Júz jyl buryn Ahmet Baitursynov qalai naǵyz ulttyq álipbi jasaý kerektigin jazyp ketken edi. Al búgin, Baitursynovtyń dál sol álipbi jasaý erejesimen (eń kemeldi) apostrofty latynǵa kóshý joly bizdiń aldymyzda tur.
- A. Baitursynov qazaq tiliniń negizgi ereksheligi-úndestik zańyna negizdelip, qalai álipbi jasaý kerektigin, ásirese, qai kezde apostroftardy qoldaný jáne ony qalai joǵaltý, qalai qazaq tiline baǵyndyrýdy óte keremet jáne óte kemeldi túrde sheship ketken.
Jaqynda Prezidentke usynylǵan sońǵy apostrofty latyn álipbiin kórdik, aqiqatyn aitsaq, onda apostroftar kelsin-kelmesin qoldanylǵan. Apostrofta eshqandai naqty fýnktsiia joq. Oǵan qosa, aldyńǵy digrafti latynmen esh artyqshylyǵy joq, jazǵan kezde uzaryp, shubalańqy bolyp ketedi.
Búgin biz A. Baitursynovtyń álipbi jasaý erejesin tolyqtai qoldana otyryp, ári qazaq tiliniń óz ereksheligine sai, ári yqsham jazylatyn apostrofty latyndy qalai jasaý jaiynda baiandaimyz. Ahmet Baitursynov arab álipbiindegi kóp apostroftardy qalai qazaq tiline ikemdep, azaityp, joǵaltsa, biz de sol erejege júgine otyryp, latyn tańbalaryndaǵy qaptaǵan qalyń apostroftardy qazaq tiliniń zańdylyqtaryna sai ózimizge baǵyndyramyz, yqshamdaimyz, joǵaltamyz. Nátijesnide, ári tez, ári yqsham jazylatyn jáne halyqaralyq latyn áripterimen tańbalanǵan, oǵan qosa, qazaqtyń til zańdylyqtaryn saqtaǵan Baitursynovsha ulttyq latynǵa jol tartamyz
BAITURSYNOVShA LATYN ÁLIPBI JOBASY
| № | Latyn tańbasy | Dybystalýy | № | Latyn tańbasy | Dybystalýy |
| 1 | A a | A a | 14 | M m | M m |
| 2 | B b | B b | 15 | N n | N n |
| 3 | V v | V v | 16 | O o | O o |
| 4 | G g | G g | 17 | P p | P p |
| 5 | Hh | Ǵ ǵ | 18 | R r | R r |
| 6 | D d | D d | 19 | Cc | Sh sh |
| 7 | E e | E e | 20 | T t | T t |
| 8 | J j | J j | 21 | F f | F f |
| 9 | Z z | Z z | 22 | W w | Ý ý |
| 10 | Y y | I i/I i | 23 | U u | U u |
| 11 | Kk | K k | 24 | Ss | S s |
| 12 | Q q | 25 | I i | Y y | |
| 13 | L l | L l | 26 | ’ | Dáiekshe |
| Jińishke daýystylar | Digraftar | |||||
| № | Latyn tańbasy | Dybystalýy | № | Latyn tańbasy | Dybystalýy | |
| 1 | A’ a’ | Á á | 1 | NG ng | Ń ń | |
| 2 | O’ o’ | Ó ó | 2 | KH kh | X x | |
| 3 | U’ u’ | Ú ú | 3 | CH ch | Ch ch | |
| 4 | I’ i’ | I i | 4 | TS ts | Ts ts | |
Bul joba - 26 latyn áripteri men tynys belgileri aiasynda qarastyryldy. Árqandai elektrondy terý júiesinde esh kedergisiz tóte terý kózdelgendikten, esh áripke formalyq ozgeris engizilmedi, Ózge jobalardan eń basty aiyrmashylyǵy: 1. Qazaqtyń tól dybystary bir árip-bir dybys erejesine baǵyndyryldy. 2. Apostroftardy qoldanýda Axmet Baitursynulynyń qaǵidalary negiz etildi. Bul nusqa Qazaq tiliniń 28 tól dybystaryn tolyǵymen qamtýmen birge, shetten enip, tilimizge ábden ornyqqan keibir kirme dybystarǵa múmkindik berilse, múldem qajetsiz dybystar qaltyryldy. Tómende, fonema tańbalaryn dybys ereksheligi boiynsha bólip kórsetip, bul nusqanyń basqa nusqalardan ózgeshe tustaryn atap kórsetip, tańdaǵan tańbalarymyzǵa qysqasha túsinikteme jasaityn bolamyz.
- Daýysty dybystar (sany9)
| Jińishke daýystylar | Jýan daýystylar |
| a’(á) | a (a) |
| o’(ó) | o ( o) |
| u’(ú) | u( u) |
| i’(i) | i( y) |
| e (e/e) |
Túsinikteme: jýan daýysty A, O, U dybystary halyqaradaǵy keńinen qabyldanǵan nusqa boiynsha qabyldansa, olardyń sáikesti jińishke daýystylary Á, Ó, Ú apostraf belgisin (’) qoldaný arqyly jasaldy. Ony dáiekshe dep ataýǵa da bolady. (Microsoft Office júisinde tómen baǵyttalǵan apostraf belgisiniń durys jazylýy úshin dáieksheni jińishke daýysty dybys tańbasynyń sońyna qoiýdy usyndyq.) Dáieksheniń BAITURSYNOVShA qoldanylý tásili maqala sońyna qarai táptishtei túsindiriletin bolady.
Kóp sandy latyn qarpin qoldanýshylar Y dybysy úshin <<y>> tańbasyn paidalanýdy ádetke ainaldyrǵan. Alaida, qazaq tilindegi Y dybysynyń qoldanylý jiiligi I dybysynan joǵary bolǵandyqtan, <<y>> tańbasyn jii qaitalap jazý áýreshilik týdyrýmen qatar, jazý kórkine de nashar yqpal etetindikten, jazýǵa birshama yqsham bolǵan << i >> tańbasy alyndy. <<y>> tańbasy qoldanysy sirekteý bolǵan I dybysyna berildi. Y dybysynyń sáikesti jińishke túri I dybysy << i >> tańbasyna dáiekshe qoiý arqyly jasaldy.
Dáieksheni qoldaný tásili Ahymet Baitursynuly usynǵan tásilmen birdei:
- Qazaq tili býyn úndestigi zańdylyǵyna sáikes, kóp býyndy sóz jýan bolyp bastalsa qalǵan býyndary da túgeldei jýan, jińishke bastalsa qalǵan býyndary da túgeldei jińishke bolatyndyqtan, dáiekshe tek birinshi býyndaǵy jińishke dybysqa qoiylady da, sońyndaǵy jińishke daýysty dybystar tabiǵi túrde jińishke oqyla beredi. Mysaly:
Bilimdi-Bi’limdi ( B’il’imd’i emes);
Ómir-o’mir;
Júzim-ju’zim;
Bilim-bi’lim;
Munda aita ketetin bir jaiit: prezidentke usynylǵan sońǵy apostrofty latyn álipbiinde, apostroftarda naqty bir fýnktsiia joq. Kelsin-kelmesin apostroftardy qoldana bergen. Al, bizde apostroftar BAITURSYNOVShA tek jýan daýysty dybystardyń jińishke sińaryn tańbalaýǵa qoldanady. Bul óz kezeginde, Latyn tańbalaryn BAITURSYNOVShA ulttyq til zańdylyǵymyzǵa baǵyndyrady jáne apostroftardyń tolyǵymen joǵalyp ketetin kezi kóp bolady, bul óz kezeginde yqsham jazý artyqshylyǵyna ie bolady. Al, prezidentke usynylǵan nusqada qaptaǵan apostroftar jazýdy uzartyp, shubalań etip jiberedi.
Bir mysal, ol nusqada,«ý-shýǵa ósh úi» y’-s’y’g’a o’s’ u’i' (9 árip, 8 apostrof) degen siiaqty sózderdi jazatyn bolsaq, sóz qabattasqan apostroftardyń arasynda qalady. Al, BAITURSYNOVShA latynda «w-cwha o’c u’y» ( 9 árip). Eki-aq apostrof. Al, digrafty nusqa tipti soraqy: W-shwgha oesh uej (14árip).
- Quramynda G, K, E dybystary bar sózderge dáiekshe qoiylmaidy da, ondaǵy daýysty dybystar tikelei jińishke bolyp oqylady. ( Sebebi, K, G, E qashanda jińishke daýystylarmen qatar keledi. Sol úshin júz paiyz jińishke daýysty bolǵan soń, dáiekshe qoiýdyń keregi joq). Mysaly:
Áke-ake;
Kóke-koke;
Úirek-uyrek;
Ilgek-ilgek.
- Quramynda G, K, E dybystary bar, biraq jýan býyn aralasyp kelgen, shetten, ásirese, orys tilinen engen sózder áýelgi nusqa boiynsha qabyldanady. G, K, E dybystary sóz ishindegi basqa jýan daýysty dybystardyń jýan bolyp oqylýyna áser jasamaidy. Mysaly:
Jazylýy: strategya
Oqylýy: strategiia (strátágiá emes);
Jazylýy: ekologya
Oqylýy: ekologiia (ekólógiá emes).
- Jýan-jińishke býyn aralasyp kelip, býyn úndestigi saqtalmaǵan keibir týyndy sózder, birikken sózder men birikken jer-sý, kisi attaryn jazýda jáne oqýda, birigýdiń aldynda qalai jazylyp, qalai oqylatyn bolsa, birikkennen keiin de sol qalpynda jazylyp, sol qalpynda oqylady. Jińishke býyndy bólek jýan býyndy bólektiń oqylýyna áser jasamaidy. Mysaly:
Jazylýy: Asan+a’li= Asana’li
Oqylýy: Asanáli (Ásánáli emes);
Jazylýy: A’lim+jan= A’limjan
Oqylýy: Álimjan (Álimján emes);
Jazylýy: oner+paz=onerpaz
Oqylýy: ónerpaz (ónerpáz emes);
Jazylýy: Ala+kol=Alakol
Oqylýy: Alakól(Álákól emes).
- Arab-Parsy tilinen kirgen, býyn úndestigi saqtalmaǵan az sandy sózderdi jazýda joǵarǵy erejeler saqtalady. Alaida, tilimizge sińgen oqylý mánerimen oqylady, ári quramynda Q dybysy bar býyn qashanda jýan oqylady. Jińishke býyndy bólek jýan býyndy bólektiń oqylýyna áser jasamaidy. Mysaly:
Jazylýy: rakhmet
Oqylýy: rahmet (ráhmet emes);
Jazylýy: qurmet
Oqylýy: qurmet (qúrmet emes);
Jazylýy: qate
Oqylýy: qate (qáte emes).
- Jýan býyndy sózderge jalǵanǵan kómektes septik jalǵaýlary ózderiniń aldyndaǵy sózdiń jýan oqylýyna áser jasamaidy. Mysaly:
Jazylýy: mal+men=malmen
Oqylýy: malmen (málmen emes) ;
Jazylýy: ot+pen=otpen
Oqylýy: otpen (ótpen emes);
(Eger ótpen dep jazý kerek bolsa e dybysyna Qaramastan dáiekshe qoiýǵa bolady. Iaǵni, o’tpen ).
Jazylýy: murt+pen= murtpen
Oqylýy: murtpen (múrtpen emes);
Jazylýy: hilim+men=hilimmen
Oqylýy: ǵylymmen (ǵilimmen emes).
- Jartylai daýysty dybystar (sany 2)
w (ý)
y (i/i)
Túsinikteme: Bular basqa daýysty dybystarmen bir býynda kelse daýyssyz, al, uqsas bir býynda basqa daýysty bolmasa daýysty dybys bolyp qoldanylady. Mysaly:
Oy-oi
Toy-toi
Taw-taý
Baw-baý
Bul sózderde Ý jáne I dybystary daýyssyz ;
Qyin-qiyn
Tyim-tyiym
sw-sý
Qw-qý
Bul sózderde Ý jáne I dybystary daýysty.
- Daýyssyz dybystar (sany17)
| Úndi | Uiań | Qatań |
| m（m） | b（b） | p (p) |
| n（n） | d（d） | t（t） |
| ng（ń） | g（g） | k（k） |
| l（l） | h（ǵ） | q（q） |
| r（r） | z（z） | s（s） |
| j（j） | c（sh） |
Túsinikteme: Bunda qazaq tilinde jii kezigetin Sh, Ǵ, J dybystaryna bir áripten berilse, Ń dybysy xalyqarada keńinen qoldanylatyn <<ng>> qos tańbasymen berildi.
Qazaq tilinde bar dybystardy barynsha qosarlamaý úshin Sh dybysyna qosarlanǵan <<sh>> digrafyn qoldanbadyq. Esesine, 1924 jyly Tórequlov usynǵan latyn álippesi nusqasy boiynsha, Sh dybysy <<c>> tańbasymen berildi. (Oǵan qosa halyqaralyq dybystalýda "s "dybysynyń "Sh" bolyp oqylatyn kezderi bar. Mysaly: Social[soýshl]. )
- Kirme dybystar (sany5)
Arab-parsy, sondai-aq, orys tilinen enip, ábden ornyqqan ishinara dybystarǵa múmkindik berildi. Qajetsiz dep tapqan jaǵdaida, bul tańbalardy alfavitten alyp tastaýǵa da bolady.
| kh（h） | f（f） |
| ts（ts） | ch（ch） |
| v（v） |
Sonymen, bul Alfavit 9 daýysty, 2 jartylai daýysty, 17 daýyssz, 5 kirme, jiyny 33 dybysty beineleitin 26 tańba men 1 belgiden turady.
Latyn- qazaq álippesine mysal:
Jasimda hilim bar dep eskermedim,
Paydasin kore tura teksermedim,
Erjetken song tuspedi wisima,
Qolimdi mezgilinen kec sermedim.
Abay Qunanbayuli
Bir Allaha syinip,
Kel, balalar, oqiliq,
Oqihandi kongilge,
Iqilaspen toqiliq.
Ibiray Altinsaryn
Baitursynovsha latyn álpbiiniń
ARTYQShYLYQTARY:
- Qazaqtyń til zańdylyqtaryn saqtaityn Ahmet Baitursynovtyń emile erejesi arqyly qaptaǵan qalyń apostroftar joǵalady. Yqsham jazylady.
- Qazaq dybystary tek bir árippen tańbalanady.
Pernetaqtadaǵy halyqaralyq latyn áripteri maksimaldy deńgeide qoldanylady.
Ári yqsham, ári tez, eń bastysy, ári ulttyq, ári halyqaralyq latyn tańbalarymen tańbalanǵan ámbebap nusqa. Bastary bir qazanǵa syimaǵan ulttyq jáne pernetaqtalyq jobany bir boiyna jinaǵan ámbebap joba deýge bolady.
Joba avtorlary: Talǵar DÁLELǴAZY, Bolatbek KERIM.
