![IMAG2483[1]](https://dalanews.kz/wp-content/uploads/2015/05/IMAG24831.jpg)
El men eldi, halyq pen halyqty jaqyndastyratyn – bilim. Bilimdiler bas qossa, ortaq áńgime, aitar oi, qozǵar taqyryp taýsylmaq emes. Keide bir ulttyń ekinshi bir ultty syilaýy, dos tutýy ózara eki tulǵanyń qarym-qatynasynan bastalady. Buǵan tarihi mysaldar jetkilikti.
Professor Lim Che Van men elimizge belgili ǵalym, Ulttyq ǵylym akademiiasynyń korrespondent-múshesi, filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor, QazUPÝ Saiasattaný jáne áleýmettik-filosofiialyq pánder kafedrasynyń meńgerýshisi Raýshanbek Ábsattarovtyń arasyndaǵy syilastyq, dostyq qarym-qatynas eki ýniversitettiń bilim salasyndaǵy bailanysynyń artýyna zor yqpal etip otyrǵanyn QazUPÝ men Chonnam arasynda ornaǵan dástúrli ǵylymi-tájiribelik qatynastan bilýge bolady. Osy joly Lim Che Van bastaǵan qonaqtar QazUPÝ-de ótken «Álemdegi diasporalardyń ózekti máseleleri» atty dóńgelek ústelge qatysyp, ózara pikir almasty. Professor Lim Che Van álemdegi diasporalardyń ornalasý, taralý máselesiniń geografiialyq jaǵdailaryna basa nazar aýdaryp, qazirgi ózekti túitkilderine den qoisa, professor Ábsattarov elimizdegi diasporalardyń ótken tarihyna jáne búgingi hal-ahýalyna sholý jasady. Eki ǵalymnyń pikirinshe, diasporalardyń álemdik problemasyn jiti zerttei otyryp, árqaisy el óziniń saiasi-ekonomikalyq múmkindigine qarai ońtaily retteýdiń jolyn tapqanda ǵana kez kelgen eldiń ishki jaǵdaiy turaqty bolmaq. Ol úshin naqtyly tájiribelerden oi túiip, ǵylymǵa súiengeni jón. Professor Lim Che Van Qazaqstannyń 100-den astam ult pen ulys ókilderi qonystanǵanyna qaramastan, tatý-tátti ómiri, yntymaǵy ózge elderge úlgi bolarlyq sipatta órbigenin, qazir kóptegen elderge toleranttylyq jetispeitinin basa aitty. Professor Ábsattarov bolsa, Qazaqstandaǵy saiasi ahýaldyń turaqtylyǵy ultaralyq túsinistiktiń arqasy dei kelip, memleketquraýshy ult – qazaq halqynyń qonaqjailylyǵy men keńpeiildiligi ózge ulttarǵa da úlgi bolyp otyrǵanyn jetkizdi. Eki eldiń ózge de ǵalymdary men doktorant-magistranttary ártúrli taqyryptar boiynsha óz oilaryn ortaǵa saldy.
Biz mańyzdy basqosýdyń sátin paidalanyp professor Lim Che Vannan arnaiy keń kólemde suhbat alǵan edik.
– Lim Che Van myrza, áńgimemizdi osy jolǵy saparyńyzdan bastaǵandy jón kórip otyrmyz. Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetin tańdaýlaryńyzdyń sebebi nede?
– Biz úshin Ortalyq Aziia elderi jumbaq úiek bolyp kelgenin nesin jasyraiyn. Keńes odaǵy kezinde ózara qarym-qatynas tym qasań jaǵdaida boldy. Bul elder týraly tarihi kitaptardan azdaǵan aqparat alǵanymyzben, jalpy ishki jaǵdaiynan beimaǵlum edik. Geografiialyq bilimimiz boiynsha tam-tumdaǵan habar alǵanymyzben, qandai halyqtar meken etedi, olardyń tili, dini, tarihy qalai degen suraqtarǵa tushymdy jaýap ala almaitynbyz. Keńes odaǵy ydyraǵannan bastap Ortalyq Aziia elderimen tanysa bastadyq. 1991 jyly alǵash ret Ortalyq Aziia elderin araladym. Sol kezde Qazaqstan týraly jaqynyraq bildim. Ol saparymdy men eshýaqyt umytpaimyn. Sol joly Abai atyndaǵy ýniversitet týraly estigenmin. Naqtyly ózara qarym-qatynasymyz bastalǵanyna shamamen 3-4 jyl boldy. Ýniversitettiń bilim berý deńgeii joǵary shyǵar degen oidamyn. Sebebi, professor Ábsattarovty Qazaqstan ǵana emes, sheteldikter de tanidy. Ýniversitet rektory Serik Piráliev myrzany da eldegi jáne sheteldegi ǵylymi orta jaqsy tanitynyn syrttai bilemin. Rektor myrza ýniversitettiń halyqaralyq máselelerine airyqsha kóńil bóledi eken. Bul kóregendik. Bilim degenimiz – birinen biri úirený. Ýniversitet bilimdilerdi kóbirek jinasa, bedeldi bolmaq. Osy ýniversitette jumys isteitin elge tanymal ǵalymdar qanshama. Ýniversitettiń bilim deńgeii sondaǵy ustazdar quramynyń biliktiligine tikelei táýeldi ekeni anyq qoi.
QazUPÝ magistranttary Chonnam ulttyq ýniversitetine kásiptik-ǵylymi taǵylymnan ótýge birneshe ret bardy. Óz basym olardyń bilimge qushtarlyǵyn kórip, bul eldiń bolashaǵy bar ekendigine sendim. Olar óz ultynyń atyna kir keltirmeýdi oilaidy eken. Bul jaqsy qasiet. Árqashan ultynyń abyroiyn oilaǵan jastary bar el jeńisten quralaqan qalmaidy.
Patriotizm degenimiz ne? Men bul suraqqa elińdi únsiz súiý dep jaýap berer edim. Qur sózdiń dáýiri ótken. Óz elińdi isińmen, qabiletińmen súiý kerek.
– Qazaq eliniń saiasi jańarýy men damý kórsetkishin qalai baǵalaisyz?
– Men Qazaqstandy Ortalyq Aziianyń kóshbasshysy dep bilemin. Buǵan Táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterińiz kýá. Men saiasattanýshy retinde Sizderdiń eldegi saiasi modernizatsiiaǵa oń baǵa berer edim. Degenmen, Resei elimen tym jaqyn qarym-qatynastaryńyz eldiń damýyna tejeý bolýy da múmkin ekenin joqqa shyǵarmaimyn. Óz basym Qazaqstan men Koreia arasyndaǵy bailanystyń nyǵaiǵanyn qýattar edim. Buǵan ár eki elde múddeli. Birinshiden, biz alyp derjava emespiz. Kez kelgen elmen mádeni jáne ekonomikalyq turǵydan bailanys ornatýǵa talpynamyz. Ekinshiden, bizdiń ekonomikalyq áleýetimiz, ǵylymi-tehnologiialyq damý deńgeiimiz Reseige qaraǵanda áldeqaida joǵary. Jáne biz ózara shekaralaspaityn, ortaq tarihymyzdyń naqty kórsetkishi az halyqtarmyz ǵoi. Eki eldiń de aziattyq ult ekenine qaramastan, mádeni turǵydan bir-birimizge zor yqpal ete qoimasymyz taǵy belgili.
Biz el emes, jeke adam týraly aitalyqshy. Mysaly, bilimge qushtar bir jas damymaǵan, tehnologiiasy múldem eskirgen bir elden baryp bilim aldy delik. Ol búgingi aqparattyq tasqyndy bilmeidi. Iá, kásibi bilim alar, azdaǵan kitaptardy oqyr, izdener, biraq báribir tosqaýyldar men bógetterge jolyqpai turmaidy. Sanasy da ózi bilim alǵan ortaǵa beiimdeledi. Sol jas endi óse kele top etip damyǵan elge tústi delik. Ol qandai jaǵdaiǵa tap bolýy múmkin? Tehnologiialyq úderisterge qarap tańyrqaýy da, jatyrqaýy da múmkin ǵoi... Al ony igerý úshin qanshama ýaqyt kerek. Sanany ózgertý máselesin qaida qoiamyz...
– Biz báribir Eýraziialyq úiektemiz. Reseiden qashyp qutylý qiyn. Kórshiligimiz, ortaq tarihymyz bar. Mundai jaǵdaidy eskersek, bizge ózge jol da joq deýshiler kóp. Bul syltaý ma, álde shynaiy jaǵdaidan týǵan oi ma?
– Men ózge eldiń azamatymyn. Sondyqtan Qazaqstannyń, qazaq halqynyń tańdaýyna qol suǵa almaimyn. Tek óz kózqarasymdy ǵana aitýǵa májbúrmin. Biz el emes, jeke adam týraly aitalyqshy. Mysaly, bilimge qushtar bir jas damymaǵan, tehnologiiasy múldem eskirgen bir elden baryp bilim aldy delik. Ol búgingi aqparattyq tasqyndy bilmeidi. Iá, kásibi bilim alar, azdaǵan kitaptardy oqyr, izdener, biraq báribir tosqaýyldar men bógetterge jolyqpai turmaidy. Sanasy da ózi bilim alǵan ortaǵa beiimdeledi. Sol jas endi óse kele top etip damyǵan elge tústi delik. Ol qandai jaǵdaiǵa tap bolýy múmkin? Tehnologiialyq úderisterge qarap tańyrqaýy da, jatyrqaýy da múmkin ǵoi... Al ony igerý úshin qanshama ýaqyt kerek. Sanany ózgertý máselesin qaida qoiamyz...
– Másele adaspaityn joldy tabýda bolyp otyr ǵoi...
– Adasýǵa bolady, biraq adasqan jerin qaita shiyrlaýǵa bolmaidy. Saiasat jyldan jylǵa kúrdelenip barady. Halyqaralyq printsipke súiensek, máńgilik dos joq, máńgilik múdde bar. Resei sizderge jaý emes, biraq shynaiy dos ta emes, múdde úshin kúresetin áriptesterińiz. Áriptestik turǵydan qaraý kerek. Kez kelgen qiyn joldyń ekinshi bir shyǵar túiini bolady. Tarih – ótkenmen ortaqtaspaidy tek, búginmen birigedi. Búgingi ortaq tarih erteńgi urpaqqa miras bolyp qalady. Ol paidaly ma, álde ziiandy ma? Ol jaǵyn tap basyp aitý qiyn...
Sizderdiń sandaryńyz az. Solai oilaisyzdar ma?
– Iá, ol da negizgi faktordyń biri.
– Myna evreilerdiń jalpy sany qansha?
– 20 millionǵa jetpeidi.
– Bar-joǵy 16 million. Izrailde 6 million, AQSh-ta 6 million. Qalǵan elderde tórt-aq million evrei bar. Solar álemdi bilep otyr ǵoi. AQSh-tyń eń ataqty 6 kinokompaniiasynyń 5-eýi evreilerdiń qolynda. Budan shyǵatyn qorytyndy, sannyń azdyǵynan sapanyń tómendigi jaman. Qazaqta múmkindik kóp. Jeri bai ári keń. Aziia men Eýropanyń kindigindesizder. Bul artyqshylyq. Kez kelgen kemshiliktiń de óz artyqshylyǵy bolady. Sony umytpańyzdar.
– Qazaqstandaǵy birlik nyshany – ultaralyq tatýlyq ekenin jii aitamyz.Tatýlyqtyń basqa ólshemi bar ma?
– Qazaqstan halyqtarynyń birligi – sizderdiń eń basty bailyqtaryńyz. Buǵan shúbá joq. Ony tereńdetý kerek. Ózara túsinistiktiń ulystar arasynda ornaýy óte qiyn sharýa. Bul – óte názik qubylys. Myń kún tatýdyń bir kún qatý bolýy da ǵajap emes. Tatýlyqty ornatýdyń eń basty printsipi – ádilettilik. Qoǵamdaǵy áleýmettik, saiasi, ekonomikalyq, mádeni ádilettilik. Bir ultty kóterý úshin ekinshi ultty tuqyrtý, bir halyqty renjitpeý úshin ekinshi ulysty kemsitýdiń sońy diskriminatsiiaǵa alyp keledi. Bul bárine túsinikti jait.
Tatýlyqtyń ekinshi bir ólshemi – ár ult ziialylarynyń qarym-qatynasy. Mádenietti bailanys deseńiz de bolady. Bul jalǵan uranmen qalyptaspaidy. Ýaqyt, qoǵamdaǵy ózgerister, shynaiy áleýmettik baǵdarlamalardyń igiligi týdyratyn dúnie. Birinshisi bastalǵan elde ekinshisi de bolady.
– Biz Sizderdi túbimiz, arǵy tegimiz bir halyqpyz dep ishtei jaqyn tartyp turamyz. Sizderde osyndai túsinik bar ma?
– Óte durys aitasyz. Bárimiz Altaidan enshi alǵan halyqtarmyz. Oral-Altai tilder tobyna jatamyz. Salt-dástúrimiz de jaqyn. Meniń bir baiqaǵanym, Sizder óte aqpeiil, qonaqjai halyqsyzdar. Bizdiń koreiler de sondai. Qonaǵyn renjitpeýdi, janyn salyp kútýdi maqsat etedi.
Jýyrda Kion Joý degen qaladan arheologtar altyn táj tapty. Ondaǵy tájdiń formasy qazaq jerinen tabylǵan Altyn adammen óte uqsas. Sol kezde eki halyqtyń túbi bir ekenine kózim jetti.
– Qazaqstandaǵy korei diasporasy bizdiń ultpen bailanysy óte jaqyn halyqtyń biri. Olar Qazaqstanǵa jer aýdarǵan kezde bizdiń ulttyń da jaǵdaiy máz emes edi. Biraq eshqaisy ultty ózekke tepken joq. Bárine járdemdesti. Bul týraly estigen be edińiz?
– Professor Ábsattarov Qazaqstandaǵy koreilerdiń ál-aýqaty, mádenieti, bilim alý jaǵdaiy týraly tolyqqandy málimet bergen. Ózim de shetelderge túrli jaǵdailarmen qonys aýdarǵan korei diasporalaryn zerttep kele jatqan ǵalymmyn. 7 million qandasymyz álemniń ár túkpirinde júr... Bir elde jaǵdaiy jaqsy, ekinshi bir elde onsha máz emes. Bir elde tili, dini saqtalǵan, ekinshi bir elde assimiliatsiiaǵa ushyraǵan. Munyń bári sol elderdegi ekonomikalyq-saiasi jaǵdaiǵa bailanysty.
Menińshe, Qazaqstandaǵy koreiler – baqytty koreiler. Keshe ǵana Úshtóbe stansasyna baryp qaittyq. Jol boiy Ábsattarov myrza eldiń, jerdiń tarihyn áńgimeledi. Qazaqstandaǵy koreilerdiń aýqatty ekenin aitty. Muny burynnan biletin edim...
Úshtóbe korei diasporasynyń eń alǵash kelgen legi ornalasqan ortalyq. Olardy poiyzben ákelgen de, dalaǵa tógip ketken. Ne isher asy, ne kier kiimi joq. Baspana degen túsinik te bolmaǵan. Tiri adam tirshiligin kórý kerek. Olar sol mańdaǵy tóbelerdi qazyp, astyna saban-shóp tósep, ainaladaǵy jerlerden talǵajý eter dán izdep, kún keshipti. Jerkepeleri áli saqtaýly eken. Janyń túrshigedi. Kózińe jas keledi... Sol halyqqa birden bir kómektesken halyq – qazaq. Ózderi ashqursaq ekenderine qaramai, aldaryndaǵyny bólip beripti. Qurt-irimshik ákep beripti. Muny qazaqstandyq koreilerden buryn da estigem. Osy joly da estidim. Qazaqstandaǵy koreiler Sizderdiń jaqsylyqty umytpaidy ǵoi dep oilaimyn. Stalindik zulmat saiasattyń kesiri milliondaǵan adamdarǵa tidi. Qyrylyp qalǵandary da jeterlik. Tiri qalý úshin kúresken atalaryn búgingi urpaqtary umytpaýǵa tiis.
– Qazaqstannyń Shyǵystaǵy Qytaimen saýda-sattyq salasyndaǵy qarym-qatynasymyz qoiý. Koreia men Japoniia elderimen de tehnikalyq, energetikalyq salada áriptestik ornattyq. Deiturǵanmen, áli de bolsa da budan góri aýqymdy qarym-qatynas jasaýǵa múmkindigimiz bar. Sol múmkindikterdi durys paidalanýǵa ne kedergi dep oilaisyz?
– Diplomatiialyq qarym-qatynas ózara yntymaqtastyqtan bólek, bilik ókilderiniń ishki mádenietine, paiym-túsinigine de bailanysty. Bul ulttyq jáne qoǵamdyq tárbiemen ózektes. Eger qolǵa alynǵan, ózara ýaǵdalastyq jasalǵan sharýanyń bári oidaǵydai júzege assa, bizdiń ekonomikalyq almasýymyz budan góri joǵary bolar edi. Niet túzý bolǵanmen, iske asyrý bólek bolyp tur. Osy jaǵyna qaita bir nazar aýdarǵan jón. Sheneýnikter arqyly el aralyq máselege óziniń ishki printsipteri, múddeleri turǵysynan qaramaǵany jón.
– Biz Koreianyń bilim salasyndaǵy jetistikterin únemi qadaǵalap otyramyz. Ekonomikasy damyǵan 20 eldiń qataryna engeniniń negizgi tini nede dep oilaisyz?
– Bilimde. AQSh Prezidenti Barak Obamadan: «Koreianyń bolashaǵy nede?» dep suraǵanda ol oilanbastan «Bilimde» dep jaýap qaitardy. Bilimniń ózegi – mektep qabyrǵasy. Mektepte bilim berýde bizdiń el aldyńǵy bestikke engen. Bilimsiz bolashaq – qarańǵy bolashaq. Men osylai jaýap bergendi jón kóremin. Sebebi, bizdiń ult ta qazaq halqy siiaqty otarlaýdy, ezgini, únemi teke-tiresti bastan ótkergen. Ótkerip te keledi. Tynyshtyq tek soǵys órtiniń tutanýymen ólshenbeitini sekildi, beibit kúnniń de tynymsyz «soǵysy» toqtamaidy. Bizdiń jer asty bailyǵymyz az, geografiialyq ornalasýymyzda onsha qolaily dep aita almaimyn... Alaida, utylmas, adaspas jol tabýdy basty nazarda ustaýmen kelemiz. Osyndaida jańbyr astynan qurǵan jer izdeýshiniń támsili eske túsedi. Tamshylardyń arasymen júrý ońai emes...
– Shyǵys Soltústik Aziia elderiniń ekonomikalyq dúmpýi búkil álemdi ózine qaratyp otyr ǵoi...
– Shyǵys Soltústik Aziia – geografiialyq uǵym emes, saiasi-ekonomikalyq uǵym. Qytai men Japoniia ekonomikalyq turǵydan ǵana emes, saiasi jaqtan da jii «básekelesedi». Sol siiaqty Qytai men Koreia, Koreia men Japoniia da ózara ishki ymyrasyn umytyp, jii tús shaiysyp qalady. Eger bul elderde ózara shynaiy túsinistik ornasa, onda búgingiden de joǵary damý deńgeiine jeter edik. Árine, bul uzaq áńgime.
Qytai, Japoniia, AQSh sekildi elderdiń arasyndaǵy saiasi báskelestiktiń bári bizge áser etedi. Biz osy elderdiń ortasynan jol taýyp kelemiz... Qiyn, árine. Biraq kez kelgen qiyndyqtyń ózindik múmkindigi bar. Koreia eli qat-qabat qiyndyqtardyń ortasynda otyrsa da, óziniń jolyn tapqan el. Meniń oiymsha, Eýropa, AQSh elderine qaraǵanda Shyǵys Soltústik Aziia elderiniń damý qarqyny óte joǵary. Muny sońǵy kezderi álem ekonomikasyn shyr ainaldyrǵan daǵdarystardan baiqaýǵa bolady. Osy synaqtardan bizdiń el qinalmai ótti. Óitkeni, óndiris pen ekonomika óte ilkimdi bailanysta ornyqqan.
Menińshe, Koreia men Qazaqstan arasyndaǵy jan-jaqty yqpaldastyq endi bastalady. Men oǵan senemin.
– Áńgimeńizge kóp rahmet!
Suhbattasqan Toqtaráli TAŃJARYQ.
