– Osynaý áńgimeń belgili bir dárejede óziń aitqan: «jazýshy qashanda óziniń jeke tájiribesindegini jazady» degen sózderińniń dáleli siiaqty. Biraq «Júzjyldyq jalǵyzdyqty» oqymaǵandar, seni avtobiografiialyq kitaptar jazady dep oilaýy bek múmkin. Al osy romanda Gabrieldiń atasy basynan ótkergen jáne atasynyń bala kezdegi Gabrielge aitqan tarihynan bólek, ózge de tańdanarlyq nárseler bar: mysalǵa, qyzdy qala ústimen alyp ushatyn kilemder; kók tósine kóteriletin áiel siiaqty munda myńdaǵan qyzyqty ári tańǵaldyrarlyq dúnieler kóp. Kitapqa materialdy jazýshy óz jeke tájiribesinen alatyny kúmánsiz. Biraq munyń da ekinshi jaǵy bar, buǵan qiialdaý, oisha kózge elestetý arqyly jazýdy jatqyzyp kóreiik. Osy týrasynda aityp kórseń. Qysqasha aitqanda, romandaryńnyń jaryq kórýine qandai kitaptar áser etti, qai kitaptardy oqý arqyly belgili bir romandy jazý týraly oi keldi me?
[caption id="attachment_20251" align="alignleft" width="133"]
– Men Vargas Losany jaqsy bilemin jáne onyń áńgimeniń aýanyn qaida buryp ákele jatqanyn da ańǵarǵan siiaqtymyn. Ol meniń, munyń barlyǵy rytsarlyq romandardan shyqty dep aitqanymdy qalaidy. Belgili bir shekke deiin onyki durys, óitkeni meniń súiikti ári oqyp, máńgilik tańǵalyp ótetin kitaptarymnyń biri – «Ýelstik Amadis». Men bul kitapty adamzat tarihyndaǵy eń uly kitaptyń biri dep bilemin (Mario Vargas Losa «Raqymdy bileýshini» artyq kórse de). Biraq talaspai-aq qoialyq. Eger esińde bolsa, birde sóz etkenimizdei, rytsarlyq romandarda baiandaý úshin qansha kesý kerek bolsa, rytsardyń basyn sonshama kesedi. Aitalyq, romannyń úshinshi bóliminde uly soǵys bolyp, sol soǵysta rytsardyń basy shabylýy kerek bolady jáne ornynan basty dopsha domalata salady, al tórtinshi bólimde rytsar qaitadan moinyndaǵy basy ornynda keledi, al taǵy kerek bop jatsa, kelesi bólimde qaitadan shabady. Al bul baiandaý erkindigi rytsarlyq romandar ketkende, qosa ere ketti.
– «Júzjyldyq jalǵyzdyqty» oqi otyryp, bir bólimnen maǵan romannyń kilti sekildi kóringen bir sózdi kezdestirip qaldym. Ol – sen tańdanatyn dostaryń men óz kitabyńda jasyryn qurmet kórsetetin avtorlaryń syndy ózge jazýshylardan alǵan keiipkerlerdiń attary siiaqty ádeii qoldanylǵan sóz bolar. Polkovnik Aýreliano Býendianyń otyz ekinshi soǵysy týraly bólimdi oqyp otyryp, polkovniktiń Neerlandiia degen jerde tize búgý týraly qol qoiatyn kórinistiń ústinen shyqtym jáne maǵan bul Neerlandiia degen sóz rytsarlyq romandarmen qarym-qatynasty týdyratyndai kórindi. Tipti, bul sóz «Amadistaǵy» qala nemese bir shaǵyn mekenniń ataýy dep te oilaimyn. Biraq oiymdy, men seniń jala jabylǵan osynaý kitapqa degen qurmetiń, esteligiń dep sheshtim.
– Joq, sóz tek qana latynamerikalyq shyndyq pen barynsha uly rytsarlyq roman arasyndaǵy uqsastyq jaiynda júrýi múmkin, biraq mundai jańsaqtyq pen jańylystyq jolyna túsý op-ońai, shyn máninde, Kolýmbiiadaǵy azamat soǵysy Neerlandiiadaǵy bitimge qol qoiýmen aiaqtalǵanyn bilý qajet. Jáne taǵy bir mysal. Meniń kitabymdy oqyǵandar biledi, gertsog Malboro polkovnik Aýreliano Býendianyń adiýtanty bolyp júrip, Kolýmbiiadaǵy azamattyq soǵysta jeńilis tapty. Al shyndyǵynda is bylai bolǵan edi: biz bala kezimizde ózge de balalarmen birge «Malbrýk joryqqa jinaldy» ánin shyrqaitynbyz. Birde ájeme kelip: «Malbrýk degen kim? Ol qandai soǵystyń joryǵyna jinalyp jatyr?» – dep suraǵanym bar. Sonda ájem, bul suraǵyma eshqandai oi toqtatpastan jai ǵana: «Ol myrza meniń atammen birge soǵysqan», – dedi. Keiin, Malbrýk degenderi – gertsog Malboro ekendigin bilgennen keiin, oqiǵanyń barlyǵyn ájem aitqandai qalypta qaldyrýdy jón kórdim.
– Ádebiettegi realizm týraly sóz qozǵaýǵa bolatyn shyǵar. Ómirden alynǵan, shynǵa saiatyn oqiǵalar ótetin, al bir qaraǵanda, kókke kóteriletin qyz ben otyz eki soǵystyń túiinin sheship, talqandaǵan, biraq ózine eshbir zalal kelmegen jandar júretin seniń kitaptaryń sekildi shyǵarmalardy oqyǵanda, oqyrmandar arasynda «Realizm degen ne? Onyń qamtityn aýmaǵy qandai?» degen suraqtar ainalasynda kóptegen talastar týyp jatady. Bir sózben aitqanda: seniń kitabyńda senýge qiyn kórinister kóp. Bul, árine, poetikalyq, qiiali oqiǵalar, biraq, ol maǵan bul kitapty fantastikalyq nemese realistik emes dep ataýǵa quqyq bere me, ony da bilmeimin. Jalpy, sen ózińdi fantast-jazýshy nemese realist-jazýshynyń qaisysyna jatqyzasyń nemese múldem, mundai shek qoiýǵa bolmaidy dep oilaisyń ba?
[caption id="attachment_20254" align="alignleft" width="291"]
– Men oilaimyn, «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanymda basqa shyǵarmalarǵa qaraǵanda, men realist-jazýshy retinde kórinemin. Óitkeni, meniń oiymsha, Latyn Amerikasynda bári de múmkin, bári de ras, shyn. Latyn Amerikasynda bolǵan shyn oqiǵany jazýshy kitapqa aýdarǵanda qandai mólsherde joly boldy? Bul endi tehnika aldyndaǵy suraq; olar kitap keiipkerlerine ainalǵanda oqyrman oǵan senbeýi múmkin. Másele mynada, biz, latynamerikalyq jazýshylar, qandai ádemi, uly oilar ájelerimiz qurastyrǵan áńgimelerde jatatyndyǵyn, al balalar osy oilarǵa senetinin túsinemiz. Olar ásirese, balalarǵa osy bolmaǵan nárseni aitady, al balalar munyń qalai da bolsa jaryqqa shyǵýyna kómektesedi, al bul – «Myń bir túndegidei» ádemi dúnie. Bizdi ǵajaiypqa toly, tańǵalarlyq nárseler qorshap tur, al jazýshylar bolsa mańyzy az, kúndelikti oqiǵalar týrasynda aitýdan jalyqpaidy. Bizge tilmen jáne jetkize bilý joldarymen jumys jasaý kerek. Óitkeni latynamerika ádebieti – kúnbe-kún tańdanarlyq nárseler bolyp jatqan latynamerikalyq ómirge sáikes. Mysaly, otyz eki azamattyq soǵystyń túiinin sheshken polkovnikter men odan jeńilis tapqandar shyndyǵynda bar nemese aitalyq, esimi esimde joq, sorpa, et, balyqqa qoiý arqyly tamaqta ýdyń bar- joqtyǵyn anyqtaityn maiatnik oilap shyǵaratyn diktator shyn máninde bar. Diktator, eger maiatnik sol jaq baǵytqa aýyp ketse, ol tamaqty jemei, eger oń baǵytqa aýsa – birden ózine qabyldap otyrǵan. Mine, bul diktator óte aqyldy adam bolǵan: elde sheshek aýrýy taraǵanda densaýlyq saqtaý ministri kómekshilerinen ne isteý kerektigin surap daǵdarypty, sonda ol: «Men ne isteý keregin bilemin, el ishindegi búkil qoǵamdyq oryndardaǵy jaryq shamdaryn qyzyl qaǵazben orap qoiyńdar», – depti. Sóitip, eldegi barlyq shamdardyń qyzyl qaǵazben oralǵan da ýaqyttar ótken eken. Osyǵan uqsas túrli jaǵdailar Latyn Amerikasynda kúnde bolyp jatady, al latynamerikalyq jazýshylar olardy sýretteý úshin, sonymen birge shyndyq retinde qabyldaý úshin ústelge otyrǵanda, bylaisha: «Bul múmkin emes, bul esi aýysqandyq» nemese osy tárizdi baiandap, sózben qaqtyǵysqa túsip ketedi. Biz latynamerikalyq aqiqatty aqylmen túsindirip ákelýge tyrysamyz. Al bul arqyly burmalaýdy bastaimyz. Men ony ashyq qabyldaý kerek dep sanaimyn. Óitkeni bul – álem ádebietine jańa birdeńe bere alatyn sondai bir aqiqi nárse. Mundaida aldymyzda jazýshy turǵyzatyn irgetastyń eki birdei elementi turady: jeke bas tájiribesi jáne mádeniet tájiribesi, iaki oqý. Biraq seniń kitaptaryńda úlken qiialdan basqa toqtaýsyz kóz aldymyzǵa elestetýden jáne árine, romandy tehnikanyń ielik etýinen bólek maǵan úlken áser qaldyrǵan taǵy eki qozǵaýshy kúsh bar: kishkene fantastikalyq shyndyq pen kúndelikti, turmystyq shyndyq. «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanynda sonymen qatar, áleýmettik-tarihi shyndyq ta bar. Sonyń ishinde polkovnik Aýreliano Býendianyń soǵystary belgili bir túrde Kolýmbiia tarihynyń bir kezeńin kórsetedi. Endi áńgime taza oidan shyǵarylǵan álem týraly emes, óte naqtyly shyn dúnielerdiń bailanysy týrasynda órbip keledi.
[caption id="attachment_20253" align="alignleft" width="220"]
– Osynaý barlyq ózgeshe oqiǵalar ótetin Makondo tirshiliginen latynamerikalyq máseleler kórinip jatady. Makondo – bul, aldymen avantiýrister, keiin sheteldik mekemeler qyzyǵýshylyq tanytqan banan egistigi ornalasqan qystaq. Romanda Latyn Amerikasynyń otarlyq qanaýshylyǵy úlken sheberlikpen sýrettelgen taraý bar. Sirá, bul seniń shyǵarmashylyǵyńdaǵy jańa element sekildi. Osy týrasynda aityp bermes pe ekensiń?
– Banan egistigi týraly bul tarih rasynda da shyn. Shamasy, Latyn Amerikasyndaǵy osynaý birtúrli jer úlesinde oryn alatyn shyn oqiǵalar qashanda qiiali sandyraqqa ainalyp otyrady, bul banan egistiginiń tarihynda qandailyq boldy, ol sondailyq aýyr jáne janǵa qatty batady. Qystaqta banan mekemesi qurylǵannan keiin munda dúnieniń ár buryshynan adamdar aǵylyp kele bastady. Jáne qyzyq kórinýi múmkin, sonda da aitaiyn, Atlant muhity jaǵasynda ornalasqan Kolýmbiianyń kishkentai qystaǵyndaǵylar barlyq tilde sóilegen de ýaqyt bolǵan. Adamdar bir-birin túsinbese de, sondai bir gúldený bastalǵan, iá, naqtyraq aitqanda, gúldený dep atalatyn, adamdar qaǵaz aqshalardy órtep, kýmbiiany (kolýmbiialyq bi túri – aýd.) kóńildi bileýdi bastaǵan. Kýmbiia bii jaryq sham arqyly bilenedi jáne sol kezderde banan egistiginde qarapaiym kúndik jumys jasaityn jumysshylar qaǵaz aqshalardy shamǵa órtep bilegen. Bul, árine, ashý-yzanyń kórinisi; óitkeni kúndik jumysshy egistikten aiyna eki júz peso (birqatar elderdiń aqsha birligi – aýd.), al alkald (arab. Al-kadi-tóreshi) pen jergilikti ózin-ózi basqarý soty bar-joǵy alpys peso alyp otyrǵan. Sondyqtan da el basynda ońǵan bilik bolmady, banan mekemeleri ol bilikti «sadaqa» berip satyp ala beretin, bilikti alǵan soń ádil sot pen barlyq bilik túrlerine ielik etti. Biraq adamdar esin jiyp, barlyq jumyskerler usaq-túiek qajettilikke deiin talap ete bastady. Sodan soń aýrýyna shaǵynǵan árbir adamǵa meditsinalyq qyzmet kórsetý esebinen kók dári berilip otyrdy. Qatarǵa turǵan naýqastardyń árbiriniń urtyna kók dáriden tastap otyrǵan medbikelerdiń bul isi kúndelikti daǵdyǵa ainalǵany sondai, kezekke turǵan balalar aýyzdarynan dárini sýyryp alyp, uzyn biletke tańbalap beretin. Jáne taǵy bir nárse oryn aldy: birde banan mekemesiniń parohody Santa- Martaǵa kelip, banandardy artyp, ony Jańa Orleanǵa alyp ketti, al qaityp keler jolda júksiz keldi. Mekeme basshylyǵy qaitar joldyń shyǵynyn qalai aqtaý kerektigin uzaq oilana almady. Mekemege tiesili taýarlardy dúkenderge aparyp, al jumyskerlerge jalaqyny aqshamen emes, osy dúkenderden zat alatyndai etip chekpen tóledi. Eshkimniń pikirimen sanaspastan, jumysshylarǵa tek mekemege jetkiziletin taýarlar ǵana satylatyn dúkenge tólep qutylatyn bondar (jergilikti ókimettiń ýaqytsha aqshasy – aýd.) berip otyrdy. Degenmen, jumysshylar aqshamen tóleýdi talap etti. Sodan soń ainalasynyń qutyn qashyrǵan ereýil bastalyp, daýdy basý úshin bilik ásker shaqyrtty. Jumysshylar temirjol beketine jinalǵanda daýdyń sheshimi retinde ministr keledi dep boljaǵan; áskeriler jumysshylardy qorshap alyp, olardyń tarap ketýine bes minýt ýaqyt berdi. Biraq eshkim ketpei, aqyrynda soǵys bastaldy. Men romanyma engen bul tarih týraly, osy oqiǵadan keiin on jyldan soń bildim; oqiǵanyń osylai bolǵandyǵyn aitqandar tabyldy, al kei adamdar bulai bolǵan emes dep baqty. «Men ol jerde boldym jáne bilemin, ólgender bolǵan emes. Adamdar jai ǵana tarasty, rasymen de túk te bolǵan joq» dedi bireýler. Al basqalar japa shegip qaitys bolǵandar bolǵanyn, bir adamnyń qaitys bolǵanyn óz kózimen kórgenderin aitty, oǵan senimdiligin dáleldep baqty. Másele mynda, Latyn Amerikasyndaǵy joǵary úkimettiń qaýlysymen jumysshylarǵa úsh myń adam ólimi bolǵan bul oqiǵany umytýǵa kúshteýi múmkin ǵoi... Bul sandyraq sekildi kóriner, biraq kúndelikti shyn dúnie.
– Bir kezderi Braziliia biligi joǵarǵy úkimet qaýlysy kúshimen juqpaly aýrýdyń taralýynyń aldyn alypty...
– Biz sol baiaǵy isimizben qaitadan ainalysyp kettik: Mysal izdep, onyń myńdaǵanyn taýyp aldyq.
– Iaǵni, jumysshylar óliminiń kórinisi – tek qana tarihi derek emes, sonymen birge...
– Meniń romanymda jumysshylardy atý týraly maquldaǵan úkimet qaýlysynyń nomeri, oǵan qol qoiǵan generaldyń familiiasy jáne sonymen qatar onyń hatshysynyń esimi de keltirilgen. Bul derekter Ulttyq arhivten alyndy, al endi osyny meniń romanymnan oqyp, ósirip jazǵan dep oilaidy.
– Qyzyq, jumysshylar ólimi sýrettelgen bul kórinis oidan jasalǵan, qoldan qurastyrylǵan dúniege eshqandai uqsamaidy. Kitaptyń ǵajaiyp kórinisteri bar biraz jerlerge Om keremet kire alǵan. Buǵan dálel, osy soǵysty bastan ótkergen bir jan qaita tiriledi. Biz sońyna deiin ol qaita bas kóterdi me, óltirildi me, aman qaldy ma, ony bilmeimiz. Barlyq epizodqa shydaǵan eki jaqtylyqty týdyryp otyrady, bul óte qyzyq.
– Mysaly, Emiliano Sapato óltirilgende, Meksikada eshkim sengen joq.
– Meniń oiymsha, jazýshy jumys jasaityn shikizattar kózi jóninde áńgimelesip, shyǵarma jazýǵa kerek materialdar: jeke tájiribe, mádeniet tájiribesi, tarihi jáne áleýmettik derekter ekendigin bildik. Eń aýyr másele – bul shikizattardy ádebiettiń qalybyna quiý, osynaý barlyq materialdardy kórkem shyǵarmaǵa qalai ainaldyra bilýde ǵoi.
– Bul endi taza ádebiet máselesi.
– Seniń aldyńda turǵan aitý, jetkizý tásilderi tańdaýy men tildiń máseleleri týrasynda az ǵana aityp ótseń...
– Álbette. Men «Júzjyldyq jalǵyzdyqty» on jeti jasymda jazyp bastadym.
– Nege osy áńgimeni seniń alǵashqy kitaptaryńnan bastamasqa? Eń alǵashqy...
– Onsyz da eń alǵashqy kitabym – «Júzjyldyq jalǵyzdyq». Men ony jazyp bastaǵanda, kenet, munyń óte aýyr júk ekenin sezingenim bar. Men qazir aitqan áńgimemdi sol kezde-aq aitqym kelgen.
- Sonda, sol jasyńda da Makondo tarihyn aitqyń keldi ǵoi?
– Tek qana aitqym kelgen joq, romannyń betin ashqan alǵashqy abzatsty jazdym da. Biraq men bul «júkti» kótere almaitynymdy túsindim. Ózimniń áńgimelep otyrǵanyma sengen joqpyn, biraq túsingenim: osynyń barlyǵy shyndyq ekeni; men tehnikalyq jaǵynan: ádebi tásilderdi, jazý mánerin oryn-ornyna qoimaý arqyly qiyndyqqa túskenimdi túsindim. Sol kezde osy kitapty jazýdy qoiyp, tórt kitap jazyp tastadym. Men úshin basty qiyndyq – árqashan oqyrman meniń áńgimeme sený úshin kerek úndestik pen mazmun mánerin tabý boldy.
– Sen on jeti jasta osynaý kitapty jazýdy oiladyń, sol kezde ózińdi jazýshy retinde sezindiń be? Ádebiet taǵdyryńa ainalar dep oiladyń ba?
– Qazir oilasam, meniń jazýshylyq ómirime sheshýshi oqiǵa bolǵan bir jaǵdai bolypty. Men segiz ia on jasymda, biz, iaǵni meniń otbasym Arakatakadan kettik. Biz ózge mekenge ketip, men on bes jasqa tolǵanda, sol baiaǵy óliler mekendegen úiimizdi satý úshin anam Arakatakaǵa jinaldy. Sol kezde anama: «Men senimen birgemin», – dedim. Arakatakaǵa kelgende, onda barlyǵy óz ornynda, tek az ǵana ózgergenin kórdim. Bul maǵan rýhani qozǵaý boldy. Kelgende buryn maǵan keń kórinetin kósheler endi qysqarǵan, úiler burynǵydai biik emes, ýaqyt pen qaraýsyz qalǵandyq bárimizdiń osyǵan kózimizdi jetkizýge ákelip soqty; tereze jabyǵynan syǵalap úidegi aialdamany da kórdik: bári de baiaǵy qalpy, tek on bes jylǵa eski. Bul óte ystyq ári shańdy, tozańdy aýyl bolatyn. Munda jeńil tozańdar qalyqtap júretin sumdyq shańqai tús turyp alady. Birde, bul qystaqqa sý qyspaqty munara salýdy sheshti – olar jumys jasaýǵa tek túnde keletin, sebebi kúndiz qyzyp turǵan qural-saimandardy qolǵa alý múmkin emes-tin. Biz anamyzben osy aýyl arqyly ótkende, kóshelerde tiri jan joq, quddy, saǵym arasynan ótkendei boldyq. Bul qystaqta men ýaqyttyń qalai ótkendigine qaraǵandaǵymdai sezimdi anamnyń da basynan ótkergenine senimdimin. Biz buryshta ornalasqan dárihanaǵa keldik. Biraz otyrǵan soń, bir hanym shyqty. Anam sol áielge jaqyndap kelip: «Qalai turyp jatyrsyń, ókil sheshe?» degenin estidim. Ol basyn kótergennen keiin, olar dál jarty saǵattai qushaqtaryn jazbastan jylady. Olar bir-birine eshteńe demesten, tek únsiz kózden monshaqtaryn tóge berdi. Osy sátte maǵan osy «sahnada» bolǵan ýaqiǵany qaǵazda baiandaý týraly oi keldi.
– Biraq aldymen jazýdan buryn, sen ózge istermen ainalystyń, solai ǵoi? Bastapqyda ózińdi ádebietke tolyqtai arnai almai, jýrnalistikamen shuǵyldandyń. «Júzjyldyq jalǵyzdyq» jazylǵanǵa deiin jýrnalistikadaǵy jumysyńdy ádebietpen qalai bailanystyrdyń?
– Men olardy tipten bailanystyra alǵan emespin. Óitkeni, jýrnalistikany ekinshi satydaǵy jumysym, kúneltýdiń quraly dep sanadym. Meniń jazýshy bolǵym keldi, biraq ózge dúnieniń esebinen ómir súrý kerek boldy.
– Qalai oilaisyń, bul qatar alyp júrgen qyzmetiń seniń qabiletińe kesirin tigizdi me, álde kerisinshe, jaǵdai jasaýǵa kómektesip, tájiribe berdi me?
– Baiqaǵan bolsań, men uzaq ýaqyt boiy qosymsha qyzmetter maǵan kómektesti dep oilap keldim, biraq, shyn máninde olar jazýshyǵa ziiannan ózge eshteńe de ákelmeidi eken. Sen jazǵyń keledi, biraq ózge dúnieler saǵan keri áser etedi, istemeýge bolmaityn isterdi aldyńa kóldeneń tartady da otyrady. Men osyǵan deiin aitylyp kelgen: jazýshy jaqsy jazý úshin synaqtardy ótkerý kerek, kedeilikti bastan keshirý kerek degenderge kelispeimin. Men bar shyndyǵym, bar adaldyǵymmen bylai oilaimyn: eger úi máselesi men ekonomikalyq máselelerdiń barlyǵy sheshilip tursa, densaýlyǵy jaqsy bolyp, áieli men balalarynda bári birqalypty bolsa, jazýshy árine jaqsy jazady. Nashar ekonomikalyq jaǵdai shyǵarmashylyqqa kómektesýi múmkin, óitkeni jazýshy tek jazýdy ǵana qalaidy, ol úshin árine, búkil máseleleri sheshilip turýy qajet. Jáne taǵy bir nárse: men jazýshy retinde kúnkórisimdi jaqsartar edim: arnaýly stipendiialar, járdemaqylar, jazýshylar úshin oilap tapqan kómektiń ár túrin alyp degendei, biraq men ondailardan túbegeili bas tarttym jáne biz bul arqyly jańa latynamerikalyq jazýshylar dep atalatyndardyń rólin atqaryp ketetinimizdi bilemin. Jazýshy járdemaqyny abyroi sezimimen qabyldai almaitynyn bilemiz, sondyqtan kez kelgen járdem aqshany osylai ne basqasha mindetteidi.
– Járdemaqynyń qandai túri? Sebebi, qaisybir qoǵamdarda jazýshyny oqidy, qorǵaidy, tamaqtandyrady, al endi bul járdemaqy berýdiń bólek, ózgeshe túri...
– Bizdiń latynamerikalyq júiemen bailanysty qaz-qatar tizilgen qiyndyqtarǵa qarai itermelep otyrǵanyńdy túsindim. Biraq sen, Kortasar da, Fýentes te, Karpenter de jáne taǵy basqalar jiyrma jyl boiyna oqyrman bizdi tyńdaidy degendi dáleldeý úshin múiizderiń shyqqansha úrip baqtyńdar. Latyn Amerikasynda, biz, jazýshylar tek qana oqyrmandardyń esebinen ómir súre alamyz, bul, biz jazýshylar qabyldai alatyn kómektiń jalǵyz túri ekendigin dáleldeýge tyrysamyz.
– Qazir kóbi latynamerikasyndaǵy romandarda kúmánsiz, jańalyq joqtyǵyn, munyń ras ekendigin aitýda. Sońǵy on-on bes jylda qyzyǵarlyq eshteńe týylǵan joq. Maǵan latynamerikalyq oqyrmandarda latynamerika jazýshylary týraly teris uǵym týǵan siiaqty kórinedi. Oqyrmannyń oiynsha: latynamerikalyq jazýshy – nashar, óitkeni latynamerikalyq jazýshy bolǵan soń, árine, eger tek kerisinshe ekenin dáleldemese. Jáne kerisinshe, eýropalyq jazýshy jaqsy, eger ol da jaqsy ekenin dáleldese dep oilap keldi. Al qazir barlyǵy da kerisinshe. Latynamerikalyq avtorlardyń oqyrman sany biraz joǵary satyǵa kóterildi, latynamerikalyq romanshylarda aqiqatynda, Latyn Amerikasynda, Eýropada, tipti, AQSh- ta da tańdanarlyq kólemde oqyrmandar paida boldy. Olar latynamerikalyq romanshylardy oqidy ári olarǵa tilektestikpen keri oralyp soǵady. Bul nege bailanysty? Ne oryn aldy? Seniń oiyń?
– Óziń elestetip kórshi, men bilmeimin. Men týrasynda qorqyp otyrmyn. Jalǵyz ǵana sebep bar dep oilaimyn...
– Sen latynamerikalyq romannyń órleýi – negizinde, aldyńǵy jazýshylardyń maqsatty túrde óziniń qabiletin kóbirek izdeitinine, iaǵni ózin kóp qurbandyqqa beretinine bailanysty dep oilaisyń ǵoi...
– Men, bul buryn biz sóz etken sebepke bailanysty dep oilaimyn. Eń bastysy – bul, óziniń jazýshylyq qabiletin izdeý ekendigin biz túsindik jáne oqyrmandar da muny uqty. Naǵyz «bomba» – jaqsy kitap paida bolǵan, jáne oǵan oqyrmandar paida bolǵan sát shyǵar...
– Osy «bomba» ainalasynda ózińe taǵy bir suraq qoisam. Oqyrmandar sanynyń artýy men latynamerikalyqtardyń óz elimizdiń jazýshylaryna qyzyǵýshylyǵy – bul qýanarlyq derek. Jazýshy retinde barlyq qurlyqtaǵy proza deńgeiiniń kenet órlep, údep ketýin qandai sebeptermen bailanystyrar ediń?
– Men, mine, bylai oilaimyn: eger oqyrman qandaida bir jazýshyny oqysa, oqyrman men jazýshyda ortaq úilesimdilik bar dep túsindirýge bolady. Shamasy, dittegen nysanaǵa tigizgen sekildimiz...
– Taǵy bir tipten qyzyq derek bar: qazirgi «sándi» latynamerikalyq avtorlardyń kóp bóligi shet elde turady. Kortasardyń Frantsiiada ómir súrip jatqanyna on eki jyl, Fýentes Italiiada turady, tipti, seniń óziń de, qatelespesem, Kolýmbiiadan tys on eki... on tórt jyldai turdyń. Ózge mysaldardy keltirýge bolady. Bul týraly kóp adamdar bárine de tanys alańdaýshylyqpen surap jatady. «Bul jazýshylardy shyndyqty sýrettegen soń, erikti qýǵynmen áketip jatqan joq pa? Olar óz elinen qol úzgendikten sońynda bolashaqtary burmalanyp ketpei me? Bul oilanbaǵandyqtan bolsa da, óz eliniń shyndyǵynyń burmalanýyna ákelip soqpai ma?» dep surap jatady.
– Maǵan, Kolýmbiiada júrgende, joq, rasynda, ýniversitette júrgende osy suraqty jii qoidy. Kolýmbiiada nege turmaitynymdy suraǵandarǵa «Meni Kolýmbiiada turmaidy dep kim aitty?» dep jaýap berip júrdim. Shynynda da, Kolýmbiiadan on tórt jyl buryn kettim, áli sonda turamyn, óitkeni óz jerim týraly barlyq aqparatty alyp otyrmyn: ondaǵy jaǵdaidan hat arqyly, gazet arqyly árqashan habardarmyn. Barlyq «sándi» latynamerikalyq romanshylardyń shet elde turýyna meniń oiymdaǵy sebep áser etti me, bilmeimin? Óz basym Kolýmbiiadan tys turýdy nege qalaitynymdy bilemin. Ózge elderde mundai ma, bilmeimin? Áiteýir Kolýmbiiada jazbai jatyp jazýshy atanasyń, dálirek aitqanda, ádebietke ilgeri qadamyńdy jasamai jatyp- aq, sen jaryqqa shyǵarǵan alǵashqy áńgimeńnen tabysqa ie bolsań, jazýshy bolyp shyǵa kelesiń. Al ielengen ataq- dańqyń seni biikke shyǵandatyp, jumys jasaý úshin úlken kedergi bolady, al biz bárimiz, kitaptarymyz kúnkórisimizdi qanaǵattandyrmaiynsha, qazirgi tańda ózgelerdiń arzanqol jumystardyń esebinen ómir súrýge tiispiz. Shet elde jazýshy bul turǵyda «jalǵyzdyqty» qajetine jaratady. Men Parijde shólmek sattym, Mehikoda stsenariistiń atyn kórsetpei telebaǵdarlamaǵa stsenariiler jazdym, iaǵni Kolýmbiiadan istemegen dúnielerimdi jasadym. Men shekaradan tys mundaidy keremet jasaimyn, solai bolǵandyqtan da bolar, óz elimde men ne arqyly ómir súretinimdi bilmeidi. Maǵan jazýǵa múmkindik beretin qandai is bolsa, men sony oilanbai, isteýge daiarmyn, al bul maǵan qyzyq jalǵyz ǵana jol. Jáne dúnieniń qai buryshynan tabylsam da, men árqashan kolýmbiialyq roman, latynamerikalyq roman jazamyn.
– Óziń qozǵaǵan taqyryptaryń tóńireginde ózińdi «latynamerikalyq romanshy» dep oilaisyń ba? Bul suraqty ózińe ádeii qoiyp otyrmyn, óitkeni, bul týrasynda Borhesti dálel retinde meńzep jatady. Onyń shyǵarmalarynyń kóp bóligi argentinalyq dep sanaýǵa tipten kelmeitin taqyryptardy arqaý etken.
– Men Borhesten latynamerikalyqqa tán eshteńe de kórmeimin. Men «Kortasar – latynamerikalyq jazýshy emes» degen ájepteýir kóp taralǵan pikirdiń jaqtasy bolǵandyqtan osy túiinge kelip toqtadym. Men «ózimmen birge ustaǵan» óz oiymdy Býenes-Airesten kelgen boida tolyqtai ózgerttim. Muhit pen usaq aýyldardyń aralyǵynan oryn tepken, eýropalyq alyp qala – Býenes- Airespen tanysqanymda, Kortasardyń kitabynda ómir súretin jandai áserge qaldym, qysqasha aitqanda, Kortasarda eýropalandyrylǵan kóringenimen, bul – sol aqiqatyndaǵy Býenes- Aires. Mende ol jaqta úlken tańdanys boldy, sebebi Kortasardyń keiipkerlerin barlyq jerden, tipti, kez- kelgen buryshtan kezdestirýge bolady. Biraq men Kortasardy – latynamerikalyq tereń jazýshy dep naqty aita alamyn, al Borhes jaiynda dál osylai dei almaimyn...
– Bul – Borhestiń shyǵarmashylyǵy týraly aitqandaǵy qarapaiym faktini kórsetý nemese joǵary baǵa. Árine, bul argentinalyq nemese odan da myqty latynamerikalyq proza emes, bul kosmopolittik (óz halqyna, onyń mádenietine jat ádebiet – aýd.), bul tarihi túbirimen...
– Meniń oiymsha, bul – bolmystan alys ketken ádebiet. Borhes – men kóp oqityn, men kóp oqyǵan jáne maǵan kóbirek unaityn avtorlardyń biri. Borhesti onyń tańǵalarlyq sóz sheberligi úshin oqimyn: ol jazýdy úiretedi, iaǵni birdeme aitý úshin ózińniń quralyńdy qairaýdy úiretedi. Uǵynǵanǵa, meniń sózderim – joǵary baǵa. Borhes, negizinen oi shyndyǵymen jumys jasaidy dep oilaimyn, bul – taza eskeipizm, qalǵan jumys – Kortasardiki.
– Eskeipistik ádebiet naqty aqiqattan, tarihi shyndyqtan alys áketetin sekildi kórinedi maǵan. Bul ádebiet ózi úshin tikelei shyndyqty izdegenge bereri men mańyzy az ekeni sózsiz dep aitar edim.
– Jeke ózimdi mundai ádebiet qyzyqtyrmaidy. Kez kelgen úlken ádebiet naqty shyndyqqa negizdelýi tiis ekenine senemin. Ekeýmizdiń bir áńgimeleskenimiz bar, esimde jaqsy saqtalypty. Sonda sen: «biz, romanshylar, qoǵamdy azdyratyn ólekseni ustaýǵa tyrysatyn quzǵyn siiaqtymyz» dep aitqansyń. Maǵan Karakasta sol kezde ne aitqanyńdy dál qazir esińe túsirseń, jaman bolmas edi (...)
– Bul endi belden tómen soqqy... Iá, qoǵamda ómir súrip jatqan myqtylardyń: jazýshy men daǵdarystyq jaǵdaidyń arasyndaǵy áýestik bailanystyń sheshýshi qadamy jasalǵanda – ádebiettiń gúldený sáti týady dep sanaimyn. Maǵan, ishki daǵdarystan dińkesi quryǵan, belgili bir dárejede apokalipsiske (bul jerde «aqyrzaman» máninde – aýd.) jaqyn burynǵy latynamerikalyq qoǵamnan góri, amandyqty basynan keshirip, ishki tynyshtyǵyn saqtap, aiaǵyna tik turǵan qoǵam, jazýshyny edáýir az shabyttandyratyn sekildi kórinedi. Qysqasha aitqanda, olar qaida ákelip soǵary belgisiz qoǵamdaǵy qaita qurý men ózgerister barysynda tabylyp otyrady.
– Biraq sen shynynda, ádil aittyń, bizdiń eldegi oqyrmandar búgingi tańda latynamerikalyq avtorlar ne jazady, soǵan qyzyǵady. Qanshalyq bul avtorlar nysanaǵa dóp tigizip jatqanyn qaidam, degenmen olar oqyrmandarǵa óziniń bar shyndyǵyn kórsetedi. Olarǵa qorshaǵan bolmysty jete túsinýge kómektesedi.
– Latynamerikalyq jazýshylarda ortaq erekshelik az ekeni kúmánsiz. Sen jańa ǵana eki argentinalyq jazýshy – Kortasar men Borhestiń shyǵarmashylyǵyndaǵy erekshelikterdi kórsettiń, biraq Borhes pen, aitalyq, Karpenterdi nemese Onettidi, ia bolmasa Lesam Limý men Hose Donosony bir- birimen salystyryp kórse, erekshelikteri aldyńǵylarynan da kóp, odan da kúshtirek bolar edi. Bul tehnikanyń jazý máneri men mazmun turǵysynan shyǵarmashylyq kórkemdikke ózgeshe, bólek kózqaras. Sen osynaý barlyq jazýshyǵa ortaq bólgish tabý múmkin dep sanaisyń ba? Olardyń uqsastyǵy nede?
– Eger bylai desem, sofist (filosof – aýd.) bolyp kórinem be, bilmeimin? Degenmen aitarym: bul jazýshylardyń uqsastyǵy –aiyrmashylyqtarynda. Túsindireiin: latynamerikalyq bolmys ártúrli bólshekterdi quraidy jáne bizdiń árqaisymyz bul bolmystaǵy ózimizge tiesili bir bólshekti túsindiremiz dep oilaimyn. Men bir aspektini jazamyn jáne seniń de bireýin jazatynyńdy bilemin. Al Fýentes biz jazǵanǵa múldem uqsamaityn úshinshisine qyzyǵady, biraq bul barlyq bólshek ortaq latynamerikalyq bolmysty quraidy. Sondyqtan sen dúnieni ainalyp shyǵýǵa jinalyp, Karpenterdiń «Aǵartý dáýiriniń» keiipkeri Viktor Iýgtyń kemesiniń elesimen kezdesip qalǵan «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanyndaǵy keiipkerlerge soqtyǵyp qalyp jatsań, ony kezdeisoqtyq dep oilama. Taǵy bir qaharman bar – Karlos Fýentestiń «Artemio Krýstyń ólimi» romanyndaǵy polkovnik Lorenso Gavilan. Men «Júzjyldyq jalǵyzdyqqa» ornalastyrǵan jáne bir kórinis bar. Bul, kórinisten góri oǵan jasaǵan isharam desem bolady: meniń keiipkerlerimniń biri Parijge attanyp, sonda, Dofin kóshesindegi qonaq úide, Kortasardyń keiipkeri Rokamadýr óletin bólmede turyp jatady. Aýrelianoǵa jáshiktegi sońǵy nárseni ákelip beretin taqýa áiel – bul «Jasyl úidegi» Patrosinionyń anasy ekenine meniń ábden kózim jetti. Seniń kitabym arqyly ózimdikine aiaq basý úshin maǵan seniń osy batyr áiel keiipkeriń týraly qandaida bir málimet kerek bolyp, seni izdettirdim, biraq sen óz sharýalaryńmen Býenes-Aireske kelis-ketispen júrdiń. Iá, meniń aitqym kelgeni: aramyzdaǵy uqsastyqtarǵa qaramastan, keiipkerlerdi kitaptan kitapqa jyljytý arqyly biz bul oiyndy ońai oinai alamyz, ári bul syrt kózge «buzý» bolyp kórinbeidi. Shyndyqty beineleýdiń tásilin tapqan kúni, saiasi, áleýmettik, ekonomikalyq, tarihi ózgeshelikterine qaramastan Latyn Amerikasynyń kez kelgen elinde moiyndaityn bárimizge ortaq latynamerikalyq romandy, naǵyz latynamerikalyq romandy jaryqqa shyǵarǵan kúni ortaq bir deńgeige jetemiz.
Basy ótkende jariialanǵan. Jalǵasy bar.
Orys tilinen tárjimalaǵan Edilbek Dúisenov
https://dalanews.kz/20245
