Pavlodar oblysynyń eks-ákimi Ǵalymjan Jaqiianov óziniń «Ómir belesteri» atty kitabynda investorlardyń bizdiń bilik ókilderin qalai aldaitynyn, anyq aitqanda qalai arbaitynyn aityp bergen.
Bizdiń bul jolǵy keiipkerimiz – Aleksandr Mashkevich. Oligarh, milliarder. Nemese Ǵalymjannyń óz sózimen aitqanda «Maisheke». Sonymen...
"Jalpy osy «investitsiia» taqyrybyna toqtalyp ótkendi jón kóremin. Qarjyny syrttan ákelip, ekonomikamyzǵa quiǵan investordy kórgen emespin. Barlyǵy da óz esebimizden. Aitalyq, «kómir kenishine 20 mln dollar bólindi» dep statistika málimetterin beredi.
Biraq, ol aqsha ne kómirdiń ózin satyp tapqan, ne bankterden nesiege alynǵan. Ol nesieni de qaitarý úshin keiin kómir satyp, ornyn toltyrady. Sonda qarasańyz, qaita ainalyp, bári de óz esebimizden, óz qazba-bailyǵymyzdan túsken aqshadan shyǵady eken. Bul – «investitsiialary». Bylaisha aitqanda, «óz tonymyzdy» ózimizge, tek teris ainaldyryp, qymbatqa satqanmen birdei.
Sonda osyndai investordan ne paida? Memleketimiz úshin mundai saiasat ne beredi? Mundai investorlar ketip qalady dep nege qorqamyz? Ketse, ózimizdiń azamattardyń qolynan sol is nege kelmeske? Ketip qalady ǵoi dep úreilenip, olarǵa jeńildikterdi nege beremiz?
Qolyma túsken qujat-qaǵazdardy qarap otyrǵanymda osy suraqtar meni qatty mazalaǵan edi.
Kezekti kezdesken «investorym» aliýminii, ferroqorytpa zaýyttaryn jáne 2 iri elektr stansalardy ielengen toptyń serkesi – A. Mashkevich edi.
Aldynda bul myrza ákimshiliktiń esigin teýip kirip jáne qasyna qarýly saqshylaryn ertip júredi dep estigenmin. «Ne isteimiz?» dep apparat jetekshim V.Brynkin surady.
Ol maǵan: «Myna ákimshilik memleket úii. Al siz ákim retinde halyqtyń atynan sóileisiz. Prezidenttiń, memlekettiń senimdi ókilisiz. Al, bulardyń qarý asynyp memleket ǵimaratynda júrgeni eshqandai zańdylyqqa da, etiketke de jatpaidy» dep, men oilaǵan sózderdi aitty.
Iá, namys degen bar ǵoi. «Qarýly kúzetiniń kirýine tyiym salynsyn. Kelgender belgili ereje boiynsha kirsin. Biz úshin barlyq adam teń» dedim.
Osy jóninde el arasynda qoldaý pikir tarady. «Rasynda, Jaqiianovtiki durys. Memleket rásimi men rámizderin barlyq adam teń syilaýy kerek. Qaltamyz tolǵan aqsha dep el namysyna tiispeitindei bolsyn».
Mine, Mashkevich kelip, ádettegidei kezeksiz kireiin degende, qatal tosqaýylǵa tap bolyp, el qatarly kezekke turýǵa májbúr boldy. Kezdesýimizge kerekti mamandardy shaqyryp, ashyq, jariialy túrde otyrys ótti. Ol tún ortasyna deiin sozyldy...
Eń basty máseleler – salyqtyń tolyq tólemi, zaýyttaǵy jumysshylardyń eńbekaqysyn kóterý, ekologiia máselesi jáne oblystyń áleýmettik baǵdarlamalaryna qatysý.
Áńgimeniń bulai órbitinin oilamaǵan Mashkevich kómekke óziniń ekonomisteri men iýristerin shaqyrdy. Úzilis kezderinde menimen ońasha sóileskisi keldi. Úirenshikti ádisimen meniń jeke basymnyń ne tileitinin suramaqshy boldy.
«Qandai buiymtailaryń bar, áitpese bólek shyǵyp dastarqan quraiyq nemese Almatyǵa kelińiz – áýejaidan ózim qarsy alamyn, qalaǵanyńyzdyń bárin uiymdastyramyz» dep, taǵy basqa da «maily jilikterin» jylpyldap usyna bastady.
Ózim úshin eshnársege áýre bolmai-aq qoisyn, tek óziniń zańdy mindetterin oryndasyn jáne bar jomarttyǵyn myna halyqqa kórsetsin dedim. Senbedi ǵoi deimin. Óitkeni birinshi kezdesýimiz nátijesiz qaldy. Biraz kún óte meni telefonmen taǵy úgittedi. Aitqanymnan qaitpadym. Birneshe kisini jumsady. Arasynda ministrler de telefon soqty. Olarǵa da jaǵdaidy túsindirdim. Mashkevichtiń shydamy taýsylym, meni jamandap «joǵaryǵa» aitqan siiaqty. «Ne bolsa, ol bolsyn, kóp bolsa qyzmetten bosatar» dep qyrsyǵyp jatyp aldym jáne Mashkevichtiń aitqanyna kónbeitinime ishtei bekinip aldym.
Aiaǵynda Mashkevich óz tobymen kelip, kóterilgen máseleler boiynsha shartqa qol qoidy. Budan bylai qarym-qatynasymyz osy shartqa bailanysty bolatynyna kelistik. Osyndai kezdesýdi jylynda bir ret ótkizip, jyl qorytyndylaryn qarap, jańa sharttarǵa qol qoiyp júrdik. Jyldan jylǵa salyq tólemderi de qomaqty ósip, jumyskerlerdiń ailyǵy da 2-3 myń teńgege kóterilip otyrdy. Basqa da talaptarymyz oryndaldy.
Mashkevichpen resmi jerlerde ǵana kezdesip júrdim. Bir ret qana Almatyǵa baryp, qonaq úide onymen otyryp shai ishkenim bar. Onda da aqysyn óz qaltamnan tóledim...
Sheteldik investorlarmen qarym-qatynasymda olarǵa tittei de táýeldi bolmaýǵa tyrystym. Tipti jańaǵydai shaidyń aqysyna deiin tiianaqtap júrdim. Esesine eshkim meni «eldiń qamyn oilamai, sheteldikterdiń soiylyn soǵyp júrdi, ne bolmasa birdemesin jep qoidy dep kinálai almaidy».
Qarjyny syrttan ákelip, ekonomikamyzǵa quiǵan investordy kórgen emespin. Barlyǵy da óz esebimizden. Aitalyq, kómir kenishine 20 mln dollar bólindi dep statistika málimetterin beredi. Biraq, ol aqsha ne kómirdiń ózin satyp tapqan, ne bankterden nesiege alynǵan. Ol nesieni de qaitarý úshin keiin kómir satyp, ornyn toltyrady. Sonda qarasańyz, qaita ainalyp, bári de óz esebimizden, óz qazba-bailyǵymyzdan túsken aqshadan shyǵady eken. Bul – «investitsiialary». Bylaisha aitqanda, «óz tonymyzdy» ózimizge, tek teris ainaldyryp, qymbatqa satqanmen birdei.
«Gollandtyq aýrý». Ol ne?
Bul ekonomikalyq qubylystyń «gollandtyq aýrý» degen resmi aty bar. Aýrýdyń emdeý jolyn damyǵan, demokratiialyq memleketter áldeqashan tapqan. Gollandiia, Norvegiia, AQSh memleketterinde tabiǵi resýrstar jáne odan túsken aqsha tikelei Parlamenttiń baqylaýynda bolǵandyqtan, bul bailyq halyqtyń igiligine paidalanylýda.
Bilik basyndaǵy biraz adam joǵarydaǵy «gollandtyq aýrýdyń» bizge kelmeitinin aitqan bolatyn. Alaida ýaqyt olardyń qateleskenin kórsetti.
Búgin bul dert búkil ekonomikamyzdy shyrmap, elimizdiń, halqymyzdyń damýyna bóget bolyp otyr.
Osy jerde eskere ketetin jait, halyq dep men qalyń jurtshylyqty aitamyn. Sol qalyń jurtymyz bailyqtyń qyzyǵyn kóre almai keledi. Ekonomikamyz ósti degendi úkimet sharshamai-aq aitady, tsifrlar men paiyzdardy keltirgen bolady, al biraq halqymyzdyń, ásirese aýyldyqtardyń áleýmettik jaǵdaiy máz emestigi, jumyssyzdyq jailap alǵany aqiqat.
Elimizge kelgen bir amerikandyq: «Sonshama bailyqtaryń barda qalai kedei turasyńdar!» degen eken. Bar másele sol qazba bailyqtarymyzdy qalai, kim óndiretini, qarjynyń qanshalyqty túsetini, ony qalai paidalanyp jatqany halyq úshin úlken qupiia. Halyqtyń baqylaýynan tys qalǵan milliardtaǵan somalar elimizdiń ekonomikalyq ainalymynan tys qalyp tur".
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
