da tekserýler júrgiziledi. Ásirese, múgedektikti belgileý nemese uzartý protsesteri, ońaltý baǵdarlamalarynyń oryndalýy, kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy men ashyqtyǵy basty nazarda bolady. Tekserýler josparly túrde júrgizilgenimen, qoǵamdyq pikir men azamattardyń ótinishteri de erekshe mańyzǵa ie.

Jalpy, baqylaý men qadaǵalaý júiesiniń negizgi maqsaty – qyzmet sapasyn arttyrý, ádildik pen ashyqtyqty qamtamasyz etý. Sondyqtan, bizdiń salada halyqtyń senimin nyǵaitýǵa jáne meditsinalyq-áleýmettik saraptamanyń ádil júrgizilýine basymdyq beriledi. Bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasady.

– Jalpy múgedektik qalai anyqtalady? Meditsinalyq-áleýmettik sarapta júrgizýdiń óziniń erejesi, qaýlysy bar ma? I,II,III topty alý úshin adamnyń jumys isteý qabileti mindetti túrde shektelýi kerek pe, álde jumys istep júrip te múgedektik alýǵa bola ma?

– Múgedektikti anyqtaý Qazaqstan Respýblikasynyń qoldanystaǵy zańnamasyna sáikes júzege asyrylady. Bul protsess azamattyń densaýlyq jaǵdaiyn, eńbekke qabilettiligin, áleýmettik turǵydan beiimdelý deńgeiin jan-jaqty baǵalaýǵa negizdelgen.

Meditsinalyq-áleýmettik saraptama júrgizý rásimi QR Premer-Ministriniń orynbasary – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministriniń 2023 jylǵy 29 maýsymdaǵy №260 buiryǵymen bekitilgen «Meditsinalyq-áleýmettik saraptama júrgizý qaǵidalary» aiasynda retteledi. Bul qujatta múgedektikti belgileý tártibi, saraptamadan ótý talaptary, eńbekke qabilettilik deńgeiin baǵalaý kriteriileri naqty kórsetilgen.

Múgedektiktiń I, II jáne III toptary azamattyń eńbekke jaramdylyq deńgeiine qarai belgilenedi. Alaida, múgedektik taǵaiyndaý úshin adamnyń jumys isteý qabileti tolyqtai joǵalýy mindetti emes. Qaǵidanyń 5-tarmaǵyna sáikes, jumys isteitin azamattarǵa múgedektik taǵaiyndaý úshin ýaqytsha eńbekke jaramsyzdyq merzimi keminde 4 ai bolýy tiis. Bul kezeńde azamat tolyq meditsinalyq tekserýden ótip, onyń densaýlyq jaǵdaiyna bailanysty eńbekke qabilettiligi jan-jaqty saralanady.

Meditsinalyq-áleýmettik saraptama tek meditsinalyq kórsetkishterge ǵana emes, sonymen qatar azamattyń áleýmettik beiimdelý múmkindigine de baǵa beredi. Osylaisha, múgedektikti anyqtaý tek fizikalyq shekteýlerge emes, adamnyń jalpy ómir súrý sapasyna áser etetin faktorlarǵa negizdeledi.

Bul júieniń basty maqsaty – múgedektigi bar azamattardy áleýmettik qorǵaýǵa alyp, olardyń qoǵam ómirine belsendi aralasýyna múmkindik jasaý. Sondyqtan árbir saraptama ádildik, ashyqtyq jáne zańdylyq qaǵidattaryna sáikes júrgiziledi.

Tsifrlyq júie qaǵazbastylyqty joiady

– Múgedektikke ótý úshin naýqastardan qandai qujattar talap etiledi?

– Múgedektikti belgileý rásimi azamattardyń meditsinalyq-áleýmettik jaǵdaiyn jan-jaqty saraptaýǵa negizdelgen. Bul protsess meditsinalyq qorytyndylar men azamattyń jeke ótinishi negizinde júzege asyrylady.

Qazirgi tańda múgedektikti anyqtaý rásimi barynsha jeńildetilip, tsifrlandyrý júiesine kóshirilýde. Naýqastyń barlyq meditsinalyq qujattary «Múgedektigi bar adamdardyń ortalyqtandyrylǵan derekter qory» aqparattyq júiesine avtomatty túrde engiziledi. Bul jańashyldyq qaǵazbastylyqty azaityp, saraptama júrgizý protsesin jeńildetýge múmkindik beredi.

Azamat meditsinalyq-áleýmettik saraptamaǵa kelgende, ózimen birge tek jeke kýáligin alyp kelse jetkilikti. Onyń densaýlyq jaǵdaiyna qatysty barlyq qajetti aqparat aqparattyq júiede tirkelgendikten, qosymsha qujattar usyný talap etilmeidi. Bul azamattardyń ýaqytyn únemdep, múgedektikti belgileý protsesin áldeqaida qoljetimdi ári jyldam etedi.

Tsifrlandyrýdyń engizilýi qyzmet kórsetýdiń ashyqtyǵyn arttyryp, sybailas jemqorlyq táýekelderin tómendetýge yqpal etedi. Sonymen qatar, azamattardyń ótinishterin qaraý ýaqyty qysqaryp, meditsinalyq-áleýmettik saraptama ádil ári tiimdi júrgizilýde.

Múgedektikti belgileý – bul tek meditsinalyq protsess qana emes, azamattyń áleýmettik quqyqtary men múmkindikterin qamtamasyz etetin mańyzdy rásim. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jańashyldyqtar halyqqa qolaily ári yńǵaily jaǵdai jasaýǵa baǵyttalǵan.

– Kei jaǵdailarda naýqastar múgedektik alý úshin barlyq qujattaryn jinaqtap, meditsinalyq-áleýmettik saraptama bólimderine barǵan kezde ondaǵylar oǵan (kei naýqastarǵa) múgedektik taǵaiyndaýdan bas tartyp jatady. Árine bul óz kezeginde aýrýlar tarapynan narazylyq týǵyzyp, keide atalmysh mekemeni sotqa beredi. Qyzmettik tájiribeńizde sizderde osyndai daý-damai bolyp, sotta utylǵan kezderińiz boldy ma?

– Múgedektikti belgileý – tek meditsinalyq qorytyndyǵa ǵana emes, azamattyń jalpy densaýlyq jaǵdaiyna, eńbekke jaramdylyq deńgeiine jáne ońaltý áleýetine jan-jaqty saraptama júrgizýdi talap etetin kúrdeli protsess. Sondyqtan keibir jaǵdailarda azamattardyń ótinishi qanaǵattandyrylmaýy múmkin.

Qazirgi tańda barlyq meditsinalyq qujattar «Múgedektigi bar adamdardyń ortalyqtandyrylǵan derekter qory» aqparattyq júiesine avtomatty túrde engiziledi. Bul saraptama júrgizý kezinde qujattardyń tolyqtyǵy men olardyń shynaiylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Múgedektikti taǵaiyndaý barysynda azamattyń densaýlyq jaǵdaiy QR Premer-Ministriniń orynbasary – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministriniń 2023 jylǵy 29 maýsymdaǵy №260 buiryǵymen bekitilgen «Meditsinalyq-áleýmettik saraptama júrgizý qaǵidalary» aiasynda qaralady. Qaǵidanyń 7-tarmaǵyna sáikes, qujattardyń tolyqtyǵyna jáne azamatty meditsinalyq-áleýmettik saraptamaǵa negizdi joldaýǵa emdeý mekemesiniń dárigerlik-konsýltatsiialyq komissiiasynyń (DKK) tóraǵasy jaýapty.

Bul saraptama emdeý mekemesiniń usynǵan málimetterine, naýqastyń meditsinalyq tarihyna jáne qazirgi jaǵdaiyna súiene otyryp, obektivti túrde júrgiziledi. Eger múgedektik belgileý kriteriilerine sai kelmeitin jaǵdai anyqtalsa, saraptama bólimderi ótinishti qanaǵattandyrýdan bas tartýy múmkin.

Árine, mundai sheshim kei azamattardyń narazylyǵyn týǵyzyp, kei jaǵdailarda sotqa júginýine sebep bolýy múmkin. Alaida, qyzmettik tájiribemde negizsiz daý-damai týyndap, sotta utylǵan jaǵdai bolǵan joq. Óitkeni barlyq saraptamalyq sheshimder zańǵa sáikes qabyldanady jáne olardyń obektivtiligine kepildik beriledi.

Eger azamat saraptama qorytyndysymen kelispese, ol sheshimge joǵary turǵan organǵa nemese sotqa shaǵymdaný quqyǵyna ie. Bul protsedýra azamattardyń quqyqtarynyń tolyq qorǵalýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sondyqtan meditsinalyq-áleýmettik saraptama júiesiniń ádil ári ashyq júrgizilýi basty basymdyq bolyp qala beredi.

Júieli kózqaras qajet

– Búgin Úkimettiń aldynda áleýmettik tólemderdi ýaqytyly tóleý máselesi ǵana tursa, qazirgi tańda eń mańyzdy másele – múgedektikti ońaltý, jumysqa ornalastyrý bolyp tabylady. Bul turǵyda qandai jumystar atqarylýda?

– Qazirgi tańda áleýmettik tólemderdi ýaqytyly taǵaiyndaý men tóleý mańyzdy másele bolyp qala bergenimen, múgedektigi bar azamattardy ońaltý jáne jumysqa ornalastyrý – áleýmettik saiasattyń basym baǵyttarynyń biri. Bul azamattardyń qoǵam ómirine belsene aralasýy, ekonomikalyq turǵydan belsendi bolýy jáne áleýmettik beiimdelýi úshin keshendi sharalar júzege asyrylyp keledi.

Ońaltý salasynda meditsinalyq, áleýmettik jáne kásiptik ońaltý qyzmetterin jetildirý basty nazarda. Búginde ońaltý ortalyqtary jumys istep, múmkindigi shekteýli azamattarǵa qajetti meditsinalyq kómek kórsetilýde. Tehnikalyq ońaltý quraldaryna, onyń ishinde protezdik-ortopediialyq jabdyqtarǵa, arnaiy kómekshi qurylǵylarǵa, arbaǵa tańylǵan jandarǵa arnalǵan quraldarǵa qoljetimdilikti arttyrý sharalary qolǵa alynǵan. Sonymen qatar, ár azamatqa jeke ońaltý baǵdarlamasy ázirlenip, olardyń áleýmettik ortaǵa beiimdelýine qoldaý kórsetiledi.

Jumyspen qamtý máselesine kelsek, múgedektigi bar azamattardy eńbek naryǵyna tartý sharalary kúsheitilýde. Bul baǵytta kvotalyq júie engizilip, jumys berýshilerge múgedektigi bar azamattardy jumysqa alý boiynsha mindettemeler júktelýde. Sondai-aq, olarǵa kásiptik bilim berý, qaita daiarlaý, jeńildetilgen nesie men granttar berý arqyly kásipkerlikti damytý múmkindikteri qarastyrylǵan.

Memleket tarapynan qabyldanǵan osy sharalar múgedektigi bar azamattardyń qoǵamǵa beiimdelýin jeńildetip, olardyń áleýmettik jáne ekonomikalyq derbestigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyp, azamattardyń ómir sapasyn arttyrýǵa negizdelgen jańa bastamalar qolǵa alynatyn bolady.

– Múgedektikti taǵaiyndaý merzimi qalai júrgiziledi? Sizder aldymen kók qaǵazdy alty aiǵa, sonsoń bir-eki jylǵa beresizder me, álde birden 10-20 jylǵa nemese ómirlik alýǵa bola ma?

– Múgedektikti taǵaiyndaý merzimi árbir azamattyń meditsinalyq jaǵdaiyna, diagnozyna jáne ońaltý múmkindikterine bailanysty belgilenedi. Bul protsess QR Premer-Ministriniń orynbasary – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministriniń 2023 jylǵy 29 maýsymdaǵy №260 buiryǵymen bekitilgen «Meditsinalyq-áleýmettik saraptama júrgizý qaǵidalary» talaptaryna sáikes júzege asyrylady.

Múgedektik belgili bir merzimge nemese ómir boiyna berilýi múmkin. Eger adamnyń densaýlyq jaǵdaiy turaqty túrde nasharlasa nemese qalpyna kelmeitin anatomiialyq kemistikter anyqtalsa, múgedektik qaita kýálandyrý merziminsiz (ómirlik) taǵaiyndalady. Al keibir jaǵdailarda, ońaltý múmkindigine bailanysty, múgedektik belgili bir ýaqytqa ǵana beriledi.

Qaǵidanyń 7-qosymshasyna sáikes, balalar úshin múgedektik myna merzimderge taǵaiyndalady: 6 aiǵa, 1 jylǵa, 2 jylǵa, 5 jylǵa, 7 jasqa deiin, 18 jasqa deiin.

Al eresekter úshin múgedektik merzimi: 6 aiǵa, 1 jylǵa, 2 jylǵa, Qaǵidanyń 11-qosymshasyna sáikes – 5 jylǵa, Qaǵidanyń 10-qosymshasyna sáikes – qalpyna kelmeitin anatomiialyq kemistikteri bar azamattarǵa qaita kýálandyrý merziminsiz (ómir boiyna) taǵaiyndalady.

Múgedektikti belgileý kezinde azamattyń densaýlyq jaǵdaiynyń dinamikasy, ońaltý múmkindikteri jáne meditsinalyq kórsetkishteri jan-jaqty zertteledi. Bul úderis árbir azamattyń quqyǵynyń saqtalýyn jáne múgedektik dárejesiniń ádil taǵaiyndalýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

Qoǵamdyq baqylaýdyń róli zor

– Múgedektikti taǵaiyndarda jeń ushynan jalǵasqan sybailastyqqa jol beriledi degendei keleńsiz jaittar halyq arasynda jii aitylady? Siz buǵan ne deisiz?

– Múgedektikti taǵaiyndaý – qoǵamnyń áleýmettik ádilettiligine tikelei áser etetin mańyzdy protsess. Sondyqtan onyń ashyq ári ádil júrgizilýi basty basymdyq bolyp tabylady. Degenmen, bul salada sybailas jemqorlyqtyń oryn alýy múmkin degen pikirler halyq arasynda jii aitylady.

Qazirgi tańda bul máseleni boldyrmaý úshin baqylaý kúsheitilip, múgedektikti anyqtaý júiesi barynsha ashyq júrgizilýde. Barlyq qujattar «Múgedektigi bar adamdardyń ortalyqtandyrylǵan derekter qory» aqparattyq júiesine engizilip, protsester tsifrlandyryldy. Bul júie meditsinalyq-áleýmettik saraptamanyń ádildigin qamtamasyz etip, adam faktorynyń yqpalyn azaitady.

Eger qandai da bir azamat zańsyzdyqqa nemese kúmándi jaǵdaiǵa tap bolsa, ol tiisti quzyrly mekemelerge habarlaýy tiis. Bul – árbir azamattyń azamattyq mindeti. Osyndai faktilerdiń aldyn alý úshin memleket tarapynan qoǵamdyq baqylaý tetikteri engizilip, sybailas jemqorlyqqa qarsy is-sharalar kúsheitildi.

Múgedektikti ádil taǵaiyndaý – tek memlekettik organdardyń ǵana emes, qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi. Sondyqtan, ashyqtyq pen ádilettilik qaǵidalaryn saqtaý – basty mindet. Quqyq buzýshylyqqa jol bermeý úshin baqylaý mehanizmderi turaqty túrde jetildirilip, qoǵamdyq uiymdarmen birlesken jumystar júrgizilýde. Bul baǵyttaǵy is-sharalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady.

– Osy salanyń bilikti mamany retinde aityńyzshy, jalpy meditsinalyq-áleýmettik saraptama jumysyn joǵary satyǵa kóterý úshin, halyqqa qyzmet kórsetý sapasyn odan ári arttyrý úshin taǵy da qandai sharalardy qolǵa alý kerek dep oilaisyz?

– Meditsinalyq-áleýmettik saraptama júiesin joǵary deńgeige kóterý jáne halyqqa qyzmet kórsetý sapasyn odan ári arttyrý – memleket aldyndaǵy mańyzdy mindetterdiń biri. Bul salanyń tiimdiligin arttyrý úshin keshendi sharalar qajet.

Aldymen, tsifrlandyrýdy odan ári jetildirý kerek. Búgingi tańda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń bastamasymen engizilgen Syrttai-proaktivti kýálandyrý jobasy júzege asyrylýda. Qazirgi tańda meditsinalyq-áleýmettik saraptama protsesi elektrondy júiege kóshirilgen jáne tolyqqandy avtomattandyrylǵan. Bul tynys-tirshiliginiń shektelý dárejesin anyqtaý men qujat rásimdeý jumystaryn barynsha jedeldetip, azamattar úshin yńǵaily jaǵdai jasady. Tsifrlandyrý jemqorlyq táýekelderin azaityp, qyzmet kórsetýdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi.

Ekinshiden, mamandardyń biliktiligin arttyrýǵa erekshe mán berý qajet. Meditsinalyq-áleýmettik saraptama salasyndaǵy mamandar tek meditsinalyq bilimimen shektelmei, áleýmettik, quqyqtyq jáne psihologiialyq aspektilerdi de tereń meńgerýi tiis. Sondyqtan, úzdiksiz bilim berý baǵdarlamalaryn jetildirý, sheteldik tájiribeni engizý jáne bilikti kadrlardy daiarlaý júiesin kúsheitý mańyzdy.

Sonymen qatar, materialdyq-tehnikalyq bazany nyǵaitý qajet. Ońaltý sharalary men saraptamalyq qyzmettiń sapasyn arttyrý úshin zamanaýi meditsinalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etý – ózekti másele. Bul naýqastardyń densaýlyq jaǵdaiyn naqty ári dál anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Jalpy, meditsinalyq-áleýmettik saraptama júiesin jetildirý – tsifrlandyrý, mamandardyń kásibi daiarlyǵyn arttyrý jáne materialdyq bazany nyǵaitý syndy keshendi sharalardy júzege asyrýdy talap etedi. Bul qadamdar halyqqa kórsetiletin qyzmettiń sapasyn jaqsartyp, onyń ashyq ári ádil bolýyna yqpal etedi.

Suhbattasqan – Serik JUMABAEV.