Alǵy sóz
Bir aidan keiin, 20 naýryzda, Qazaqstannyń memleket retinde qalyptasýyna eleýli úles qosqan jáne elimizdi saqtaý jolynda tynymsyz eńbek etken tarihi tulǵa – Jumabek Ahmetuly Táshenovtiń týǵanyna 107 jyl bolady.
Jumabek Ahmetuly Táshenov 1915 jyly 20 naýryzda Aqmola oblysy Vishnev aýdany Tanagúl aýylynda dúniege kelgen. Aqmola temirjol tehnikýmyn, KOKP OK janyndaǵy Joǵary partiia mektebin bitirgen, ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty.
Bul kórnekti memlekettik jáne saiasi qairatkerdiń esimi táýelsiz Qazaqstannyń tarihynda máńgilikke jazylǵan. Onyń ómirine arnalǵan kitaptar shyǵaryldy, Astana, Almaty, Shymkent, Petropavl, Kókshetaý qalalaryndaǵy jáne keibir aýdan ortalyqtaryndaǵy kóshelerge esimi berilgen. Ol kózi tirisinde-aq halyqtyń súiiktisine ainalǵan.
Adamzattyń búkil tarihy kóptegen jarqyn tulǵa iz-túzsiz joǵalyp ketken qarama-qaishy oqiǵalardyń moldyǵyn kórsetedi. Otanǵa, óz halqyna jáne bolashaq urpaq úshin adal da ainymai qyzmet etkeni úshin talai dańqty tulǵa kemsitilip, qorlandy. Eger belgili bir kezeńge qarasaq, keńes zamanynda qazaqtar sot pen tergeýsiz qamaýǵa alý, qýǵyn-súrgin, keide ólimmen aiaqtalǵan uzaq merzimge sotsyz sottaý túrinde ortalyq tarapynan qatty qysymǵa ushyrady. Tipti "Hrýshevtiń jylymyǵy" kezinde de, reseilik basylymdarda jii jazylǵandai, ortalyqqa qarsy shyqqan tulǵalardy laýazymdarynan shettetý ońai is boldy. Jumabek Ahmetuly – árine, óziniń erjúrektigimen, oilaý tereńdigimen, kóregendigimen jáne respýblikanyń múddelerin qorǵaý jolyndaǵy maqsatty umtylysymen tanymal sanaýly patriottyń biri. Aty ańyzǵa ainalǵan memleket qairatkeri Jumabek Táshenovtiń esimi dańqty qazaq batyrlary men halyq qaharmandarynyń tarihi esimderiniń qatarynda halyq jadynda saqtalyp qaldy.
Ólgennen keiin de básekelester me?
70 jyl buryn, 1952 jyldyń qańtarynda Aqtóbe oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy bolyp jap-jas Jumabek Táshenov sailandy. Osylaisha, búginde qazaqtardyń edáýir bóligi soǵystan keiingi kezeńdegi respýblikanyń eń kórnekti memleket qairatkeri dep sanaityn adamnyń shapshań mansaptyq samǵaýy bastaldy. Ras, osy tulǵa haqyndaǵy ańyzdarǵa, tipti mifterge negizdelegen pikirlerdiń qaisysyn Táshenovtiń sózsiz eńbegi dep sanaýǵa bolatynyn, qaisysy oidan shyǵarylǵanyn túsiný óte qiyn.
Aqtóbe oblysynyń basshysy bolyp sailanǵannan keiin nebári úsh jyl ótken soń, 40 jasqa endi ǵana tolǵan Táshenov Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi tóralqasynyń tóraǵasy boldy – resmi túrde bul laýazym respýblikada birinshi (prezident, memleket basshysy siiaqty), al is júzinde úshinshi basshy edi. Taǵy bes jyldan keiin ol Qazaqstandaǵy ekinshi tulǵa – Ministrler Keńesiniń tóraǵasy, iaǵni Úkimet basshysy bolyp taǵaiyndaldy. Sonymen qatar, 1960 jyly qańtarda Dinmuhamed Qonaev respýblika Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy bolyp sailandy.
Olardyń arasynda jasyryn básekelestik boldy ma? Iá, ábden múmkin, jastaý (tórt jas kishi) ári ambitsiiasy kúshti Táshenov bir kúni Qonaevtyń ornyn basýdy armandaǵan shyǵar, al ol óz kezeginde ony qarsylas retinde kórmeýi múmkin emes. Bir jyldan keiin Táshenov qýǵynǵa ushyrady – oblystyq atqarý komiteti tóraǵasynyń orynbasary etip Shymkentke jiberildi. Birer jyldan keiin Qonaevtyń da laýazymy tómendedi (Táshenov siiaqty quldyramasa da, oǵan da óte aýyr tigeni anyq). Alaida, taǵy eki jyl ótken soń onyń juldyzy qaita jarqyrady: 1964 jylǵy qazandaǵy "partiiaishilik tóńkeris", Nikita Hrýshevtiń taqtan taidyrylýy jáne Qonaevty qurmetteitin Leonid Brejnevtiń kóterilýi nátijesinde ol Ortalyq Komitettiń birinshi hatshysy qyzmetin oraldy. Sodan keiin jiyrma jyldan astam ýaqyt boiy respýblikany basqardy.
Nelikten qazir keńes dáýiriniń osy eki qairatkerin baǵalaýda Qonaevtyń eńbegin tómendete otyryp, Táshenovty "batyrlandyrý" basym bola bastady (Qonaevtyń muragerleri men jankúierlerine Jumabek Ahmetulyn tuǵyrǵa kóterip, Dinmuhamed Ahmetulyn odan qulatýǵa tyrysqandarǵa jii toitrays berýge týra kelip otyr)? Múmkin, birneshe sebebin ataýǵa bolar. Olardyń birinshisi qazaq qoǵamynda keńestik ótkenge, onyń ishinde respýblikamyzdyń Qonaev esimimen bailanysty kezeńine teris kózqaraspen qaraityndardyń úlesiniń artýyna bailanysty. Ekinshisi bizdiń jappai sanamyzda "rejim qurbandaryna" degen janashyrlyqtyń joiylmaityndyǵyna bailanysty. Óitkeni, búginde kóptegen adam Táshenovti dál osyndai qurban dep sanaidy. Aqyrynda, úshinshi sebep Táshenovtiń sol kezdegi partiialyq-sharýashylyq elitanyń kóptegen basqa ókilinen aiyrmashylyǵy – ana tilinde erkin sóilep qana qoimai, ony belsendi qoldanyp, halyqtyq dástúrlerdi bilgendiginde. Bir sózben aitqanda, ol "taza qazaq" bolǵan, al Qonaev osy turǵydan "shala-qazaqtarǵa" jatqyzylǵan siiaqty.
Negizinde, Táshenovti mundai "batyrlandyrýmen", tipti idealdandyrýymen kelisýge bolar (múmkin, ol shynymen de erekshe tulǵa, naǵyz patriot jáne t. b. bolǵan shyǵar), biraq ol kóptegen basylymda, derekti filmderde, kitaptarda esh qatelespeitin etip kórsetiledi, ol týraly jazylǵannyń jáne aitylǵannyń kóbine sený qiyn – ásirese sanaly ǵumyryn keńes zamanynda ótkizgen jáne sol kezdegi tártip pen ádet-ǵurypty jaqsy biletin adamdarǵa. Sonymen qatar, baǵalaý kóbinese qujattyq dálelderge emes, bireýdiń bireýge aitqanyna, dáleldenbegen boljamdarǵa negizdelgen. Avtorlardyń kózge uryp turǵan sýbektivtiligi de áser etedi – mysaly, bul Táshenovke arnalǵan "Shynjyrda ótken jolbarys" kitabynda aiqyn baiqalady: oǵan tek jaǵymdy qasietter berilgen, al básekelesi Qonaevtyń portreti tolyǵymen qara túspen boialǵan. Shynaiy ómirde bulai bolmaidy.
Oidan shyǵarylǵan jaitqa kózimnen jas parlaidy...
Orystildi aýditoriia Táshenovtiń tulǵasynyń ainalasynda qandai ańyz ben mif jasalǵandyǵy týraly, bylaisha aitqanda, shoǵyrlanǵan túrde "Ótkenniń jaryǵy" derekti filminen túsinik ala alady – ol teledidarda kórsetildi, qazir Youtube-te bar. Avtor nemese júrgizýshi Zarina Muhamedáli óz áńgimesin Abylai hannyń bir kóregendigin aitýdan bastaidy, sodan keiin bylai dep jalǵastyrady: "Resei imperiiasynyń otarshyldyq saiasaty, Keńes Odaǵynyń sátsiz reformalary Táýelsiz Qazaqstanǵa qyzyǵarlyqtai mura qaldyrǵan joq. Biraq odan da jaman bolýy múmkin edi: Hrýshevtiń kezinde Qazaqstan eń bastysy – óziniń aýmaqtyq tutastyǵynan aiyrylyp qala jazdady. Búgin biz óz mansabyn qurbandyqqa shalyp, keiingi urpaq úshin týǵan jerin qorǵap qalǵan adam týraly áńgimeleimiz".
Film keiipkeriniń basty erligi týraly áńgimege kirispes buryn ol sarapshy retinde tartylǵan Táshenovtiń ómiri men qyzmetin zertteýshi Gúlnár Kenjebýlatova ekeýi buryn bolǵan jailardy eske alady. Jumabek Ahmetuly "Sotsialistik Qazaqstannan" bastap barlyq qazaq gazetiniń jabylýyna qarsy shyǵyp, olardy qutqaryp qalǵan kórinedi. Biraq, mundai qadamdy kim jáne qashan bastaǵany týraly sóz joq. Sonymen qatar, mundai qaýip bar ekenin kórsetetin qujat ta joq. Shynynda da, bireý "Sotsialistik Qazaqstandy" – respýblikanyń basty partiialyq basylymyn, demek, eń mańyzdy (ásirese teledidar bizde sol kezde ǵana paida bolǵanyn eskersek) ideologiialyq quraldy jaýyp tastaǵysy keldi dep elestetý múmkin emes. Jergilikti qazaqtildi baspasózdiń de barlyǵy derlik partiialyq boldy.
Iá, respýblika Jazýshylar odaǵynyń organy – "Qazaq ádebietiniń" tarihyn eske túsirýge bolady: 1956 jyly onda "ultshyldyq ideologiiasynyń belgileri" baiqalǵan. Biraq bul gazet qaita shyqqannan keiin bir jyldan soń nege jabylýǵa tiis (aldyńǵy on bes jyl ishinde ol shyǵarylǵan joq)? Sol kezde – "jylymyq" kezinde mundai máseleler qarapaiym jolmen sheshilgen: bas redaktor aýystyrylyp, qalǵandary qatań eskertiletin – osynyń ózi jetkilikti edi. Aitpaqshy, "Qazaq ádebietiniń" bas redaktory qyzmetinen bosatylǵan aqyn Syrbai Máýlenov 1959 jyly "Qurmet belgisi" ordenin aldy. Budan mynadai qorytyndy jasaýǵa bolady: bilik gazet jariialanymdarynan onsha qylmys kórgen joq.
Nemese taǵy bir derek-mys: Táshenov Semei poligonyndaǵy iadrolyq synaqtardy toqtatýǵa shaqyrypty, al Hrýshev "óziniń asa belsendi baǵynyshty qyzmetkerimen dostyq qarym-qatynasta bolǵandyqtan, ony jalpy sózben úmittendiripti". Shyntýaitynda, iadrolyq qarý KSRO-nyń AQSh-pen jáne búkil Batyspen egesindegi qaýipsizdiginiń negizi boldy. Al Hrýshev úshin, bedeldi tarihshylar atap ótkendei, bul kádimgi "fiks ideiasyna" ainaldy: oǵan senip, Nikita Sergeevich 1950 jyldary áskerilerdiń barynsha qarsylyq bildirgenine qaramastan, tipti qarapaiym Qarýly Kúshterdi túbegeili qysqartýǵa bardy. Táshenovtiń ózi de iadrolyq synaqtardy qysqartýǵa shaqyrý "saiasi soqyrlyq" retinde qarastyrylatynyn jáne ózin ózi saiasi óltirýmen teń bolatynyn túsinbeýi múmkin emes.
Film avtorlary ulty qazaq eńbekkerler Sotsialistik Eńbek Eri ataǵyn ala bastaǵanyn da Jumabek Ahmetulynyń eńbegine jatqyzady. Al qazaqtar oǵan deiin ondai ataq almap pa? Mysaly, 1940 jyldardyń aiaǵynda bul ataqqa shopan Jazylbek Qýanyshbaev, kúrish ósirýshi Ybyrai Jaqaev, jylqyshy Nietqali Júnisov, kolhoz tóraǵasy Nurmolda Aldabergenov jáne basqalar ie boldy. Táshenov memlekettik nagradalardyń berilýine yqpal etý múmkindigine ie bolǵan kezde Sotsialistik Eńbek Eri atanǵan qazaqtardyń sany ondaǵan adam edi. Jalpy, ataqtarǵa, ordenderge usyný onyń Joǵarǵy Keńes tóralqasynyń tóraǵasy retindegi fýnktsiialyq mindeti edi (1955-1960). Filmdi jasaýshylar Muhtar Áýezovke "Abai joly" romany úshin 1959-shy jyly Lenindik syilyq tapsyrylýyn da Táshenovtiń airyqsha eńbegi dep sanaidy. Al jazýshy on jyl buryn, 1949 jyly epostyń birinshi bóligi úshin KSRO-daǵy eń joǵary Stalindik syilyqty alǵan bolatyn (Lenindik syilyq 1957 jyly taǵaiyndaldy).
Avtorlar Jumabek Ahmetulynyń saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýda atqarǵan úlken róli týraly da aitady. Óz laýazymyna bailanysty tiisti komissiianyń basshysy bolyp taǵaiyndalǵan ol osy jumyspen ainalysýǵa mindetti emes pe edi? Taǵy bir suraq – ol ortalyq belgilegen talap aiasynda áreket etti me, álde múmkindiginshe kóbirek zardap shekkenderdiń quqyqtaryn qalpyna keltirý úshin ony batyldyqpen ainalyp ótti me? Táshenovtiń komissiia tóraǵasy retindegi qyzmetin osy saýalǵa jaýapqa qarap baǵalaý qajet. Biraq eshkim mundai jaýap bergen joq.
"Medeý" kesheniniń qurylysy, Máskeýde Qazaqstan kúnderin ótkizý (1958 jyl), respýblika astanasyndaǵy Abai eskertkishi, Baýyrjan Momysh-ulynyń "Za nami Moskva" kitabyn basyp shyǵarý jáne t.b. – osynyń barlyǵy úshin, filmde aitylǵandai, biz Táshenovke qaryzdarmyz. Onyń qosqan úlesi mańyzdy shyǵar, biraq Qazaq KSR-niń basqa basshylary da kómek qolyn sozǵan bolar. Aitpaqshy, Medeýdegi muz aidyny 1951 jyly quiyldy, al 1970 jyly jasandy muz keshenin salý týraly sheshim qabyldandy. Demek, bul nysandy salýǵa Jumabek Ahmetulynyń qatysy bar degen sóz oidan shyǵarylǵan bolyp shyqty ǵoi.
Al "erlik" boldy ma?
Endi "qazaq jeri úshin kúres" – Táshenov týraly jazyp, aitýshylardyń basty taqyryby týraly. "Ótkenniń jaryǵy" filminde aitylǵandai, ol 1950-shi jyldardyń ortasynda Ońtústik Qazaqstannan bastalyp, onyń keibir jerlerin ortalyq Ózbekstanǵa berý týraly sheshim qabyldaǵan. Esh ózgertpei dáieksóz keltireiin: "Hrýshev Jumabek Ahmetuly bastaǵan arnaiy komissiianyń aýmaqty ońtústik kórshiniń paidasyna ielikten shyǵarý týraly buiryqty negizsiz dep jariialaǵan qarsylyǵyna qatty ashýlandy (osyndai qisynsyz tujyrymdy onyń avtorlarynyń ar-ujdanyna qaldyraiyq). Sodan keiin ne bolǵany týraly eshteńe aitylmaidy. Shyndyǵynda, bylai bolǵan edi: 1956 jyly 21 qańtarda Táshenov qol qoiǵan respýblika Joǵarǵy Keńesiniń "Bostandyq aýdany men Betpaqdala jerleriniń bir bóligin Qazaq KSR-iniń quramynan Ózbek KSR-iniń quramyna berý týraly" qaýlysy shyqty.
"Biraq Hrýshev úshin eń tábetti bólik – oryndalǵan keńestik ýtopiia – tyń ólke boldy", dep jalǵastyrady Zarina Muhamedáli. «Nikita Sergeevich jańa ákimshilik-aýmaqtyq qurylym quryp, sodan keiin ony Qazaqstannan bólip alý týraly sheshim qabyldady. Mundai qadamǵa ashyq qarsylyq bildirgen jáne ony úzildi-kesildi túrde jasaǵan respýblika basshylarynyń biri Tashenov boldy, sonysy úshin laýazymynan jáne kez kelgen mansaptyq perspektivadan aiyryldy», deidi ol.
Hrýshevtiń ideiasy qandai boldy, ol bes oblysty biriktirgen bolashaq Tyń ólkesiniń jerlerin Qazaqstannan shynymen tartyp almaq boldy ma jáne ony qandai nysanda josparlady (RSFSR-diń quramyna engizý nemese 16-shy odaqtyq respýblikany qurý) – bul týraly búginde eshkim naqty aitpaidy. Onyń estelikterinde de, Qonaevtyń estelikter kitabynda da bul týraly eshteńe aitylmaǵan. Osy taqyrypqa qatysty eshqandai qujat ta, eleýli zertteý de joq. Ony tarihshylar aldaǵy ýkaqytta jasaidy dep úmittenemiz.
Bálkim, 1960 jyldary Táshenovtiń Tyń ólkesiniń qurylýy kóp jaqty kombinatsiianyń alǵashqy qadamy dep sanaýyna negiz bolyp, sodan qaimyǵyp, ortalyqqa ashyq túrde qarsy turýdy uiǵarǵan bolar. Tek bul týraly eshkim bilmeidi. Biraq onyń demarshynyń búgin qalai kórsetiletini kúmán týdyrady.
Mysaly, Táshenovtiń Hrýshevke aitqan, «eger respýblika shekarasyn ózgertý bastalsa, halyqaralyq sotqa (qai sotqa eken?) júginýge daiyn» ekendigi týraly sózi únemi eske salynady. "Ótkenniń jaryǵy" filminde kelesi sóz tirkesi bar: "Jumabek Ahmetuly jaǵdaidy baisaldy baǵalady, halyqaralyq sotqa júginý qaýpin tóndirgeni úshin ózin qýdalaitynyn túsindi". Biraq eger ol jaǵdaidy baisaldy túrde baǵalasa, eshqashan mundai qaýip tóndirmes edi. Eger ol solai dep aitsa, onda birden partbiletin ústelge qoiýǵa májbúr bolar edi jáne KGB onyń sońyna túser edi. Qazir ǵana halyqaralyq sottarǵa júginýge bolady, al ol kezde bul týraly oilaýǵa da bolmaityn edi.
Filmniń taǵy bir frazasy: "Qonaev óziniń estelikterinde Táshenovtiń qoryqpaityndyǵyna tańdanyp, onyń: "Týǵan jerim úshin ózimdi qurban etýge daiynmyn" degen sózin eske alady». Bul endi fantastika salasynan. Qonaev óz kitabynyń eki nusqasynda da Táshenovke nazar aýdarǵan bir ǵana pikirin bildirgen. Onyń otstavkaǵa ketýine bailanysty: "Ol Ministrler Keńesiniń tóraǵasy bolyp jumys istei otyryp, respýblika úkimetiniń negizgi jumys ýchaskelerin tolyq qamti almady. Onyń ústinen KOKP Ortalyq Komitetine kóptegen aryz-shaǵym túse bastady. Buǵan onyń kisimen syiyspaityn minezi, ustamsyzdyǵy, menmendigi áser etti. Munyń bári KOKP Ortalyq komitetin, Hrýshevti ony jumystan bosatýdy usynýǵa májbúr etti". Árine, Qonaev bergen baǵany soqyr senimmen qabyldaýǵa bolmaidy – ol da sýbektivti baǵa. Ony osyndai filmder men jariialanymdardyń avtorlary tarihty qalai burmalaitynyn kórsetý úshin ǵana keltirdik.
Qaitalap aitamyn: múmkin, Jumabek Táshenov qazaq halqyna adal qyzmet etken, respýblikanyń aýmaqtyq tutastyǵy úshin aianbai kúresken keremet adam bolǵan shyǵar. Alaida, onyń esiminiń ainalasynda mifterdiń, tipti ap-ashyq ótirikterdiń júrýi osy tarihi tulǵany tiisinshe baǵalaýǵa kedergi keltiredi.
Jandos ASYLBEKOV
«Ádilet gazeti», 25 aqpan, 2022 jyl
