Dátke qýat qylarymyz — Keńsai ǵana. Keńsaiǵa da qai avtobýs baratynyn bilmeimiz. Sondyqtan:
— Mustafa Shoqai kóshesi! — dedik alǵashqy kezikken taksistke.
— Ondai kóshe joq, — dedi taksist jigit.
— Bar! — dedik biz de esemizdi jibergimiz kelmei.
— Ol qaida?
— Keńsai jaqta.
Jigit az-kem oilandy da, «otyryńdar» degendei ym etti. Taksi ál-Farabi kóshesimen joǵary qarai zýlap jóneldi. Sálden keiin únsizdikti taksistiń ózi buzdy:
— Jańa qai kóshe dedińder?
— Mustafa Shoqai.
— Mustafa Shoqai?.. Qyzyq eken. Osy qalada qansha jyl shopyr bolsam da, ondai kósheni estimeppin. Aitpaqshy, Mustafa Shoqai degenderiń álgi ataqty taekvondoshy ma? Biraq oǵan burynǵy Patris Lýmýmbanyń kóshesin bermep pe edi?
— Joq, ol Mustafa Óztúrik qoi. Mustafa Shoqai onyń atasyndai adam.
— E, báse! — dedi taksist kúlip.
Solai ár nárseni sóz etip otyryp Keńsaiǵa da jettik.
— Endi Mustafa Shoqaidy qalai tabamyz? — dedi shopyr jigit.
— Ózimiz izdep kóreiik, — dedik biz tar kóshelerde taksidi «áýrelegimiz» kelmei.
Jolai kezdesken kóldeneń kók attylardan surastyra bastadyq. Biri basyn shaiqaidy, biri iyǵyn qiqań etkizedi, taǵy biri Shoqai atyn tuńǵysh estigendei betimizge bajyraiyp qaraidy.
«Shyn jylasa soqyr kózden jas shyǵady» degendei, kenet esimizge kósheniń burynǵy Mikoian ataýy túse ketti. Sol-aq eken, jolymyz ashylyp sala berdi. Baiaǵynyń adamy «surai-surai Mekkege de jetken» ǵoi. Biz de qarańǵy úiden qara mysyq izdegendei bolyp júrip, áreń degende Mustafa Shoqai kóshesin taptyq-aý, áiteýir. Tapqany qurysyn, el kóshken eski jurtqa barǵandai kúi keshtik. «Arqanyń qysy jaily bolsa, arqar aýyp nesi bar?» degendei, aǵamyz hatty beker jazbaǵan siiaqty. Rasynda da, kósheniń uzyndyǵy bir shaqyrymnyń ar jaq, ber jaǵy. Eni de aýyz toltyryp aitarlyq emes — tym tar, úsh-tórt metrdiń ainalasy. Qatar kelip qalǵan eki kólik erkin syimaidy. Jaiaý júrginshiler ary-beri aǵylǵan kóliktermen qabattasyp, áreń júredi. Óitkeni adam júretin tabanjol tóselmegen. Kóshe las, qolqany qaýyp ár jerde shashylyp jatqan kúl-qoqysqa kóz súrinedi. Áiteýir kósheniń boiymen 60-baǵdarly avtobýs júredi eken. Soǵan bola ornatyp qaitemiz dei me eken, aialdama atymen joq. Ony ornatqan kúnde kólik júretin jol qalmaýy da múmkin. Esesine, qalaǵan jerińizden avtobýsty taksi ustaǵandai toqtatasyz da minip júre beresiz. Rahat!
Jabyrqap, jan-jaǵymyzǵa qaradyq. Qaqpasynyń syrtynda bir orystyń kempiri kúnshýaqtap otyr eken.
— Mustafa Shoqaidyń kim ekenin bilesiz be? — dedik sózge tartyp.
— Otkýda mne znat?
— Mikoiandy she?
— A kak je? Ol — Keńes Odaǵynyń Batyry. Dana saiasatker. Stalinniń jaqyn dosy… — dep tizbelei jóneldi apamyz.
Kóńilge kirbiń uialatqany da osy boldy — kósheniń bir jaǵynda kózge súiel bolyp burynǵy «Mikoian» ataýy badyraiyp tur. Ekinshi betine qazirgi ataýy jazylǵan. Onyń ózi «Ýlitsa Mýstafy Shokaia» dep Mikoiannyń tilin ástpetteidi. Nege ekenin qaidam, bul bizge qylyshynan qan tamǵan keshegi qyzyl imperiianyń «qaharmany» men alashtyń arda týǵan arysyn ádeii qarama-qarsy bettestirip qoiǵandai áser etti. Mine, Álihan Bókeihan, Ahmet Baitursynuly syndy qairatkerlermen esimi qatar atalatyn, kúni keshe keleshek urpaq qamy úshin bar ǵumyryn sarp etken Mustafa Shoqai atamyzǵa urpaqtarynyń bergen kóshesi.
Obaly ne kerek, onshaqty jyl buryn birqatar alash azamattaryna kóshe berilipti. Mysaly, «Baraholka» mańyndaǵy Aerodromnaia kóshesi Álihan Bókeihannyń atymen aýystyrylǵan. Túý qiian shettegi, 1-Almatydaǵy Lokomotivnaia kóshesi Júsipbek Aimaýytovqa, Jeleznovodskaia kóshesi Jaqyp Aqpaevqa, Varshavskaia kóshesi Mirjaqyp Dýlatovqa, Teslenko kóshesi Maǵjan Jumabaevqa berilgen. Biraq bul ózgeristerdi jalpaq jurt bilip jatyr ma? Joq.
Ishimizden qandy buraý ótkendei bolyp, manaǵy hattyń jalǵasyna úńildik: «Qaryndasymnyń tórt balasy jáne meniń kenje ulym M. Shoqai kóshesi baryp tireletin №53 mektepte oqidy. Osy men atap otyrǵan mektepke Mustafa Shoqai atyn berse qalai bolady? Eger meniń bul usynysym qoldaý taýyp jatsa, sol mekteptiń aldyna M. Shoqai atamyzdyń músinin ornatyp, mektepte shaǵyn murajaiyn ashýǵa bolar edi. Osyndai igi bastamaǵa mektep ujymy men ata-analar da bir kisidei at salysar edi dep oilaimyn. Tap solardyń ortasynda men ózim de júrer edim. Osy máseleni sizdiń gazette kóterýdi jón kórip otyrmyn» deidi hat iesi. Biz de osyny jón kórdik. Jón kórdik te mektepke qarai jol tarttyq. Ádemi, eńseli mektep eken. Shoqai atamyzdyń atyn uialmai-aq beretindei. Mundai igi bastama júzege assa, kim-kimniń de qýanary anyq. «Óli razy bolmai, tiri baiymaidy» deidi qazaq. Bárinen buryn Mustafa Shoqai atamyzdyń árýaǵy aldynda bir paryzymyzdan qutylar edik-aý! Tym quryǵanda bir mektepti sol kisiniń atymen atasaq, kóptik etpeitin shyǵar.
Osy arada bir jaman jaranyń aýzyn ashýǵa týra keledi. Ahmet Baitursynulyna berilgen kósheni aitpaǵanda basqa alash arystarynyń aldynda uiattymyz.
Qazaqtyń mańdaiyna qaraǵaidyń bezindei bolyp bitken kesek, tarihi tulǵalardyń atyna kóshesymaqtar jerlerdi bere salý — onomastika komissiiasynyń óz isine nemquraidy qaraityndyǵyn tanytady.
Máselen, Syrym batyrǵa 2006 jyly «Shańyraq-2» yqshamaýdanynan «yqsham» kóshe buiyrypty. Uzyndyǵy — 1400 metr ǵana. Syrymnyń Qabanbai, Bógenbai batyrmen iyqtas tulǵa hám bahadúr bolǵany beseneden belgili. Tize bersek, min kóp. Mustafa Shoqaiǵa bergen «kóshemizdiń» siqy anaý. Qyl aiaǵy qazaqqa úsh qainasa sorpasy qosylmaityn jat jurttyqtarǵa da dańǵyraǵan dańǵyldardy berip jatyrmyz ǵoi. Máselen, burynǵy Novoselskaia kóshesin ielengen Gerasim Kolpakovskii. Almaty kóshelerine tal ekkendigi úshin bolmasa, bul generaldyń qazaqty quityrqylyqpen qalai qolǵa qaratqanyn sońǵy nómirlerimizde jazdyq. Eskertkish ornatqanymyz azdai, qoqyraityp kóshe de berippiz. Árine, bul is te jóndeler. Sonaý 80-jyldardyń basynda qyrymdy qalamger Didahmet Áshimhan «Qazaq ádebieti» gazetinde «Altynsarin kóshesi. Uzyndyǵy 100 metr» degen maqala jazyp edi. Araǵa úsh jyl salyp, bul máselege qaita ainalyp soqqan. Aqyry gazettiń aralasýymen (qairan Sherhan aǵa-ai deseishi!) qalanyń batys bóligindegi Pravda kóshesi Ybyrai Altynsarin atyna ózgertildi. Ol bir qazaq otar kúiden arylyp bolmaǵan jaýtańkóz shaq edi. Sodan da bir kósheniń atyn ózgertý bes-alty jylǵa sozylǵan. Qazir bári de óz qolymyzda. Bes-alty jyl turmaq bes-alty ai sarsylyp kútýdiń ózi retsiz. Olai bolmaǵan kúnde qazaq baspasóziniń ejelgi úrdisimen biz de qashan jaǵdai túzelgenshe qalamymyzdy qurǵata qoimaspyz.
Erkebulan Núrekesh
Derekkóz: "Ana tili" gazeti
