[caption id="attachment_20252" align="alignleft" width="254"]
M. V. Losa:– Seniń oiyń menińshe, qyzyǵýǵa turarlyq. Biraq qalai oilaisyń, osynaý, barlyq latynamerikalyq romanshylar jazatyn, latynamerikalyq bar bolmysty tolyǵymen beineleitin, qandai shyndyqtyń da bolmasyn bir bóligi kiretin bárimizge ortaq romanǵa, dereksizdeý bolyp tabylatyn keremet sheberlik iesi Borhes te kire me? Saǵan, Borhes qandai da bolmasyn beinemen argentinalyq dereksizdikti, latynamerikalyq dereksizdikti kórsetetindei kórinbei me? Jáne bul, dereksizdik – sonymen qatar, ózgeshe ólshem, ádebiettiń negizi bolatyn sol shyndyqtyń hal-jaiy ǵoi? Muny nege surap otyrmyn, óitkeni maǵan árqashan Borhes aldyndaǵy ózimniń súiinishimdi aqtap alý qiyn boldy.
[caption id="attachment_20251" align="alignleft" width="121"]
G. G. Markes: – Al maǵan túk te emes. Ol mende asa zor masattanýdy týdyrady, men ony ár kesh saiyn oqimyn. Býenes-Aireske kelgende, jalǵyz ǵana satyp alǵan dúniem – Borhestiń tolyq shyǵarmalar jinaǵy. Men onyń kitaptaryn ózimmen ala júrip, kún saiyn oqimyn. Men bul jazýshyny kóre almaimyn... Biraq meni onyń ne aitqysy kelse, sony oilaityn skripkasy tańǵaldyrady. Qysqa qaiyrǵanda, ol bizge tildiń barlaýshysy retinde kerek, al bul bólek, óte salmaqty másele. Men Borhestiń dereksizdigi jasandy dep oilaimyn, ol ózimen birge Latyn Amerikasynyń dereksizdigin kórsetpeidi. Biz osy jerde ádetten tys pikirge kezigemiz: Latyn Amerikasyndaǵy dereksizdik barynsha shyn ári barynsha qalypty dúnie, ony op-ońai shyndyqtyń túsinigimen shatastyrýǵa bolady.
– Áńgimeni ádebietten shalǵai jatqan aimaqtar jaiyna bursaq, aimaqtaǵy taralǵan áńgimeler olarǵa da bailanysty ǵoi. Kóbinese bizdiń elde mundai áńgimeler oqýshylar, stýdentter men synshylardyń aqylynan oryn tebedi. Olardy ádebi qyzmet pen saiasi baǵyty arasyndaǵy ózara bailanys tolǵandyrady. Jazýshy qoǵam aldynda belgili bir jaýapkershilikti arqalaidy jáne bul jaýapkershilik shyǵarmalarynan ǵana emes, saiasi sypatynan da ańǵarylady. Jeke basyńnyń osy máselege bailanysy týraly aita alar ma ediń? Ádebi qyzmetiń men saiasi baǵyt, kózqarasyńnyń ózara bailanysy qandai?
– Bárinen buryn, jazýshynyń eń basty saiasi mindeti – jaqsy jazý dep sanaimyn. Jaqsy jazý tek jaqsy prozany ǵana jazý maǵynasynda emes jáne adaldyq jaily aitpastan buryn, soǵan óziniń laiyq ekendigine kózi jetip jazý jaily. Jazýshydan óziniń kitaptarynda saiasi qairatker retinde kórinýdi talap etpeý kerek. Jazýshydan óziniń shyǵarmashylyǵyn saiasi qarýǵa ainaldyrýdy talap etý durys emes. Óitkeni, eger de jazýshy oi-pikir daiyndyǵynan ótse, demek onyń ózinde saiasi baǵyt pen kózqaras bar degen sóz, al olar shyǵarmadan óz beinelerin sózsiz tabady, óz joramalym boiynsha, ol mende de bar. Meni tańǵaldyrǵan bir jai boldy. Býenes-Aireste Torre Nilson maǵan «Júzjyldyq jalǵyzdyq» – keremet, biraq ókinishke orai, álsiz roman», – dedi.
– Olai deýine ne sebep?
– Nege olai degenin túsindirmedi, degenmen: «Bizde, Latyn Amerikasynda sheshilmegen, qorqynysh týdyratyn qanshama másele bar, mundai jaǵdaida keremet romandy jasap shyǵarý – bul álsizdik», – dedi. Bul sóz meni qatty sastyrǵany sonsha, men saǵan qaitadan taǵy belden tómen soqqy tastaǵym kelip otyr: sen meniń «Júzjyldyq jalǵyzdyq» kitabymdy álsiz roman dep sanaisyń ba?
– Joq.
– Nege?
– Sebebi, «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanynda «saqaldy» máseleleri áli kúnge sheshilmegen latynamerikalyq qoǵamdyq-saiasi shyndyqty ózge kitaptardaǵy siiaqty (mysaly, Kortasardaǵy) parabolalyq, ia bolmasa janama emes, ádil, týra sýretteidi.
– Demek, osy jáne biz jazǵan ózge de kitaptar oqyrmanǵa Latyn Amerikasyndaǵy qoǵamdyq-saiasi shyndyqty uǵynýǵa kómektesedi ǵoi?
[caption id="attachment_20253" align="alignright" width="220"]
– Meniń paiymdaýymsha, barlyq jaqsy ádebiet avtordyń oilaýynsyz-aq, sózsiz, ylǵi damý ústinde bolady. Aitalyq, Borhes – ásershil, kertartpa oily adam. Al jazýshy retinde ásershildigi de, kertartpalyǵy da kórinbeidi. Men Borhestiń shyǵarmalarynan (eger ol qol qoiatyn sandyraq úndeýlerdi qospaǵanda) qoǵam ne tarih týraly álsiz pikirleri, álem týraly ornyqqan kózqarasy, fashizm ne t.b. madaqtaýy, imperializmdi qurmetteýinen ózge eshteńe de kórmeimin. Onyń kitaptarynda budan basqa túk te kezdestirmedim...
– Óitkeni, ol tipti óziniń nanymynan qutylyp ketýge tyrysady.
– Menińshe, kez kelgen úlken jazýshy, tipti ol kertartpa, álsiz bolsyn, óziń aitqandai, qalai bolsa, dál solai shyndyqty sýrettep, nanymynan qutylǵysy keledi, al men shyndyq álsiz bolady dep oilamaimyn.
– Biz óz nanym-senimderimizden qutyla almaimyz. Aitalyq, banan egistigindegi qaiǵyly jaǵdai romanymda meniń nanymymnyń qatysýy arqyly somdalady. Men, sózsiz, jumysshylar jaǵyna shyǵamyn. Bul – anyq. Jazýshynyń saiasattaǵy mindeti – ózi kózi jetken dúnieden jáne shyndyqtan jaltarmaý, al óz shyǵarmashylyǵynda – kitaptary arqyly oqyrmannyń óz qurlyq, óz qoǵamy, óz eliniń qoǵamdyq-saiasi shyndyǵy jaily jaqsy bilip otyrýyna múmkindik týǵyzý. Bul – mańyzdy ári jaǵymdy saiasi qyzmet. Osy arqyly, ózge eshteńe de emes, tek osy arqyly-aq jazýshynyń saiasi áreketi qalyptasady dep oilaimyn. Al adam retinde jazýshy saiasi kúresker bolýy múmkin, tek múmkin ǵana emes, solai bolýy kerek. Jazýshyda oqyrmandar aýqymy bar, ol osy aýqymdy adamdy paidalanyp óziniń saiasi tapsyrmasyn oryndaýy tiis.
– Bul arada jaǵdailar túrli bolýy múmkin. Aldyńǵy qatardaǵy azamattyq baǵytty ielenetin, tipti saiasi partiialar quryp jatatyn jazýshylar bar, al olardyń týyndylary óziniń saiasi senimine qarama-qaishy álem týraly kózqarastarynan turady (...)
– Árine, aiqyn maqsatpen jazasyń. Biraq, osy maqsattyń ózi seniń senimińdi aiqyndaidy ǵoi dep oilaimyn. Qysqasha aitqanda, eger mundai qarama-qaishylyq týyp jatsa, eki sebeptiń biri: ne jazýshy bar syryn, shynyn jazbaǵan, ne ol óziniń senimine senimdi, nanymyna nyq emes.
– Shyǵarmashylyq sátinde, basqaǵa qaraǵanda, eki elementtiń birde-bireýi de tereń, sheshýshi ról atqarmaýy múmkin ǵoi. Mysal úshin seniń «Júzjyldyq jalǵyzdyǵyńdy» alaiyq, seni qanshama jyl tynysh taptyrmai, mazańdy alǵan taqyryp. Seni ýaiymdatqan pishinniń oiy ma, álde, senimiń be? Sen Makondonyń qaiǵysyn, Kolýmbiiadaǵy azamattyq soǵystyń aýyr jaǵdaiyn, ózimen birge osy jerge ólim men kedeishilikti alyp kelgen banan egistigin aitqyń keldi me, álde, shyn máninde keibir tarih pen tańqaldyratyn kórinisterdi baiandaýdy qalaǵan bolarsyń, ia bolmasa esińde qalǵan qaisybir beineniń azabymen, qaisybir keiipkerdiń qaiǵysymen bóliskiń kelgen shyǵar? Jalpy, seni oqiǵa ma, álde, saiasi kózqaras shabyttandyrdy ma?
– Meniń oiymsha, buǵan synshylar jaýap berýi tiis... Men barlyǵy qamtylǵan roman jasaýǵa tyrystym, al roman úshin bári qajet: senim, umtylys, dástúrler, ańyzdar. Biraq men munda joǵalam, óitkeni men óz kitaptaryma nashar synshymyn. Sirá, men romanǵa kórinisterdi esh talǵamai qoia beremin, sodan soń saraptaýǵa kiriskende, olar meniń senimime, meniń umtylysyma sáikes keledi dep túiemin. Men múldem adalmyn jáne ózimdi qandai ýaqytta da aldai almaimyn. Men ózimniń adal ekenime qanshalyq senimdi bolsam, sonshalyq romannyń yqpal kúshi kóbeiip, sonshalyq kózdegen nysanama dóp tiedi.
– Bul meni jazýshynyń «shaǵyn as úii» týraly oiǵa jetelep keledi. Árqashan da jazýshynyń qalai jazatyndyǵy, kitap jazýdaǵy tártibi týraly bilgen qyzyq. Qashan da negizgi sebep tarihty baiandaý nietinen bastalady, biraq sol sátten, niet boiyńdy bilep alǵannan, kitap jaryqqa shyqqansha, birneshe kezeńderdi ótkerýge týra keledi.
– Biz kitaptardyń árqaisysy týraly sóz qozǵai alar edik...
[caption id="attachment_20254" align="alignleft" width="360"]
– Degenmen, maǵan qyzyǵyraǵy, «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanynyń jasalý tarihy. Sen bir suhbatyńda, bul kitap seniń uzyna boiy kóp jylyńdy alǵanyn, Akapýlkodan Mehikoǵa barar jolda ony qaityp jazý kerek ekenin uǵynbaiynsha, ony birneshe ret qabyldap, laqtyryp tastap otyrǵanyńdy áńgimelegen ediń.
– Iá, biraq men muny aitqanda, meniń kitabymnyń taza turmystyq jai-kúiin meńzegen edim. Qysqaraq aitqanda, uzaq jyldar boiy men úshin úndestik pen kitaptyń tili úlken másele boldy. Kitaptyń mazmuny da, sol tarih ta, mende barlyǵy jazylyp turdy, óitkeni, aityp ótkenimdei, ol meniń jas kezimde-aq daiyn bolatyn. Biraq men Býniýel jaily eske túsirdim. Áńgimeniń aýanyn az ǵana osy jaqqa buraiyn. Birde maǵan Lýis Býniýel «Viridian» jaily alǵashqy oi ózine úilený toiyndaǵy ádemi áiel beinesinde kelgenin baiandap berdi. Ózin uiyqtatyp tastaityn, janynda oǵan kúshtep, aram piǵylyn iske asyrǵysy keletin shal bolatyn ádemi áiel. Býniýel búkil oqiǵany osy beineniń ainalasyna turǵyzdy. Bul meni tań-tamasha etti, sebebi, meniń «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanym týraly alǵashqy oi eń aldymen, balany muz kórýge ertip aparatyn shal beinesimen keldi.
– Bul beine ózińniń jeke tájiribeńnen shyqty ǵoi?
– Bul, meni tsirkke aparǵan atamnyń úiine qaitqym kelgen qaisar yntamnan týdy. Muz tsirktegi kózge kórinerlik dúnie boldy, bizdiń qystaqta kún qansha ystyq bolsa da, ol jerde muzdy bilmeitin. Muz onyń turǵyndaryna pil nemese túie siiaqty tańdanarlyq dúnie bolyp kórindi. Romanda balany muz kórýge apara jatyp, ol tsirktiń shatyrynyń ishinde ekenin, kirý úshin tóleý kerek ekenin ańǵaratyn shaldyń beinesi bar. Osy kórinistiń ainalasynda búkil kitap turǵyzyldy. Bul oqiǵa, bul sát, bul kóriniske deiin mende eshqandai másele týyndaǵan joq: óitkeni, bular men eshqashan esten shyǵarmaǵan ómirimniń bir bóligi bolatyn. Maǵan tek jai ǵana turǵyzýǵa eńbektený men osy shikizattardy oryn- oryndaryna qoiý ǵana kerek boldy.
– Al aldyńnan kese-kóldeneń shyqqan qandai tildik máseleler? Meniń oiymsha, ótken kitaptaryńdaǵy qatty, dál, tushymdy tilińniń osy romanyńdaǵy úlken baiýy týraly aitý kerek qoi.
– Iá, «Úzilgen japyraqty» qospaǵanda. «Úzilgen japyraq» – «Júzjyldyq jalǵyzdyqty» jaza almaityndyǵyma kózim jetkennen keiin jazǵan alǵashqy kitabym, al qyzmet etip júrip «Polkovnikke eshkim jazbaidy», «Granda Anany jerleý» jáne «Sýyq sát» shyǵarmalaryn jazdym. Sol ýaqytta meniń ómirimde óte mańyzdy oqiǵa oryn aldy: «Úzilgen japyraqty» jariialaǵan soń, osy jolmen júrýimdi jalǵastyramyn dep oiladym, biraq Kolýmbiiadaǵy qoǵamdyq-saiasi jaǵdai aitarlyqtai kúrt nasharlap ketti, «kolýmbiialyq ozbyrlyq» atalatyn kezeń keldi, sol kezde, dál qandai sátte ekenin bilmeimin, men saiasi esimdi jinap, elimniń qaiǵyly jaǵdaiyna ózimniń qatysym bar ekenin sezindim. Men, ózimdi buryn qyzyqtyrǵandardan, tolyǵymen erekshelengen tarihqa, sol kezdegi Kolýmbiianyń áleýmettik-saiasi máselelerine tikelei bailanysty qaiǵyly oqiǵaǵa qaita oraldym. Ózge kolýmbiialyq romanshylar muny tek qana ólgender «tizimine» qaǵaz júzinde ǵana kúsh kórsetkisi kelgen dep aqtap alǵysy keledi, men olarmen kelispegen bolar edim. Óitkeni, ólgenderdiń sanyna qol suǵý – bul men úshin eń keshirilmeitin zorlyq, al ol jerde Kolýmbiia qystaǵynda oiran bolǵan ólimnen Kolýmbiia qoǵamynyń mańdaiyna basylǵan jan túrshigerlik qara tańba bar. Meni tolqytqan taǵy bir nárse boldy. Munda, meni ólgenge de, óltirgenge de sanaǵan, jazýshylardyń barlyǵyna da tán túsiniksiz bir nárse bar. Meni ólgen adamdar da, qystaqqa óltirmekke kelgen tártip saqshylary da qatty tolqytty. Sol jerde men ózimnen: bul adamdarǵa, kisi óltirerlik jaǵdaiǵa ákeletindei ne kóringen dep suradym. Ózgeler kisi óltirýshilerdiń qystaqqa kirip, áielderdi zorlap, balalardyń basyn keskendigi týraly aitqan ýaqytta, mende zorlyq týraly múlde ózge kózqaras boldy; men ólgender «tizimi» jaǵyna shyǵýdy doǵaryp, munyń áleýmettik aýyr zardabyn oilap turdym. Bir jaǵynan, eli tap bolǵan ozbyrlyqtyń saldarynyń jai-kúiin kórsetetin polkovnik pen halyqtyń jaǵdaiyn «Polkovnikke eshkim jazbaidy mada» ashyp kórsettim. «Sýyq sát» povesinde de ozbyrlyqtyń órti sharpyp ótken aýylda bolatyn oqiǵany baian ettim. Men bul qystaq budan keiin qandai kúige túsip, qalai beti qaitqanyn, ári biliktiń qazirgi qoldanyp otyrǵan júiesi arqyly zorlyq-zombylyqty eshqashan toqtata almaitynymyzdy, onyń ústine, zorlyq eshqashan ólmeitinin jáne jańa ashý-yzany týdyratyn bul bombanyń kez kelgen sátte jarylyp ketýi múmkin ekenin kórsetkim keldi. Bul taqyryptar maǵan jaqyn bolmaǵanyn aita otyra, saǵan asa mańyzdy nárseni moiyndaǵym keledi, «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanyna deiin úlken tabysqa ie bolǵan «Polkovnikke eshkim jazbaidy» povesiniń tolyqtai adal jazylmaǵan kitap ekenin sezemin, ári bul meni jazýshy retinde qatty tolǵandyrady. Ol men asa belsendi qatyspaǵan máselelerdi zertteý nietimen jazyldy. Degenmen, ózińdi qanshalyq eliktirgish jazýshy sanasań da, olar maǵan qozǵaý salý kerek ekendigin túsindim. Meniń taǵy bir túsingenim, sol sátte meni qyzyqtyrǵan dúnielerdi, dál sol tilde, «Úzilgen japyraq» jazylǵan, «Júzjyldyq jalǵyzdyqty» jazǵym kelgen tilde jazýǵa bolmaidy eken. Men osy áńgimege laiyq til tabýǵa tiisti boldym. «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romany men ózge kitaptardyń aiyrmashylyǵy – olardyń taqyryptarynyń aiyrmashylyǵynda. Árbir taqyryp óziniń tilin talap etedi jáne ony tabý kerek. Sondyqtan da «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanyn aldyńǵy kitaptaryma qaraǵanda tili baiyǵan dep eseptemeimin. Jai ǵana, osy romanda jumys jasaǵan materialdar bul taqyrypqa basqasha kelýdi talap etti. Eger erteń siýjet kezdestirip, ol ózin ózgeshe mánerde jetkizýdi talap etse, áńgimeni ótimdirek, áserlirek etý úshin men ony tabýǵa tyrysamyn.
– Men muny tildiń baiýy taqyryptar arqyly júzege asady dep sanaǵandyqtan aittym...
– Al men taqyryp osyny talap etkende ǵana júzege asady dep aitar edim, qanshalyq talap etse, sonshalyq ózgeshe. Jeke ózime, osy jazylǵan kitaptar «Júzjyldyq jalǵyzdyqty» jazǵan adamdikine uqsaityn, uqsamaityndyǵy qyzyq.
– Árine, uqsaidy. Meni tańǵaldyrǵany – «Úzilgen japyraq» pen «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romany arasyndaǵy jazǵandaryńnyń ózgeshe álemge, ózge mazmunǵa ie ekendigi. Menińshe, olardyń barlyǵy, sen sońǵy romanyńda jinaqtap, núktesin qoiǵan Makondo tarihynyń ártúrli jeke bóligin sýretteitin sekildi. Jáne men «Polkovnikke eshkim jazbaidyny» «Júzjyldyq jalǵyzdyqqa» qaraǵanda saiasi kúreske shaqyratyn kitap dep oilamaimyn.
– Iá. Bul – kitaptyń kemshiligi, ol meni de qamyqtyrady.
– Degenmen, latynamerikalyq turmystyq romandy damytyp úlgergen «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanynda, ótken taqyryptaryńnan góri ájepteýir kezeńderdi eńsergeniń, kóterilgen taqyryptar men máselelerińnen aiqyn kórinedi. Endi «Polkovnikke eshkim jazbaidydaǵy» áigili áteshti eske túsirsem. Ol osyǵan uqsas barlyq ádebietterde kezdesedi. Jáne, ádebiettiń qataryna qosylǵan osynaý aýyz ádebieti ókili latynamerikalyq romanda ataqqa ie boldy...
– Bul shyndyqqa qaraýdyń unamsyzdaý tásili boldy...
– Men senen dál osy týrasynda suraǵym kelgen: sen taqyryptan qashqaqtamaisyń ba, olai deitin...
– Jo-joq. Ómirdegi kez kelgen taqyryp, kez kelgen oqiǵa, buryn kózge ilinbei kelgen naǵyz keremet dúnieler. Olarǵa aýyz ádebieti deńgeiinde qalmas úshin, tek jai ǵana aýyz ádebietine degen kózqaraspen emes, odan da tereń, odan da beter nazar aýdaryp qaraý qajet.
– Búkil kreoldyq ádebietten bútin kúiinde búginge deiin ne jetti dep oilaisyń? Men, olardy «kostýmbriialyq», «nativiialyq» nemese «kreoldyq» dep ataýǵa bolatyn Ramýlo Galegos, Horhe Ikas, Eýstasio Rivera, Siro Alegriilerdiń jalǵastyǵyn meńzep otyrmyn. Olardan búginge ne aman qaldy, neleri joǵaldy?
– Ádiletsiz bolǵym kelmeidi. Bul adamdar, ózderinen keiin kelgenderge egin egý ońai bolý úshin jer jyrtyp, daiyndap ketti. Men ata-babalaryma qatysty ádiletsiz bolǵym kelmeidi...
– Formaldy, tehnikalyq kózqarasta, saǵan aldymyzdaǵy latynamerikalyq jazýshylar, óziniń otandastaryna qaraǵanda, eýropalyq, soltústikamerikalyq avtorlarǵa edáýir qaryz siiaqty kórinbei me?
– Menińshe, biz, jańa latynamerikalyq jazýshylar Folknerdiń aldynda óte kóp qaryzdarmyz. Bul qyzyq... maǵan jazýǵa qashan da Folkner áser etedi. Al Folknerdiń yqpal etetinine meniń kózimdi jetkizgen sol synshylardyń ózi ekenin túsindim. Men bul yqpaldy teriske shyǵarýǵa daiynmyn, ol tolyqtai múmkin nárse. Biraq meni bul qubylystyń jalpyǵa ortaq minezi tańǵaldyrady. Jańa ǵana ádebi báigege usynylǵan latynamerikalyq jazýshylardyń jetpis bes jariialanbaǵan romandaryn oqyp shyqtym jáne eshqaisysynan Folknerdiń yqpaly sezilmese ǵoi. Árine, olarda bul kózge «taiǵa tańba basqandai» kórinip tur, óitkeni olar endi bastaǵan jazýshylar, olar áli syrtynda. Al Folkner búkil Latyn Amerikasynyń tarihynyń, mádeniet, til, ádebietiniń ishine kire bildi, eger tym úlgili etip, asyra siltep jibergen dep aitsa, endeshe, bizdiń aldymyzdaǵylar men bizdiń jalǵyz aiyrmashylyǵymyz – Folknerdiń shyǵarmashylyǵyn bilýimizge bailanysty bolmaq. Mine, bizdiń eki urpaqty bólip turǵan jalǵyz osy ǵana.
– Aldy- artyn orap alatyn Folknerdiń yqpalymen ne úshin qaita jazasyń? Folkner – qazirgi zamannyń eń kórnekti romanshysy bolǵan soń ba nemese úlgi alarlyqtai óziniń jeke jazý mánerine bola ma?
– Men oilaimyn, bári ádiske bailanysty. «Folknerlik» ádis latynamerikalyq shyndyqty sýretteý úshin óte paidaly. Sondyqtan biz eriksizden Folknerge júgindik. Qysqasy, bul shyndyqqa kóz salyp, ol týraly aitqymyz keldi jáne oǵan eýropalyqtardyń da, ispandyqtardyń da ulttyq ádisi bolmaitynyn bildik. Jannyń tereńine úńilseńiz, bul tańǵalarlyqtai emes: umytpańyz, Ioknapatofa óńiriniń Karib teńizine shyǵý múmkindigi bar, sol sekildi, Folkner-karibtik jazýshy – bir jaǵynan latynamerikalyq jazýshy.
– Folkner men «Ýelstik Amadistiń» avtorynan ózge, tutastai alǵanda saǵan áser qaldyrǵan taǵy qandai romanshylar men jazýshylardy atar ediń? Qandai avtorlardy qaita oqyp shyǵasyń?
– Maǵan qandai qatysy bar ekenin bilmesem de, men bul kitapty qaita-qaita oqyp shyǵamyn, oqimyn, qaitara oqimyn jáne sońynda ol meni qairan qaldyryp tynady. Bul – Daniel Defonyń «Obaly jyl kúndeligi». Ne mánisi bar ekendigin qaidam, biraq men bul kitapqa qumarmyn.
– Kóp synshylar seniń shyǵarmashylyǵyńdaǵy Rableniń yqpalyn atap kórsetedi. Bul, menińshe, qyzyq, tańǵalarlyq. Bul týraly sen óziń ne oilaisyń?
– Men Rableniń yqpalyn óz jazǵandarymnan emes, latynamerikalyq shyndyqtan kóremin: latynamerikalyq shyndyq tutas jáne tolyǵymen rableandyq.
– Al Makondo qaidan shyqty? Seniń kóp áńgimelerińdegi oqiǵalar Makondoda emes, «qystaqta» ótedi. Biraq men «Makondo» men «qystaqtyń» arasynan úlken aiyrmashylyq kórip turǵanym joq. Mundai, ómirde joq mekendi jazý týraly oi qalai keldi?
– Men bul týraly aitqanmyn. Bul anam ekeýmiz Arakatakaǵa qaityp kelgende oryn aldy. Men dúniege kelgen shaǵyn qystaq. Men úshin Makondo – durysy, ótkenim, solai bolǵandyqtan, men, bul ótken kúngi kósheler men úilerge, aýa raiy men adamdaryna, Qurama Shtattardyń ońtústiginen kezdestirýge bolatyndy eske salatyn aǵashtan jasalǵan úiler men myrysh shatyrly óte ystyq, shańdy, qiraǵan qystaqtyń keskinin syilar edim, ótkenime úlestirer edim. Bul qystaq Folknerdiń qystaǵyna óte qatty uqsaidy, óitkeni ony da «Iýnaited frýt kompaniiasy» turǵyzdy. Al ataýy alysta ornalaspaǵan, Makondo dep atalatyn banan mekemesinen shyqty.
– Sonda bul sol ataýdyń naq ózi me?
– Árine, tek qystaqtiki ǵana emes. Ferma da «Makondo» dep atalǵan edi. Maǵan bul ataý unaǵan soń ony qoldanýdy jón kórdim.
– Seniń keiingi romanyńda, qorytyndy bólimde, Makondo jelmen kóterilip, kókke ushyp joq bolady. Seniń keiingi kitaptaryńda ne bolady? Keńistikte ushyp júrgen Makondony taǵy sóz etesiń be?
– Biz ekeýmiz rytsarlyq romandar týraly aitqanymyzdai bolady. Men aityp ótkendei, baiandaý úshin rytsardyń basyn qansha kerek bolsa, sonsha kesedi. Umyt qaldyryp, eger bul maǵan kerek bolsa, jel alyp ketken Makondony qaita ákelgende turǵan yńǵaisyz eshteńe kórip turǵan joqpyn. Óitkeni, jazýshy óz-ózine qaishy kelmese, ol – dogmatik, al dogmatik- jazýshy – ásershil, al men kim bolǵym kelmedi? Ásershil! Bylaisha aitqanda, eger maǵan erteń Makondo qaitadan kerek bolsa, men ony op-ońai qaitaramyn...
– Men saǵan sońǵy suraqty qoiǵym keledi. Seniń kitaptaryń otanyńda tabysqa ie boldy, olar saǵan ataq ákep berdi. Senimen Kolýmbiia maqtanady, biraq men saǵan tez tanymaldylyq syilaǵan kitap – «Júzjyldyq jalǵyzdyq» dep oilaimyn. Eger sen juldyzǵa ainalyp, ataqty bolyp ketseń, ol seniń bolashaq ádebi jumysyńa qandai mólsherde áser etedi dep oilaisyń?
– Mende úlken shielenister paida boldy. Men aldyn ala «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romany jaryqqa shyqqanda, ony satyp bastap, el ony nan sekildi qylǵytyp jep qoiady dep boljadym. Oǵan ne bolatynyn bilgenimde, ony jariialamaityn edim dep oilaimyn. Men «Patriarhtyń kúzin» jazǵanda, eki romandy birge basýym kerek edi nemese bireýi shyqqan soń, ekinshisi aiaqtalǵansha kidire turýym kerek edi.
– Aitshy, osynaý tanymaldylyq pen tabystyń saldary, seniń Latyn Amerikasyn tastap, Eýropaǵa qonys aýdarý sheshimińe óz áserin tigizbedi me?
– Men Eýropaǵa jazýǵa, tek ómir súrý ol jaqta arzan bolǵan soń baramyn.
Orys tilinen tárjimalaǵan Edilbek Dúisenov
https://dalanews.kz/20245
https://dalanews.kz/20361
