– Ermuhan Bekmahanov qazaq tarihynda úlken iz qaldyrǵan tulǵa. Sizdiń paiymdaýyńyzsha,Bekmahanov tól tarihymyzdyń túgendelýine qanshalyqty júieli eńbek atqardy?
[caption id="attachment_11086" align="alignright" width="210"]
– Jalpy, tarihi shyndyq asyra maqtaýdy nemese negizsiz dattaýdy kótermeidi. Tarihshynyń mindeti múmkin bolǵansha obektivti shyndyqty anyqtaýy kerek. Sonda ǵana onyń jumysy baiandy bolmaq. Sonyń ishinde Ermuhan Bekmahanov ǵalym retinde, tulǵa retinde tarihymyzda óz ornyn anyqtaǵan. Menińshe, qoǵam tarapynan bolsyn, ǵalymdar tarapynan bolsyn ol kisiniń qyzmetine shynaiy baǵa berilgen dep aitýǵa bolady. Men Bekmahanovtyń UQK muraǵattar qoryndaǵy eki úlken tomnan turatyn tergeý materialdarymen tanystym. Bekmahanovtyń ǵana emes, onymen birge abaqtyǵa jabylyp, sol kezdegi túrme azabyn kórgen tarihshy Bekejan Súleimenovtiń, úlken ádebietshi-ǵalym Esmaǵanbet Ysmaiylovtyń da eki tomdyq tergeý materialdary bar. Sonymen qatar osy kezde abaqtyǵa jabylǵan jazýshy Temirǵali Nurtazinnyń tergeý materialdarymen tanystym. 40-jyldardyń aiaǵy, 50-jyldardyń basynda Bekmahanov nege qýdalaýǵa ushyrady?Onyń qandai sebepteri bar? Osy siiaqty suraqtarǵa sol qujattarmen tanysa otyryp jaýap tabýǵa bolady. Sol kezdegi qýdalaýdyń hronologiialyq tizbegi tómendegidei,1951 jyly abaqtyǵa eń alǵashqy jabylǵan Esmaǵanbet Ysmaiylov, sodan keiin Bekejan Súleimenov, úshinshi bolyp Ermuhan Bekmahanov jabyldy.
– Bekmahanov eńbekteriniń synǵa alynyp, ózi qýdalaýǵa ushyraýyna ózimizdiń qazaqtyń kóre almastyǵy sebep bolǵan degen áńgime kóp aitylyp júr. Tipten oǵan jala japqan birneshe adamdardyń aty da atalady. Rasynda, Bekmahanov osyndai kórealmaýshylyq pen nadandyqtyń qurbany ma?
– Osyndai pikirlerdi mende estip qalam. Qazaqtar birin-biri ustap bergen, repressiiaǵa da sebepshi bolǵan qazaqtardyń ózara alaýyzdyǵy degen sekildi. Men UQK-niń muraǵattarymen biraz jumys istegen adam retinde bul pikirlerge túbegeili qarsymyn.
Eger biz repressiiaǵa bailanysty irgeli zertteý jumystaryn júrgizbesek, qýǵyn-súrginge bailanysty zertteý eńbekter men monografiialar jariialanbasa, qujattar kórsetilmese, shyndyq aitylmasa, qoǵamǵa jetpese, onda bizge reseilik ǵalymdardyń jasaǵan tujyrymdaryn qabyldaýǵa týra keledi. Solardyń aitqanymen kelisýimiz kerek. Ondai qadam tarih úshin de, bolashaq úshin de uiat nárse. Derbes tanym salasy retinde tarih ǵylymyn da jaýyp tastaýymyz kerek. Óz mindetin atqara almaǵan tarihtyń keregi qansha?
Bul durys pikir emes, negizsiz pikir. Árine, ondai kórsetýler bolǵan, ony joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Múmkin qyzǵanysh, kórealmaýshylyq bolǵan shyǵar. Biraq muny jalpy qoǵamdyq qubylys dep aitýǵa bolmaidy. Oǵan negiz joq. Ondai kórsetýler basqa halyqtarda da bolǵan. Máselen, bizben kórshi, taǵdyrlas elderde de. Osylai eken dep, ony jalpy halyqqa tańýǵa bolmaidy. Ekinshiden, osy pikirlerge sebepshi bolyp otyrǵan másele osy kúnge deiin repressiia materialdarynyń tolyq jariialanbaýy. Eger bul materialdar tolyqtai jariialanatyn bolsa, el ishindegi sybystar, negizsiz sózder, ótirik ańyzdar tyiylatyn edi. Sondyqtan mundai pikirlerden arylý úshin repressiia materialdaryn múmkin bolǵansha tolyǵyraq jariialaǵan durys. 1998 jyly bizdiń elimizde qabyldanǵan «Memlekettik qupiialar» týraly zańdyq akti bar. Oǵan Prezident qol qoiyp, bekitken. Sonyń 17-baby jáne t.b. baptarynda kórsetilgen sheshimge sáikes: «Repressiia materialdary 30 jyldan keiin jariialanýy tiis» delingen. Iaǵni, zertteýshilerge berilýi tiis. Árine, 30 jyldan keiin de jariialanbaýǵa tiis materialdar bar. Olar memleketke, qoǵamǵa qarsy timiski shpiondyq árketter týraly qujattar. Al repressiia materialdary, anyqtap aitqanda, ótken ǵasyrdyń 20, 30, 50 jyldaryndaǵy totalitarlyq júie jaǵdaiyndaǵy materialdar eshqandai qupiia saqtaýǵa jatpaityn qujattar. KSRO kezinde UQK-niń tarapynan aitylǵan: «Eger repressiia materialdaryn jariialasaq, bir jaǵynda repressiia qurbandarynyń týǵan-týysqandary, ekinshi jaǵynda solardy ustap bergender bolyp qoǵam ekige bólinip ketedi», – degen sóz bar. Ol da qisynǵa kelmeitin ótirik áńgime. Bul KGB-nyń taratqan ósegi. Demek, repressiia materialdaryn jariialaýdan qoǵam ekige bólinbeidi. Ol materialdardyń jariialanbaýyna sebep izdesek, buǵan múddeli – Resei. Olar KSRO kezindegi OGPÝ, NKVD, MGB, KGB-lardyń qylmysyn jasyrǵysy keledi. Olar imperiialyq biliktiń qazaq eline kórsetken qiianatyn, zorlyǵyn kólegeileýge tyrysady. Osy maqsatpen repressiia materialdaryn jariialaýǵa qarsy. Kezinde olar KSRO quramynda bolǵan respýblikalarǵa usynystar tastaǵan bolatyn. Iaǵni, qupiia materialdardy jariialamas buryn Reseimen aqyldasyp, kelisip otyrý týraly. Oǵan biraz memleketter keliskenimen, Qazaqstan ol usynysqa qol qoiǵan joq. Bul óte durys sheshim boldy. Óitkeni biz táýelsiz memleketpiz. Óz tarihymyzdy qorytý ózimizdiń ǵana qolymyzda bolýy kerek. Sol sebepti tarihi shyndyq ashylýy kerek. Eger tarihi shyndyq ashylmasa, KSRO tarihyn zerdeleý múmkin emes. Bul olarǵa da paida ákelmeidi. Ony qupiia saqtaǵan saiyn túrli jalǵan ańyzdar men ósek-aiańdar saltanat qurady degen sóz. Tarihi shyndyqtyń ashylmaýy biz úshin de ziian. Eger biz repressiiaǵa bailanysty irgeli zertteý jumystaryn júrgizbesek, qýǵyn-súrginge bailanysty zertteý eńbekter men monografiialar jariialanbasa, qujattar kórsetilmese, shyndyq aitylmasa, qoǵamǵa jetpese, onda bizge reseilik ǵalymdardyń jasaǵan tujyrymdaryn qabyldaýǵa týra keledi. Solardyń aitqanymen kelisýimiz kerek. Ondai qadam tarih úshin de, bolashaq úshin de uiat nárse. Derbes tanym salasy retinde tarih ǵylymyn da jaýyp tastaýymyz kerek. Óz mindetin atqara almaǵan tarihtyń keregi qansha? Biz óz halqymyzdy syilaýymyz qajet. Halyqty tarih turǵysynan syilaý degenimiz olardyń shyndyqty bilýi. Sondyqtan halyqqa tarihi shyndyqty bilýge kómektesýimiz qajet. Tarihi shyndyqty bilgen halyq – ol alǵyr, myqty halyq. Ol ózine ózi senimdi halyq. Al tarihi shyndyqty bilmegen halyq jaltaq ári qorqaq bolady. Biz halqymyzdy bilimdi, intellektýaldy, aqyldy, óz múddesin qorǵai alatyn halyq turǵysynan kórgimiz kelse, oǵan tarihi shyndyqty bilýge jáne meńgerýge ári óz qajetine jaratýǵa qoldaý kórsetýimiz qajet. Bul, árine, memlekettiń qoldaýymen júrgiziletin is. Al memleket tarihshylarǵa osy júkti artsa, tarihshy-ǵalymdar bul mindetti oryndaýǵa tiis.
– Siz bir sózińizde 1920-1930 jyldardaǵy asharshylyq pen repressiia úshin «Resei bizden keshirim suraýy kerek» degen bolatynsyz. Biraq Reseidiń keshirim suraý oiynda da joq. Onyń dáleli kiikterdiń qyrylýy, ekologiialyq ótemaqylardyń tólenbeýi, orys shovinisteriniń aýzymen aitylǵan qazaqqa qarsy pikirlerdi jaýapsyz qaldyrýy, Eýraziialyq Odaqtaǵy teńsizdik t.b. Osy jaǵdailardyń áserinde otyryp biz Reseiden qalai keshirim suratamyz?
– Qyzyl imperiianyń qylyshynan qan tamyp turǵan kezeńde qazaq tarihynyń aitylmaýǵa tiisti shyndyqtaryn ashyp kórsetip, ǵylymi túrde dáleldegeni úshin búgingi urpaq Bekmahanovqa qaryzdar ekeni anyq. Áitse de, Bekmahanovtyń tarihshy retindegi kásibi deńgeii qanshalyqty joǵary? Jáne oǵan Kenesary Qasymuly taqyrybyna kelýine kimder áser etti?
[caption id="attachment_11092" align="alignright" width="190"]
– Bekmahanovtyń Kenesary Qasymuly kóterilisi taqyrybyna kelýine H.Dosmuhamedov, M.Tynyshpaev sekildi t.b. alash ziialylary áser etti degen pikir bar. Men bul týraly qujattarmen tanyspyn. Árine, H.Dosmuhamedov, M.Tynyshpaev sekildi alashtyq top Voronejde 1932-1937 jyldar aralyǵynda aidaýda júrgeni tarihi shyndyq. Bekmahanovtyń da Voronej Pedagogikalyq Institýtynyń tarih fakýltetinde oqyǵan jyldary da soǵan tus keledi. Sol kezde Bekmahanovtyń alashtyq ziialylarmen tanysqany, olardyń pikirin tyńdaǵany, aralasqany ras. Ol týraly Halima apamyzdyń da estelik kitaby bar. Sol sebepti de Bekmahanovqa H.Dosmuhamedov, M.Tynyshpaev sekildi alash ziialylarynyń yqpaly boldy degenge belgili dárejede kelisýge bolady. Óitkeni olar úlken, uly tulǵalar ǵoi. Olarmen aralasyp júrip, yqpalyna túspeý múmkin emes. Onyń ústine olar alashtyq ustanymdaǵy, ult azattyq ustanymdaǵy tulǵalar. Biraq, tarihi derekterge súiensek, Bekmahanovtyń Kenesary Qasymuly taqyrybyna kelýine tikelei yqpal jasaǵan adam – Muhtar Áýezov. Men muny Bekmahanovtyń eki tomdyq UQK-degi saqtaýly tergeý materialdarymen tanysa otyryp baiqadym. Onda Bekmahanovtyń ózi de ashyq aitady. Bekmahanovqa «Bul taqyrypqa qaidan keldińiz? Nege keldińiz?» degen suraý qoiylǵan. Sonda Bekmahanov eki adamnyń atyn ataidy. Birinshisi – Muhtar Áýezov, ekinshisi – Sábit Muqanov. Al endi Áýezovke bailanysty UQK-de qujattar bar. Áýezov 1930-1932 jyldary alash ziialylarymen birge túrmede boldy. Abaqtydan shyqqannan keiin alashtyq ustanymy men ideologiialyq qatynasyna bailanysty Álimqan Ermekov ekeýi ashyq hat jazdy. Ol ashyq hat sol kezdegi «Eńbekshi qazaq» pen «Kazahstanskaia pravda» gazetterinde jaryq kórdi. Biraq olardyń óz qoldarymen jazǵany bir bólek, gazette jariialanǵandary bir bólek. Gazet redaktsiiasy olardy jóndep, kúsheitip, óz ustanymdaryna sai yńǵaily baǵytta ózgertken.
Halyqty tarih turǵysynan syilaý degenimiz olardyń shyndyqty bilýi. Sondyqtan halyqqa tarihi shyndyqty bilýge kómektesýimiz qajet. Tarihi shyndyqty bilgen halyq – ol alǵyr, myqty halyq. Ol ózine ózi senimdi halyq. Al tarihi shyndyqty bilmegen halyq jaltaq ári qorqaq bolady. Biz halqymyzdy bilimdi, intellektýaldy, aqyldy, óz múddesin qorǵai alatyn halyq turǵysynan kórgimiz kelse, oǵan tarihi shyndyqty bilýge jáne meńgerýge ári óz qajetine jaratýǵa qoldaý kórsetýimiz qajet.
UQK-niń arhivinde saqtaýly materialdarynda sol kezdegi KSRO memlekettik qaýipsizdik ministrliginiń Qazaqstandaǵy ókili tujyrym jasaidy. Onyń aitýynsha: «Áýezov qazir burynǵydai áreketterin qoiǵan. Keńestik bilikke qarsy ashyq qimylǵa barmaidy. Qazir basqa ádis-ailaǵa kóshken. Ol keńestik ideologiiaǵa qarsylyǵyn shákirtteri arqyly kórsetip júr. Máselen, aspiranttarǵa, izdenýshilerge, jas ǵalymdarǵa dissertatsiia taqyrybyn beredi. Dissertatsiia taqyrybyn alashtyq iaǵni ultazattyq ustanym turǵysynan beredi», – delingen. Bul qorytyndynyń durys ekendigin Bekmahanov ta rastaidy. Sol kezde sottalǵandardyń arasynda Qaiym Muhamedhanov ta bar. Ol Áýezovtyń shákirti bolatyn. Abaidyń aqyndyq ortasy týraly kitap jazǵan. Oǵan taqyryp bergen Áýezov bolatyn. 1943 jyly jaryq kórgen «Istoriia Kazahskii SSR» kitabynyń josparyn Ortalyq Komitette talqylaý boldy. Sol talqylaý barysynda bul kitapqa Kenesary Qasymuly týraly taraýdy qospaiyq degen pikir aitylady. Ol pikirdi aitqan, árine, bizdiń qazaqtar. Sonda Áýezov ornynan ushyp turyp: «Eger bul kitapta Kenesary Qasymuly qozǵalysy týraly aitylmasa, onda bul kitaptyń kimge qajeti bar?» dep óziniń ustanymyn taǵy bir kórsetedi. Sodan keiin de Bekmahanov Áýezovpen kezdesip turady. Sonda Áýezov: «Sen jas jigitsiń, ǵylymda bolashaǵyń bar, sondyqtan sen osy taqyryppen ainalys. Osy taqyrypty zertte», – deidi.
Bizdiń ádebiettanýda qozǵalmai kele jatqan bir taqyryp bar. Ádebiettanýshylarda bul taqyrypqa tóńirektep kele almai júr. Ol 1920-1930 jyldardaǵy ádebiettegi qarsylyq aǵym. Iaǵni, Sovettik ideologiiaǵa qarsy aǵymdaǵy protestik ádebiet. Men kezinde bul pikirdi M. Jumabaevqa arnalǵan kitabymda aitqanmyn. Desede, ókinishke orai, áli kúnge jalǵasy zerttelmei júr. Bul aǵymnyń basynda M. Jumabaev tur. M. Jumabaevtyń «Alqa-Tabaldyryq» baǵdarlamasy sonyń aiǵaǵy. 1925 jyldary qalyptasa bastaǵan sotsialistik realizm aǵymyna qarsy baǵyttalǵan, soǵan balama retinde jasalǵan baǵdarlama. Sol baǵdarlamany qoldaǵan jazýshylar da boldy. Sonyń basynda Áýezov turdy. I. Jansúgirov, J. Aimaýytov sekildi tulǵalarda M. Jumabaevtyń ustanymyn qoldady. Sol arnada 1928 jyly Áýezov óziniń «Han Kene» dramasyn jazdy. 1933 jyly sol kezdegi respýblikalyq drama teatrynda, iaǵni qazirgi M. Áýezov atyndaǵy Qazaq Memlekettik akademiialyq drama teatrynda qoiyldy. Biraq bir ret qoiylǵannan keiin repertýardan alynyp tastaldy. Buǵan sebepshi Ólkelik partiia komitetiniń birinshi hatshysy L.I. Mirzoiannyń atyna jazylǵan Ǵ. Músirepovtyń haty boldy. Hatta bul dramanyń ultshyldyq sipatta jazylǵany, jalǵasty qoiýǵa bolmaityndyǵy týraly aitylǵan bolatyn. Sonyń negizinde talqylaý boldy. Ol talqylaýdy júrgizgen Ólkelik partiia komitetiniń úgit-nasihat bóliminiń meńgerýshisi Iliias Qabylov. Talqylaýǵa S. Seifýllin, S.Aspandiiarov, pesanyń qoiýshy rejisseri Bekov t.b. qatysty. Áýezovtyń ózi de bar. Sonda Áýezov: «Men bul taqyrypqa jeńil-jelpi kele salǵan joqpyn. Úlken daiarlyqpen keldim. Men anaý Orynbor arhivinen bastap, kóptegen arhivterde jumys jasadym. Sodan keiin Kenesarynyń sońǵy shaiqasy ótken qyrǵyz aýyldaryn jaiaý araladym. Aqsaqaldarmen sóilesip, material jinadym», – deidi. Budan neni kóremiz?
Bizdiń ádebiettanýda qozǵalmai kele jatqan bir taqyryp bar. Ádebiettanýshylarda bul taqyrypqa tóńirektep kele almai júr. Ol 1920-1930 jyldardaǵy ádebiettegi qarsylyq aǵym. Iaǵni, Sovettik ideologiiaǵa qarsy aǵymdaǵy protestik ádebiet. Bul aǵymnyń basynda M. Jumabaev tur. M. Jumabaevtyń «Alqa-Tabaldyryq» baǵdarlamasy sonyń aiǵaǵy. 1925 jyldary qalyptasa bastaǵan sotsialistik realizm aǵymyna qarsy baǵyttalǵan, soǵan balama retinde jasalǵan baǵdarlama.
Iaǵni, Áýezovtyń úlken ponoramdyq, aýqymdy, epikalyq shyǵarma jazǵysy kelgendigi baiqalady. Azattyq taqyrybyna, azattyq ideologiiasyna Áýezov úlken daiarlyq jasap júrgen jazýshy bolatyn. Egerde 30 jyldyq sot jáne syrtynan ornatylǵan baqylaý, qýdalaý bolmasa, Áýezov azattyq taqyrybyna úlken ponoramdyq shyǵarma jazýy ábden múmkin edi. Sonyń basty keiipkeri Kenesary bolýy da ǵajap emes. Keiindep totalitarlyq júieniń baǵyt-baǵdaryn, piǵylyn túsingennen keiin, bul taqyryptan yǵysýǵa májbúr boldy. Endi Abai taqyrybyna bardy. Abai taqyrybyna barǵan kúnniń ózinde azattyq ideologiiasynan bas tartqan joq. «Abai» epopeiasy basynan aiaǵyna deiin azattyq ustanymynda jazylǵan shyǵarma. «Abai» epopeiasy arqyly qazaq halqynyń azattyqqa kóterilgenin, sosyn jeńilgenin kórsetti. Abaidyń tragediiasy –qazaqtyń tragediiasy. Abaidyń jeńilisi – qazaq ultynyń jeńilisi. Osy arqyly Áýezov óz oiyn aitty.
– Sábit Muqanovtyń da Bekmahanovqa jasaǵan yqpaly týraly aita ketseńiz?
– 30 jyldary jaryq kórgen Sábit Muqanovtyń qazaq ádebiet tarihyna arnalǵan zertteý eńbekterinde Kenesary Qasymuly qyzmeti týraly jaǵymdy pikir aitylady. Sondyqtan Bekmahanov ózine tikelei yqpal etken adam retinde Sábit Muqanovty atap kórsetedi.
– Biyl Bekmahanovtyń 100 jyldyǵy. Osy ataýly kúnge orai qandai is-sharalar uiymdastyrylýda? Bekmahanov eńbekterin halyqqa qanshalyqty dáriptei alyp jatyrmyz?
– Bekmahanovtyń eńbegi neden kórinedi? Bekmahanov totalitarlyq júie, aýyr ideologiialyq qysym jaǵdaiynda azattyq ideiasyn óziniń shyǵarmasynda alyp shyqty. Kenesary Qasymuly qozǵalysy arqyly azattyq ideiasynyń máńgi ekenin kórsetýge tyrysty. Onyń eńbekteriniń mańyzdylyǵy osynda. Kenesary Qasymuly taqyryby – máńgilik taqyryp. Sondyqtan ol kórkem shyǵarma bola ma, ǵylymi shyǵarma bola ma, eshqashan ólmeidi. Bekmahanovty tarihshylar da, qarapaiym halyq ta baǵalaidy, qatty qurmetteidi. Jaqynda Bekmahanov týraly «Amanat» degen kórkem film shyqty. Men sonda keńesshi boldym. Bul Bekmahanov taqyrybyn igerýdiń bir kórinisi. Osymen bitti dep aitýǵa bolmaidy. Ary qarai jalǵasyn tabady dep senemiz. Bekmahanov tarihyn qorytý protsesi júrip jatyr. Bul protsesti, tarihtaǵy qubylysty ǵalymdar, jazýshylar, óner adamdary jan-jaqty zerdelep, birlesip igerý kerek. Ary qarai damytýymyz kerek. Bul esh ýaqytta ózektiligin joimaityn taqyryp. Bekmahanov týraly teatrlarda spektaklder qoiylsa, munan basqa da filmder túsirilse, nur ústine nur bolar edi. Bul sharalarǵa memleket qoldaý kórsetip otyr. Bolashaqta bul taqyrypqa bailanysty áli talai týyndylar men eńbekter jaryq kóredi degen senimim mol.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan Nurserik Tileýqabyl
