Ulttyq minez! Kóbine ony ziialy qaýym arasynan izdeimiz. Al, ziialylar kimder desek, tili men dilin saqtap qalýda ózderin qurban etken alashtyń namysty azamattarymen birge, mádeniet pen ónerdiń ozyq oily qairatkerlerinaitýǵa bolady. Qashanda uly istiń basyn tynyshtyqpen, sońynda shattyqpen bitiretin, iriligi mol kisilerdi óz ainalańnan izdeitiniń de ras. Ardyń isi arzandap bara jatqan myna zamanda, ondai parasatty jandardyń óz ortańda sirep bara jatqandai kórineri túkte jasyryn emes.Biraq, bul jaǵynan meniń aiym ońynan týdy dep batyl aita alamyn.
Men, jazýshy-dramatýrg Roza Muqanovany Muhtar Áýezov atyndaǵy akademiialyq drama teatrynda Bolat Atabaevtyń rejissýrasymen qoiylǵan «Máńgilik bala beine» atty shyǵarmasy arqyly tanydym. Taǵdyrdyń tálkegine túsken beikúná Láila qyzdyń aýyr hali meni qatty tolqytty. Atalmysh qoiylymdy qansha ret tamashalasam da kózime jas almai kete almaitynmyn.Qoiylymdy kórgen saiyn, tabiǵat zardabynan japa shekken talai balalardyń múshkil taǵdyryn bir keiipkerdiń boiyna siǵyzyp, sheber shyǵarmany qalai týdyrdy eken dep ár joly tereń oida qalatynmyn. Talai jandardy asa aýyr halde qaldyrǵan sol bir qarǵys atqyr Semei poligonynyń qasiret-qaiǵysy edi. Aiaq-qoly ósse de, jas balanyń túr-álpetin saqtap qalǵan jasóspirim qyzdyń aianyshty júzi sezimtal jazýshynyń jan-dúniesin qozǵamaýy áste de múmkin emes edi-aý! Atom synaqtarynan qara jamylǵan poligon qurbandarynyń ómirin ǵana emes, kúlli adamzattyń muń-sherin aýdarystyrar úlken týyndy tek, el-jurtynyń jan aiqaiyn búkil bolmysymen uǵa alatyn zerek qalamgerdiń qolynan keler kúrdeli dúnie.
Táýelsizdikten keiingi jyldary ulttyq dramatýrgiiada ómirdiń ózekti máselelerin kótergen Á.Tarazi, D.Isabekov, S.Balǵabaev, B.Muqai, T.Ahmetjan, Sh.Murtaza, Q.Ysqaq, I.Saparbai, T.Ábdik t.b qalamgerler zamandastary tap bolǵan ómir qubylystaryn ártúrli aspektide qarastyrdy.
Kisi jalyqtyratyn jattandy sarynda jazylǵan shyǵarmalarǵa ábden áýes bolyp alǵan rejisserlerimiz «dramatýrgter joq, jazbaidy» dep, damylsyz dabyl qaǵa bermei, joǵaryda atalǵan táýir dúnielerge túisik-tanymmen kóz salsa durys bolar edi.
Áli de qoǵamdyq dertke ainalǵan keleńsiz jaǵdailardy shamalary jetkenshe qaǵazǵa túsirip jatyr. Sol ardaqty aǵalarynyń qatarynda Roza Muqanova da qoǵamymyzdyń tolǵaqty máselelerine der kezinde ún qosyp, búgingi kúnniń óte zárý taqyryptaryn batyl qozǵaýda. Atap aitsaq, «Mysyqtar patshalyǵy», «Shatyr astyndaǵy Men», «Mýza», «Sen» atty dramalary adamdardy syn tezine salar bar shyndyǵymen atoilaǵan ýytty pesalar. "Mysyqtar patshalyǵy" men "Shatyr astyndaǵy Men" pesalarynda bilik mańyndaǵy mansapqorlyq, sybailastyq, kóre almaýshylyq, jádigóilik, eki júzdilik, satqyndyq degen keseldi dertke urynǵan naýqas jandar keiipin sheber beineleidi. Qoǵamda adam qandai is atqarsa da, sońynda onyń ózderine ne igilik, ne indet bop qaitaryn dramatýrg shyǵarmalarynan ańǵarý asa qiyn emes. Osyndai, ishki qaishylyqtary ushqyr dramatizmge mol ótkir pesalardyń sahnada saltanat qura almai júrgenine tańymyz bar. Kisi jalyqtyratyn jattandy sarynda jazylǵan shyǵarmalarǵa ábden áýes bolyp alǵan rejisserlerimiz «dramatýrgter joq, jazbaidy» dep, damylsyz dabyl qaǵa bermei, joǵaryda atalǵan táýir dúnielerge túisik-tanymmen kóz salsa durys bolar edi.
Qazirgi qazaq prozasynda Roza hanymnyń qarymdy qalamynan týǵan “Tutqyn”, «Muń», “Patsha qatyn Ý”, “Muqaǵali”, “Qubyjyq”, «Kúná» sekildi taǵy da basqa áńgimelerinen tentek bola tura tektilerdi, aqymaq bola tura aqyldylarǵa murnyn shúiire qaraityn qyzǵylyqty keiipkerler taǵdyryna selsoq qarai almaisyz. Kez kelgen jazýshy óz keiipkerin óziniń biik talǵamynan ótkizip, oǵan ózinshe minez-qulyq, qimyl-áreket berip, ártúli taǵdyr syilap, jan bitiredi. Óziniń menin ózgeden joǵary qoiatyn áńgimelerinde jazýshy adam ómiriniń ózgeshe qyrlaryn filosofiialyq túiinder arqyly sheshýge tyrysady. Óz qatesin moiyndap, ony joiýǵa bet burmaýy, bilmegendi bile tura, bilýge talpynbaǵany – adamnyń kemshiligi emes, onyń saýatsyzdyǵy, naǵyz nadandyǵy ekenin óz týyndylarynda basa kórsetedi.
«Sulý óner jalqaýlardyń qanjyǵasynda qor bolmaýy tiis, kórkem ádebiet olarǵa jat dúnie», – dep bekem oi túigen qalamgerdiń batyl pikirimen kelispeske sharamyz joq. Sebebi, bilikti maman qai salada jumys jasasa da ózindik qoltańbasyn qaldyrýǵa qarqyndy eńbek eterin kim bolsa da belsene quptaidy. «Oi túbin qopsytyp, qoparyp, tereńdei túsý arqyly ómirdiń tabiǵi qalpyn shyǵarmada shynaiy kórsete alǵanyń – maqsatyńa jetkeniń», - deidi Roza Qajyǵalymqyzy. Kez kelgen óner adamy shyǵarmashylyq jumysta shabyttanýy tiis ekenin aiqyn túsiner jazýshy kúndelikti óz tirshiliginde de únemi shyǵarmashylyq kóńil-kúi ústinde júrerin jii ańǵarasyz. Roza óz boiyndaǵy bar qabileti men adaldyǵyn ádebietimiz ben mádenietimizdiń qainar qazynasyna, asyl qoryna arnary kózi ashyq janǵa aidan anyq.
[caption id="attachment_8368" align="alignright" width="430"]
Óner joly – imandylyq joly. Ónerde óz kásibińe adal bolǵanyń jón. R. Muqanova da osynaý izgi oilaryn júzege asyrý maqsatynda adamdyqta da, mamandyqta da adal bolý izgilikterin boiyna sińirip, kókeiine qondyryp, ómirde de, ónerde de alǵa órleýdi murat tutady. «Ónerdi súimegenniń ónegesi ilgeri baspaidy» demekshi, Roza rýhani bailyqty igerý jolynda kórkem shyǵarmany damytý qisyndaryn kemeńgerlikpen júzege asyryp keledi. Ózinen keiingi ádebietke, sonyń ishinde, dramaǵa shyn berilip, shynaiy jumys isteitin, kásibine adal, alǵyr jastardyń qatary kóbeie tússe degen izgi tilegi bar. Óitkeni, drama zańdylyqtarynyń negizin bilmegen adam saýatsyz, iaǵni ol nárli de maǵynaly, ádebi turǵyda tereń tulǵa jasai almaitynyn jaqsy túsinedi. Sondyqtan, Ulttyq óner ýniversitetinde «Kinoteledramatýrgiia» mamandandyǵy boiynsha ózinen dáris tyńdap júrgen tól shákirtterine bilim-tárbiesimen birge, ónegeli óner týyn biik ustap, shynaiy sheberlik shyńyna órleýlerine bek atsalysyp júr. Baq-dáýlet - eńbekshilge aǵyp, erinshekke tamyp keletinin óziniń ǵibratty oi-tujyrymdarymen olardyń boilaryna sińirýde. Bolashaq mamandardyń jan-dúnielerindegi qaisybir tańǵajaiyp tolǵanystaryn óner jolyna baǵyshtaýlaryna sebepker bolyp júrgeni ózinen keiingi jas ustazdar qaýymyna úlken ónege.
«Jaqsylyqqa úlgi kórsetip jetpese, ýaǵyz aitýmen jetý qiyn» demekshi, «Ónertaný» kafedrasyna qaraityn qyzmetkerlerdiń deni jastar bolǵandyqtan, Roza Qajyǵalymqyzy syndy qurmetti ustazdarǵa qarap boi, oi túzeitinimiz ras. Onyń ańǵarympazdylyǵy, aqylǵa salyp asyqpaýy, sabyrly áreketi, ár nárseniń baiybyna barmai sheshim aitpaityn baisaldylyǵy iaǵni sypaiylyq tárizdi ádep nyshandaryn kórsetetin ulttyq minezi bizderge qashanda úlgi. Ainalasyna kól-kósir kórkemdik quiatyn mundai minezden sezimtal jastar qashanda ǵibrat alady. Tipti, myna tirshilikte bolmai turmaityn júikeńdi qurtýǵa daiar qiyn-qystaý shaqtarda (sabaq barysynda) ujym arasynda syr bermes sabyrlylyǵy, ustamdylyǵy ózge áriptesterine de oi salar ǵajap qubylys dersiz. Adamǵa ádette tez juǵatyn ishtarlyq, menmendik, tákapparlyq, kórealmaýshylyq minezderden alys júrýimizdi, kisige abyroi ápermeitin sol jaisyz daǵdylarmen únemi kúresip otyrýymyzdy esimizge salyp júredi.Sondyqtan da, maǵynaly isten góri, usaq-túiek tirlikterge suranyp turar mynadai sýsymaly zamanda ustaz Rozanyń adami qasietterin saqtap qalýdaǵy belsendiligi onyń kisilik beinesin kemeldendire túskendei.
«Solar kún, ai, jyldardyń ótkenine qýanady, biraq ózderiniń «ajal qushaǵyna» jaqyndai túskenine tittei de mán bermeidi, súitip, qolynan kele tura bir janǵa paidasyn tigizbei, ataq, mánsap, aqsha dep júrip, qalai kóz jumǵandaryn da ańǵarmai qalady-aý», - dep, árjoly tereń kúrsinip qoiady qarymdy qalamger.
Qazaqtyń dalasyndai shegi men sheti joq ulanǵaiyr óner áleminde bir óziniń ǵana ataq-dańqy dúrkirep turǵanyn qalaityn, ózgeni moiyndaǵysy kelmeitin ózimshil de tákappar pendelerdiń ár jerde qylań berer jymysqy áreketterine baiaǵydan-aq tiksine qaraityn jazýshynyń qazir bári ashyq, kisiniń aýyzy bara bermeitin sumdyq isterdiń týra óziniń kóz aldynda qasaqana ótip jatqanyna jany jasyǵandai bolady. Ar-uiattaryna daq túsirip júrgen arsyzdardyń etek jaia bastaǵan aram tamyryn búgin baltamen shappasa, erteń «ar», «uiat» degen jaqsy qasietterdiń túbirimen joǵalmasyna kim kepil degen kúdikti oilarynyń baryn da jasyrmaidy. «Solar kún, ai, jyldardyń ótkenine qýanady, biraq ózderiniń «ajal qushaǵyna» jaqyndai túskenine tittei de mán bermeidi, súitip, qolynan kele tura bir janǵa paidasyn tigizbei, ataq, mánsap, aqsha dep júrip, qalai kóz jumǵandaryn da ańǵarmai qalady-aý», - dep, árjoly tereń kúrsinip qoiady qarymdy qalamger.
Árine, jazýshylarda et pen súiekten jaratylǵan jandar. Olardyń da ǵumyrynda órleý, qulazý, quldyraý bolady. Óitkeni bul - ómir. Jazýshy Roza da sol qily zamannyń qiyndyqtaryna shydas berip, syn tezimen ár istiń oń sheshimin taýyp júrgendikten de búgingi tulǵalyq dárejege jetip otyr. Bárimiz aqyldy bolmasaq ta, aqymaqtan bezetindei túisigimiz bolsyn dep, ar-uiatynyń tazalyǵyn saqtap, adal ǵumyr keshýdi maqsat tutý jolynda. Maida tirlikterdiń mańaiyna da jýymaityn Roza Qajyǵalymqyzy sonysymen de bizderge baǵaly.
Aizat QADYRALIEVA
Teatrtanýshy
