"5,4 mlrd teńgege sýbsidiia alǵandardyń 3 myńǵa jýyǵy tipti agroónerkásip kesheniniń sýbektileri emes". Búgin Májilis depýtattary aldyna shyqqan Joǵary aýditorlyq palatanyń tóraǵasy Álihan Smaiylov osylai dei kele, kóptiń júregin aýyrtatyn - aýyl, onda da aýylsharýashylyǵy salasyndaǵy túiitkildi máselelerge, ásirese sýbsidiia jaiyna erekshe toqtaldy, dep jazady Dalanews.kz.
Aýyl sharýashylyǵynyń ekonomikalyq mańyzdylyǵy joǵary bola tura, ókinishke qarai, elimizdiń jalpy ishki ónimine qosatyn úlesi az, naqtyraq aitsaq, orta eseppen 5%-ǵa jýyq. Smaiylov aýylsharýashylyǵy salasynyń kegejesin kerige tartyp jatqan basty bes sebepti atady:
- ónimdiliktiń tómen bolýy,
- sýarmaly jer kólemin ulǵaitý qarqynynyń baiaýlyǵy,
- sýdy tiimsiz paidalaný,
- kólik-logistikalyq infraqurylymnyń álsiz damýy,
- materialdyq-tehnikalyq jaraqtandyrýdyń jetkiliksizdigi jáne basqalar.
Osy problemalardy sheshýde, Úkimet sýbsidiialaý úlken ról atqarýy tiis dep sanaidy. Al shyntýaitynda, bul qural ózindik maqsatyn tiimdi atqara alyp otyr ma? Mine, osyndai sipattaǵy Májilistiń tapsyrmasyna sáikes, Joǵary aýditorlyq palata aýdit júrgizgen bolyp shyqty.
- Jalpy aýdit nátijeleri boiynsha 142 mlrd teńge biýdjet qarajatynyń tiimsiz josparlanǵany jáne paidalanylǵany, 2 mlrd teńgege qarjylyq buzýshylyqtar anyqtaldy.
- Ekonomikalyq shyǵyndar men jiberip alǵan paida shamamen 5 mlrd teńgeni qurady.
- Biýdjetke 2 mlrd teńge óteldi jáne qalpyna keltirildi.
- 4 fakt boiynsha materialdar quqyq qorǵaý organdaryna jiberiledi. 322 material ákimshilik jaýapkershilikke tartý úshin jiberildi.
"Aýditorlyq is-sharanyń negizgi qorytyndylaryna toqtalyp óteiin. 5 jyl ishinde sýbsidiialaýǵa biýdjetten shamamen 2 trln teńge bólindi. Alaida birqatar júieli problemalar olardyń áserin shektep otyr. Birinshi. Salany damytýda strategiialyq josparlaýdyń kemshilikteri men sabaqtastyqtyń bolmaýy. Aýyl sharýashylyǵy ministrligi sońǵy 10 jylda birneshe baǵdarlamalyq qujat qabyldady. Olardyń kóbi sońyna deiin jetkizilmegen. Iske asyrý barysynda merziminen buryn kúshi joiylǵan. Basymdyqtar únemi ózgerip otyrady. Bul salany memlekettik qoldaýdyń tiimdi júiesin qurýǵa kedergi keltiredi. Al burmalanǵan vedomstvalyq statistikalyq derekter naqty baǵdarlardy qalyptastyrýǵa teris yqpalyn tigizdi. Nátijesinde jekelegen nysanaly indikatorlar tym joǵary dep tanylyp, sońynan tómendetilgen. Biraq bul da Agroónerkásiptik keshendi damytý tujyrymdamasynyń nysanaly indikatorlarynyń 40%-dan astamynyń tabysty iske asyrylýyn qamtamasyz ete almady", - dedi Álihan Smaiylov.
Sýbsidiialaý júiesinde kemshilikter bary, onyń túrleri men baǵyttary únemi ózgerip otyratyny belgili boldy.
"Olardy usyný tetigi de iske asyrý barysynda ózgeredi. 5 jyldyń ózinde 70-ten astam ózgeris engizildi. Erejeler jekelegen jaǵdailarda keshiktirilip qabyldanǵan. 5 jyldan astam ýaqyt ótse de, otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaita óńdeý úlesin, ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystardy ulǵaitýdy sýbsidiialaý jónindegi erejeler áli de joq. Bul osy bastamalar usynylǵan ýaqytta sýbsidiialaý tásilderiniń pysyqtalmaýy sebebinen oryn alyp otyr. Mundai jaǵdaida aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń jańashyldyqtarǵa beiimdelýi qiyn jáne memlekettik qoldaý sharalaryna senimsizdiktiń týyndaýyna ákeledi. Sýbsidiialaý kólemi artyp keledi, alaida olardy tiimdi paidalaný máselesi sheshilgen joq", - deidi bas aýditor.
Sondai-aq sýbsidiialaýdyń naqty basymdyqtary belgilenbegen. Bul sýbsidiia qarajatyn kóptegen baǵytqa shashýǵa yqpal etedi.
"17 baǵyt boiynsha 67 sýbsidiia túri bar, al olardyń áseri shamaly. Sonymen qatar naqty nysanaly indikatorlar aiqyndalmaǵan. Sarapshylardyń baǵalaýy boiynsha, baǵyttardyń kóptigine bailanysty sýbsidiialardyń birqatary 2 ese az qarjylandyrylady. Kóp jaǵdaida sýbsidiia alýǵa berilgen ótinimderdiń oryndalýy 2 jylǵa deiin sozylady. Sýbsidiia alýshylarǵa baǵalaý júrgizilmeidi. Munyń bári óz qyzmetin sýbsidiia alǵanǵa deiin nemese odan keiin toqtatqan 2,5 myńnan astam sýbektige 5 mlrd teńge sýbsidiia tólenýine ákelip soqqan. 5,4 mlrd teńgege sýbsidiia alǵandardyń 3 myńǵa jýyǵy tipti agroónerkásip kesheniniń sýbektileri emes. Mundai jaǵdailarda sýbsidiialaýdyń tiimdiligi týraly aitýdyń ózi de qiyn", dep ókinish bildiredi Smaiylov.
Sondai-aq, bul arada qarsy mindettemelerdiń bolmaýy keleli másele retinde kóterildi. Óitkeni sýbsidiia alýshylardyń kópshiligi mundai qoldaý sharalaryn túpkilikti nátijege kózdemei, ózderiniń shyǵyndaryn óteý boiynsha memlekettiń mindeti retinde baǵalaidy. Sýbsidiialardy tóleý "áleýmettik sipatqa" ie bolyp otyr:
"Qarsy mindettemelerdiń qajettiligi Agroónerkásip keshenin damytý tujyrymdamasynda belgilenip, 2022 jyldyń sońynan bastap engizilýi kerek bolatyn. Is júzinde olar 17 sýbsidiia baǵytynyń tórteýine ǵana engizilgen. Qarsy mindettemeler naqty, ońai baqylanatyn kórsetkishter bolýy kerek jáne sýbsidiialardyń nátijeliligin kórsetýi tiis. Eń aldymen, olar ónimdiliktiń joǵarylaýyna, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge yqpal etýi qajet. Biraq qarsy mindettemelerdi aiqyndaýdyń qoldanystaǵy tásilderi muny qamtamasyz etpeidi. Olardyń oryndalýyn tekserý algoritmi qurylmaǵan. Sýbsidiialardyń 15 baǵyty boiynsha mindettemelerdiń oryndalý faktisin rastaityn eseptilik nysandary joq".
Sondai-aq Smaiylov sýbsidiialardyń áserin baǵalaýdaǵy formalizm men sýbsidiialaý protsesin avtomattandyrý máselelerine toqtaldy.
Onyń aitýynsha, sýbsidiialaýdyń qarapaiym jáne aiqyn algoritmi qajet.
"Isińdi tyndyr – kómegińdi alasyń" degendei, sharýashylyqtar túpkilikti nátije boiynsha sýbsidiiaalýy tiis. Sonda ǵana sýbsidiialardyń arqasynda jumys istep turǵan tiimsiz sharýalar odan ári damyǵysy keletin adal fermerlerge jol beredi. Salanyń strategiialyq qujattaryn iske asyrýǵa bólinetin qarajattyń áserin barynsha arttyratyndai etip sýbsidiialar tizbesin qaita qaraý qajet. Sýbsidiialar ónimdilikti arttyrýǵa jáne ozyq agrotehnologiialardy engizýge yntalandyrýy tiis. Sala sýbektilerine kredit berý, saqtandyrý múmkindikterin jáne basqa da qoldaý quraldaryn keńeitý qajet ekeni anyq. Mysaly, fermerde kepil múlki bolmaǵan nemese jetkiliksiz bolǵan jaǵdaida memlekettik damý institýttary tarapynan kepildik berý mańyzdy. Tsifrlandyrý sýbsidiialardy bólýdiń ashyqtyǵyna jáne biýrokratiialyq júktemeniń tómendeýine ákeletini anyq", - deidi ol.
