«Jel áýenine qulaq sal».
Harýki Mýrakami.
– Qalai bolsa solai suraýǵa bola ma?
– Bolady, maǵan báribir.
– Sen endigi ólip qalǵansyń ba?..
– Men endigi ólgenmin..
– Iá, – dedi Kórtyshqan(Krysa) aqyryn ǵana, – Men endigi ólip qalǵanmyn.("Kórtishqan" trillogiiasynan)
- Siz ózińiz jazyp júrgen janrdy qalai ataisyz?
- Men ony qaljyńdap «sýsi-nýar» dep ataimyn.
( Dmitrii Kavalenin men Harýki Mýrakamidiń áńgimesinen)
[caption id="attachment_12605" align="alignleft" width="131"]
Dmitrii KAVALENIN, «Sýsi-nýar» Mýrakamitaný kitabynan úzindiler
Tanymal, reseilik aqparattyq server, ǵalamtor jelisindegi «A-dan Ia-ǵa deiingi Japoniia»(Iaponiia ot A do Ia) entsiklopediiasynyń «M» bóligin ashyp oqysaq bylai anyqtama beripti:
Mýrakami Harýkidiń ádebietshi retinde qalyptasýyna basqa ádebietshi,qazirgi kúni umytylǵan, anasynyń qaitys bolǵanyn estip, óz ózine qol jumsaǵan amerikalyq jazýshy Derek Hartfildtiń(1909-1938) yqpaly bolǵan.
Buǵan ne aitamyz? Kezekti ádebi arandatý óz degenine jetti. Osydan keiin entsiklopediianyń mańyzdylyǵyn basty qural sanaityn keibireýlerdiń Vonnegýettiń prozasyna Kilgora Traýttyń úlken yqpaly bolǵandyǵyna nemese Misimanyń orys tiline aýdarylýyna iz kesýshi Fandorinniń yqpaly bolǵanyna esh tańdanbasymyz anyq.
Ǵalamtordaǵy, qaǵazdardaǵy úzdiksiz izdenisten jáne Vadim Smolenskiiden keiin «Jel áýenine qulaq sal»(«Slýshai pesniý vetra») povestiniń keiipkeri tabynatyn Hartfildtiń shyǵarmashylyǵy sol «Jel áýenine qulaq sal» atty povestten basqa esh jerde kezdespeitinine senýime týra keldi.
Jalpy, Mýrakami úshin pikir aitýdan aýlaqpyn, biraq sol povesttiń basty keiipkerine amerikalyq jazýshy Derek Hartfildtiń ómiri men shyǵarmashylyǵy qatty áser etkeni anyq. Hartfildsiz ol keiipker Kórtyshqanmen (Krysa) uzaq áńgimelerge shydai almaityn da edi. Bitpeitin, tabandy, tipti aqylǵa syiymsyz, kei jerlerde logikalyq oilardan asyp ketetin, bir bokal syranyń áńgimesi bolsa da.
Sondyqtan da, Mýrakamidiń tyrnaqaldy povestiniń ereksheligi naqty tepe-teńdilikke quralǵan. Nigilist Kórtyshqannyń kez kelgen normalardy, sonymen qatar moraldik normalardy da joqqa shyǵaryp otyrýy, - al keiipkerdiń sol Kórtyshqannyń nigilizmin joqqa shyǵarýy povesttiń basty tepe-teńdikke qurylǵanyn naqty kórsetedi-mys. Degenmen, eki jaqtyń da osy jaǵdaiǵa bailanysty argýmentteri birdei mólsherge bólingen. Moiyndaý men joqqa shyǵarý. Ekeýiniń basynda da birdei jaǵdai bolǵanymen, oǵan degen kózqaras ekeýinde de naqty diametrialdy qarama qaishy. Ekeýiniń arasyndaǵy sóz talas ár adamnyń beisanalyq deńgeidegi óz ózimen arpalysýyn kórsetetin sekildi. Jáne ár qaisysymyzda ol ár túrli deńgeide sheshiledi.
***
[caption id="attachment_12606" align="alignright" width="192"]
«Jel áýenine qulaq sal» povestiniń basy, asa kózge túse qoimaityn, biraq tekserýge óte qyzyq, bir sóilemnen turatyn taraýmen bastalady.
Bul oqiǵa 1970 jyldyń 8 tamyzynda bastalyp, 18 kúnnen keiin aiaqtaldy, iaǵni, sol jyldyń 26 tamyzynda.
Sonymen, oqiǵa tolyq on toǵyz kúnniń ishinde bolady dep sendiredi bizdi keiipker-áńgimeshi (eskertemin: avtor emes, keiipker-áńgimeshi).
Al endi sanap kórińiz. On toǵyz kúnniń ishine, qansha sozsańyz da, bul oqiǵany syiǵyzý tipti de múmkin emes.
Endi eske túsireiik. Keiipker, 1970 jyly, ýniversitettiń sońǵy kýrsyn támamdap, jazda óziniń qalasynda kóshe kezip, kóp qydyrady. Sol aralyqta «qyzyq adam» Kórtyshqan atty jigitpen jáne bir saýsaǵy joq qyzben tanysady da, kútpegen jerden radio arqyly «Bich Boiz» ánin radio arqyly óziniń burynǵy, jartylai umytylǵan synyptas qyzynan syilyqqa alady.
«Búgin senbi!», - deidi radio jelisinen yqylyq atqan didjei. Al endi sanaimyz. Sol didjei povesttiń sońynda taǵy shyǵady. «Taǵy da senbilik kesh!», - deidi ol. Al osy jerde túsinispeýshilik. Sebebi, 8-i men 26-shy tamyz arasynda tek eki senbi bolýy múmkin (15 men 22, biraq esh 26 emes). Sonymen bul «oqiǵa» qashan bastalyp, qashan bitti? Radiostantsiiadan keiipkerge fýtbolka «úsh kúnnen» keiin keledi. Kelesi kúni bir saýsaǵy joq qyzdan ol úsh kúitabaq satyp alady. Ol qyz óz kezeginde onyń nómirin «bir apta» taba almai júrgenin aitady. Sonymen bul «oqiǵa» didjeidiń alǵashqy paida bolýynan úsh kún buryn bastalǵan. Iaǵni, 5-shi tamyzda emes pe? Naqtyraq aitsaq, oqiǵa 18 kún emes úsh apta ishinde bolǵan.
Ary qarai tipti shym-shytyryq. Bir kúitabaqty Kórtyshqanǵa týǵan kúnine bir ai qalǵan ýaqytta syiǵa tartady. Shyndyǵy, Djeidiń barynda. «Bir aptadan» keiin bir saýsaǵy joq qyz telefon arqyly habarlasady da, sol barda keiipkermen kezdesedi(nómirin alý úshin Djeige habaralasady. Al oǵan onyń «bir apta» boiy kelmegenin, aýyryp qaldy ma dep ýaiymdap otyrǵanyn aitady). Kelesi kúni sol qyz keiipkerdi óz úiine shaqyrady da, «bir aptaǵa» qaladan ketetinin aitady.
Sol kelesi «apta» boiy Kórtyshqan qulazyp júredi. Sonymen qatar ol keiipkerge bir áielmen kezdesýin surap, keiin ol oiynan ainyp qalady («Qurbyń qaida? – Eshqandai da qurby bolmaidy. – Qalai bolmaidy? – Solai bolmaidy.»). Sol ýaqytta Djei Kórtyshqannyń qulazýyna alańdaidy. Dál sol aptada Kórtyshqan keiipkermen «Ózgertýge kelmeitin nárse» týraly ashyq áńgimelesedi. Sodan keiin povestten Kórtyshqan joǵalady.
Bir apta ótkennen keiin bir saýsaǵy joq qyz «oralady». Ol óziniń eshqaida da barmaǵanyn aitady. Bir apta ishinde onyń júzinde «úsh jyl jas qosqan» sekildi qartaiýshylyq kórinedi (abort). «Sen qashan Tokioǵa oralasyń?», -deidi qyz. «Kelesi aptada» dep jaýap beredi keiipker. Eger ÓTE muqiiat sanasańyz bul áńgime 27 tamyz kúni bolady. «Kelesi apta» jeksenbi, 30 tamyzda bastalady( Japoniiada apta jeksenbi kúni bastalady, dúisenbiden emes). Biraq keiipker 26 tamyz, sársenbi kúni ketedi ( «Bardyń keregesindegi kúntizbe 26 tamyzdy naqtylap turǵandai.»). Oqiǵaǵa deiingi ÚSh kúndi jáne odan keiingi TÓRT kúndi qosyńyz. Birden JETI kún qaida ketip qaldy?
Bul qandai bylyq? Álde, qatelik pe? Tipti, bastaýshy, «Gýndzo» ádebi debiýti úshin beriletin syilyqtyń iegeri bola tura ma?
Álde bul jerde basqa da qiturqylyq bar ma?
Eger bul jerde qatelikti joq dep esepteseńiz, eń qyzyq dúnieler bastalady. Al kettik. «Japon janýarlar áleminiń úlken entsiklopediiasyn» ashamyz. «Tyshqandar men kórtyshqandar» taraýyn tabamyz da, oqimyz:
Tyshqandar(kórtyshqandar)- jer astynda ómir súretin janýarlar. Jáne kóne Indiia men Egipette ólimniń simvoly. Eýropa elderinde denesinen ajyratylǵan jandy kórtyshqannyń keipine enedi dep eseptegen. Al virýs tasymaldaýshy kórtyshqandardy, týylý kezinde ólgen jáne túsik tastaýdyń saldarynan týylmai qalǵan sábilerge teligen...
Taǵy sol siiaqty, kóp mólsherde tyshqandar men kórtyshqan keipinde denesinen ajyraǵan jandardyń (kóbine sábiler) ólimnen keiin de osy ómirde tirshiligin jalǵastyratyny kezdesedi.
Basqasha aitatyn bolsaq, Kórtyshqan qaita ómirge kelý men ólimniń simvoly. Tipti onyń povesttiń basynan beri óli keiipte bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Al negizgi povest – ol keiipkerdiń osy ómirdegi bir qyz (saýsaǵy joq qyz) ben ana ómirlik Kórtyshqan arasynda toqtalǵan bir jazdyń oqiǵasy.
Eger osynyń bárin negizge alatyn bolsaq, ýaqyt aralyǵyndaǵy bylyq óz ornyna keledi de qalady. 12 kúni (osy ómirdiń) keiipker kúitabaq satatyn dúkenge barady da, saýsaǵy joq qyzdyń bir apta boiy keiipkerdiń ózine esh jamandyq istemegenine senbegenin aityp, ony bir apta ótkennen keiin biraq moiyndaidy. 7 kún boiy ol qyz onyń ómirinde múlde bolmaǵan. 12-si kúni barǵa barady da, ol jerde keiipkerdi eshkim bir apta boiy kórmegenin biledi. Bir apta ol qyz onyń ómirinde múldem ómir súrmegen. Sol apta boiy Kórtyshqan qulazyp júrdi. Biz sol óli aptany syzyp tastaǵan boida bári óz ornyna keledi. Iaǵni, negizgi oqiǵa 8-i men 26-y aralyǵynda ótken. Osy apta boiy jáne kelesi trillogiia barysynda Djeidiń bary eki ómir arasyndaǵy toneldiń jumysyn atqarady. Jáne dál osy jerde bir saýsaǵy joq qyzǵa keiipkerdiń nómirin onyń dosy(«Boiy uzyn, ózeshe, birtúrli») bergeni de kezdeisoqtyq emes. Kórtyshqan. Molerdi oqyp otyrǵan eles.
Solai.
***
Men bloknotymdy ashtym da, ony dál ortasynan ekige bóletindei etip túzý syzyq syzdym. Bir jaǵyna men ózimniń nege jetkenimdi, ekinshi jaqqa neni joǵaltqanymdy, taptaǵanymdy, basqa nárse úshin qurbanǵa shalǵanymdy jazdym. Men uzaq jazdym. Jaza berdim, jaza berdim... Biraq tizim bitetetin emes...
Harýki Mýrakami.
Qalaǵandyqtan ba álde ózge me, biraq avtor osy úrdispenen óz ádebietine jol ashady. Jáne bizge ony qalai oqý kerek ekeni jaily birdi-ekili kiltsózbenen jetkizgisi keletin siiaqty. Qaǵaz betine syzylǵan syzyq – basqa emes eki álem arasyndaǵy shekara sekildi. Osy ómir men ana álem. Áitkenmen,onyń qaisysy osy ómir, qaisysy basqa álem ekeni, ásirese, keiingi romandarynan anyqtaý ońai is emes. ( Realdylyq úzdiksiz irrealdylyqty jutýmen bolady, jáne kerisinshe. Jáne almakezek olar materiia men bizdiń ómirdegi oqiǵalardy ainaldyrýmen bolady). Al sol shekara (syzyq) povestti negizgi eki bólimge naqtylap beredi jáne oqyrmannyń basyndaǵy eki parallel álemge aparatyn eki bólikti ajyratyp alady. Kún men túnge, aq pen qaraǵa, jaryq pen túnek, jańbyr men qar t.s.s. Romandaryn qaita oqyp shyǵyńyz!
[caption id="attachment_12607" align="alignright" width="158"]
Keiipkerge jaqyn, qymbat dúnielerdiń barlyǵy tolastaidy. Taýsylady, óledi, ana ómirge kóshedi. Avtor men onyń keiipkeriniń bul povesttegi basty suraǵy, maqsaty: Bunymen qalai qatynasý kerek? Qalai ómir súrý kerek? Qalai uǵynysý, túsinisý kerek?
Eń basty bailanysý quraly retinde, Mýrakami ortaǵa deldal-medýimdardy qosady. Olar adam, bir qural, zat nemese kóbine óner týyndysy (kitap, mýzyka). Nemese ana ómirmen qarym-qatynas jasap jáne sol jaqtan osy ómirde qalýyna kómek bola alatyn habar alýy úshin belgili bir oryndar.
***
Kórtyshqan sońyna qarai álde bir qaiǵysy shash etekten (abort?) áielmen qosh aitysady. Kórtyshqannyń ózi sol jaǵdaidan keiin odan ári qaiǵy jutyp, barǵan saiyn sýyp, tipti onyń monology ármen qarai abstraktyly bolyp, realdy ómirden alystai bastaidy. Solai osy povesttiń paraqtarynan (osy ómirden de) túbegeili joǵalady.
Al basty keiipker jerlik, ómirlik sezimderdi áli de sezine alý úshin talpynady. Ómirlik saǵynyshtardy, joǵaltýdy, ólim men ómir jaily óz ishinde kóp talqylaidy. Basqa keiipkerlerdiń portretteri (Kórtyshqannan basqasy) anyq adami keiipke ene bastaidy. Tósekke sal bolyp tańylǵan qyzdyń da jaǵdaiy durystala bastaidy (ómirge degen úmitin joǵaltpaidy). Sonymen qatar radio didjeiiniń sózderi: «Men sizderdiń bárińizdi de súiemin!».
Osy lirikalyq qorytyndyny povesttiń negizi dep sanaimyz ba? Joq, álde povesttiń ataýyna qaita kelip, onyń qaidan paida bolǵanyn esimizge túsireiik pe?
Avtor:
Men povesttiń ataýyn Trýmen Kapoteden alǵanmyn. Onyń bir áńgimesi osy sózdermen aiaqtalady: « Eshteńeni de oilama, eshteńe de esińe túspesin.Tek jeldiń qalai án salǵanyn tyńdasań bolǵany.»
Al eger shynyna keletin bolsaq, bul meniń jumysymnyń taqyrybyn roman bitkennen keiin ǵana qoiǵan alǵashqy hám sońǵy kez ǵana. Odan keiin men birinshi romanyma at qoiyp alǵandy basty mindetke ainaldyrdym. Solai jeńilirek jazylady.»
***
«Barlyq bailar – ońbaǵandar!», - deidi Kórtyshqan úshinshi taraýda, biraq ózi de bai otbasynan bola tura, - Keide óziń qalamasań da bai ekenińdi moiyndaityn kezder bolady. Sol kezderi bárin tastap, qashyp ketkim keledi...»
«Olai bolatyn bolsa, qashyp ket», - deidi keiipker, orta deńgeili otbasynyń ókili.
«Adamdar birdei bolyp týmaidy», - dep, Kórtyshqannyń ózi quraǵan áńgimesindegi qyz, Djon F. Kennedidiń sózin aitady.
31-taraýda, basty keiipker osyǵan jaýap qaitarady:
«Negizinde barlyǵy birdei. Ózinde bar adamdar sony joǵaltyp alam ba dep, joq adamdar sonyń sol kúii tabylmai keterinen qorqady. Bári birdei... Jáne osyny baiqaǵan adamdar kishkene ǵana talpynys jasap, sál myqtyraq bola alsa. Biraq myqtylar áste joq...Tek myqty bolyp kóringisi keletinder ǵana bar.»
Povestte kedei men bai sózderi 6 jáne 16 ret jazylǵan (óz kezeginshe). Jáne osy birneshe taraýǵa bólinip tastalǵan sózder, Mýrakamidiń barlyq derlik romandarynda bailyq pen kedeilik arasyndaǵy pikirtalas tolastamaidy. Al oqyrmandarǵa Mýrakami osyny tipti de klasstyq bóliný týraly aitqysy keletindikten emes, Japoniianyń 60 jyldary men 70 jyldardaǵy bóliný men aiyrmashylyqty aitqysy keletindiktenjazatyn bolar. 60 jyldardaǵy Japoniiada «Barlyq bailar – ońbaǵandar!» deitin bolsa, 70 jyldarda, Hartfildtiń romany jelisi boiynsha « Eger sizde bári jaqsy bolsa, onyń nesi jaman?» degen lozýngke keletin sekildi.
Japoniia 60 jyldardaǵy shym-shytyryqtan aiyrylyp, úzdiksiz bailyqqa kenele bastady. Esh mánsiz stýdenttik kóterilister men antiáskeri manifestter 60 jyldary kóp beleń aldy. Stýdentterge memkleketti qaita qurý úshin óz oiyn bildirýge tiym salyndy. Onyń ornyna jastarǵa qarjylyq, materialdyq jaǵdai jasalyndy da, kóteriletin adam da, maqsat ta qalmady.
On jyl ótkennen keiin jazylǵan Harýkidiń familiialasy, ánshi (keiin jazýshy), «qyshqyl» urpaqtyń ókili, Riýdiń « Jańa mýzykanyń ǵajaiyp áýlieleri» atty kitabynan úzindi:
«Jel áýenine qulaq sal» povesti áskeri kezeńnen keiingi, tuńǵysh «Eger sizde bári jaqsy bolsa, onyń nesi jaman?» atty, pop-mádeniettiń basty lozýngy jariialaǵan alǵashqy povest. Osyǵan deiingi Japoniiada jazylǵan barlyq derlik ádebiet múldem basqa psihologiianyń ideiasynda boldy: «Barlyq bailar – ońbaǵandar!», mine, osymen de «Jel áýenine qulaq sal» povestiniń tereń maǵynaly ekendigin, Japon tarihyndaǵy jańa kezeńindegi printsipiialdy emotsiialardyń ózgerýin baiqaýǵa bolady.
Bir qyzyǵy, dál osy Riý Mýrakami «úlken qalamdasynyń jolyn jalǵastyrady», sodan keiin 1984 jyldyń ózinde, japon pop-mádenietiniń tarihyn qazbalap júrip, «japon pepsi urpaqtarynyń» jan dúniesin ashatyn taǵy bir málimdeme jasady:
«Southern All stars» birinshi naǵyz japondyq pop-top boldy. Ózderiniń kóshbasshylary muny túsinbese de, olar shynymen de tamasha top bolatyn.
Bugan deiin Japoniiada pop-mádeniet múlde boi kórsetpedi. Ony bai Amerika ýaiymsyz halyq úshin oilap tapty. Djaz, brodveilik miýzikldar, pop-art, rok-n-roll, Gollivýdtyq filmder, osynyń bári Lýi Armastrongtan bastap «Juldyzdy soǵysqa» deiingi jáne Endi Ýorhal – men úshin pop-mádeniet.
Al nege osy pop-mádeniet Japoniiada sonshama jyldar boiy ómir súre almady?
Kedeiliktiń kesirinen. Kúrishtiń jetispeýshiligi, tipti sońǵy dánine deiin jep tastadyq, ata-analary qyzdaryn bazarǵa jiberdi, bári-bári. Osyndai jabaiy álemde ómir súrip jatyp, «Love me Tender»men «A Day in the life»-ty tyńdaý úshin múmkindigiń de, kóńil-kúiiń de bolmaidy.
Tamaǵyń keýip ketti – birden syra ishesiń.
Janyńda qyz jatyr ma – tipti keremet.
Býtiktegi keremet fason – birden satyp aldyń.
Bul qarapaiym úsh emotsiia pop-mádeniettiń negizgi úsh qaǵidasy dersiń. Sebebi, bular adamnyń ómirindegi qaiǵyrý menen «Meniń ómirimniń nendei maǵynasy bar?» nemese «Men kimmin jáne ne istep júrmin?» sekildi suraqtarǵa qaraǵanda mańyzdyraq ról atqarady.
Osymen de pop-mádeniettiń qazirgi myqtylyǵy kórinedi. Osyndai taýarlar qashan da suranysqa ie bolǵan.
Men Harýki Mýrakamidiń prozasyn «pop» deýden aýlaqpyn (degenmen bul sipattama Riýdiń ózine keletin siiaqty, biraq bul basqa kitaptyń taqyryby) Meniń oiymsha, maǵan Mýrakamidiń óziniń osyǵan bailanysty sózderi jaqynyraq kórinedi:
– Iá, men pop-mádenietti jaqsy kóremin, - dedi ol bir suhbatynda, - Devid Linchtiń «Rolling Stoýnz», «Dorz» sekildi dúnieleri men osynyń ainalasyndaǵy pop-mádeniet kóńilime jaǵady. Men elitarlyqty jek kóremin. Maǵan Stiven Kingtiń, Reimond Chandlerdiń qorqynyshty filmderi unaidy. Biraq men ondai dúnie jazǵym kelmeidi. Men poptyń mazmunyn emes, onyń strýktýrasyn qoldanǵym keledi. Maǵan osyndai strýktýralardy ózimniń dúniemmen toltyrǵan unaidy. Ol - meniń mánerim, meniń stilim. Sondyqtan da meni jazýshylardyń osy eki tipi de jaqsy kóre bermeidi. Pop-mádeniettiń jazýshylary da, dástúrli ádebietshiler de. Sebebi, men olardyń ortasyndamyn ǵoi, meniki tipti jańa baǵyt, jańa dúnie. Sondyqtan da men qanshama jyl Japoniiada óz ortamdy taba almai júrdim. Al endi bul jaǵdaidyń túbegeili ózgerip bara jatqanyn kóremin. Meniń oqyrmandarym meniń kitaptarymdy álikúnge satyp alyp, oqidy. Jáne olar meniń jaǵymda. Endi men úshin orta bar. Jáne ol ósip barady. Biraq sol ortanyń qanshalyqty keńeigeninen ,ózime japon jazýshysy retinde sonshalyqty jaýapkershilik artamyn... Mine, sondyqtan da men Japoniiaǵa qaita oraldym.
