17 mamyrda tanymal rejisser Ermek Tursynov Qazaqstannan ketip qalǵanyn málimdedi. Qaznette buǵan qatysty qyzý talqy bastalyp ketti.
Tursynovtyń ózi ne dedi?
Qazaqstandyq rejisser jelide “Bir emigratsiianyń tarihy” degen ataýmen uzaq jazba jariialap, ne sebepti elden ketkenin ashyp aitty. Ol munyń sebebi tereńde jatqanyn aitty.
Jazbada Tursynov elden ketýge májbúr bolǵanyn ashyq jazady. Onyń bul sheshimi qoǵamda ártúrli qabyldanýy múmkin ekenin,bireýler túsinistikpen qarap, endi bireýler synap ta jatqanyn aitty.
Ministrmen bailanysty oqiǵa
Rejisser óz jazbasynda bul jaǵdaidyń qalai bastalǵanyn júieli túrde túsindiredi. Onyń aitýynsha, bári Aqtoty Raiymqulovanyń mádeniet ministri qyzmetine kelýinen bastalǵan.
«Men burynnan-aq elimizde mádenietke salǵyrt qaraitynyn aityp kelem. Biraq Aqtoty Raiymqulovanyń ministr bolýy — shekten shyqqan jait boldy. Onyń mádenietke qatysy meniń mal sharýashylyǵyna qatysymmen birdei», – dep jazady avtor.
Ol bul taǵaiyndaýdy kezdeisoqtyqpen bailanystyrady, biraq mundai jaǵdai Qazaqstanda úirenshikti qubylysqa ainalǵanyn aitady.
«Bizde mundai jaittar qalypty nárse: bilikke yńǵaily adamdar kerek, meili olar biliksiz bolsa da. Bir kúni Aqtoty tiisti orynda otyrdy, sóitip ony ministr etip taǵaiyndady».
Sóziniń sońynda Tursynov elimizdegi jaǵdaiǵa bei-jai qarai almaitynyn ashyq aitty. Onyń pikirinshe, memleket birtindep ári toqtaýsyz quldyrap bara jatyr, al bul úrdiske únsiz qarap otyrý – úlken qatelik.
«Bári jaqsy» dep, burynǵydai ómir súre berý de múmkin shyǵar, biraq el ishinde esin jiǵandar áli de bar. Ókinishke qarai, bizde aqylǵa qonbaityn nárseler qalypty qubylysqa ainalyp keledi. Mundai jaǵdaidy ózgertý kerek, enjarlyqpen qarap otyrýǵa bolmaidy", - deidi ol.
Antikordyń málimdemesi
Sybailas jemqorlyqqa qarsy qyzmet rejisser Ermek Tursynovtyń atyna qatysty qylmystyq is tirkelmegenin jáne ol boiynsha eshqandai tergeý júrgizilip jatpaǵanyn habarlady.
Vedomstvonyń habarlaýynsha, Tursynov buǵan deiin Facebook paraqshasynda aitqan aqparatpen tanys emes.
— Sonymen qatar, buǵan deiin agenttikke Sháken Aimanov atyndaǵy «Qazaqfilm» kinostýdiiasynyń ishki aýdit qorytyndysy men rejisser "N"-niń aryzy kelip túsken. Onda «Dolgoe eho» kórkem filmi óndirisi kezinde laýazymdyq ókilettikti asyra paidalanǵany úshin kinostýdiianyń burynǵy basshylyǵyn qylmystyq jaýapkershilikke tartý týraly ótinish bildirilgen. Aryz negizinde sotqa deiingi tergeý bastaldy, — delingen resmi málimdemede.
Agenttik málimetinshe, film óndirisine qosalqy merdiger retinde tartylǵan Alashfilm JShS burynǵy direktory «T» esimdi azamat bolǵan. Keiin onyń Ermek Tursynovpen birge «Tursynovfilm» JShS-de seriktes bolǵany anyqtalǵan. Tergeý aiasynda «T» kýáger retinde birqatar tergeý áreketterinen ótken.
Alaida Sybailas jemqorlyqqa qarsy qyzmet Tursynovtyń tergeý organyna shaqyrylmaǵanyn naqtylady. Qazirgi tańda bul is boiynsha eshkimge kúdik taǵylǵan joq.
Derekkóz derekteri
DALA INSIDE derekkózderiniń málimetinshe, rejisser Ermek Tursynovty qarjylyq jaǵynan taǵy bir tekserip alý oilastyryla bastaǵan.
Otbasy músheleri Ispaniianyń Barselona qalasynda turatyn, ózi de sol jaqqa kóshken rejisser Ermek Tursynov osy qadamyn «saiasilandyryp» jibergendikten, onyń sońǵy 5 jylda memleket qarjylandyrǵan filmderine aýdit bastalýy múmkin. 4 jyl buryn túsirilip, 500 million teńge qarjy jumsalyp, prokatqa shyqpaǵan «Beimoinaq» filminen bastap, kúdik týǵyzǵan basqalary beiresmi túrde bir tekseriletin bolady.
«Ermek Tursynov barlyq derlik filmderin biýdjettiń qarjysyn paidalaný arqyly túsirdi. «Kelin» de, «Shal» da, basqa da týyndylary bar, jeke investor izdep, prodiýser retinde bir júgirmedi. Zaiavka beredi, biýdjetten aqsha túsedi, ol kino túsiredi. Ol biýdjetten aqsha tartýda óziniń qalyptasqan bedelin jaqsy paidalandy. Biraq tiimdilikpen múldem bas aýyrtpady. Onyń túsirgen filmderi qarjy turǵysynan eshqashan ózin aqtaǵan emes. «Bárin memleket tólesin» degen ustanymmen ómir súretin osyndai «qairatkerlerdiń» kesirinen «Qazaqfilm» ózin asyrai almaityn dotatsiialyq, bankrottyq jaǵdaida otyr», - deidi, aýditorlyq palataǵa jaqyn DALA INSIDE derekkózi.
«Kóp nárse qamaýda otyrǵan eks Mádeniet ministri Arystanbek Muhamedige bailanysty bolyp tur», - deidi, taǵy bir DALA INSIDE derekkózi. Ol kópten beri merziminen erte bosap shyǵýǵa nietti. Osy maqsatyna jetý jolda eks ministr tergeý organdaryna Ermek Tursynovqa qatysty tyń aqparattardy jetkizgisi kelse, tergeýde jańa epizodtar paida bolýy múmkin.
«Jańa Qazaqstan» rejisserdiń endigi ritorikasyn saralaityn bolady. Konstrýktivti emes, destrýktivti syn, «tise terekke, timese butaqqa» shashylǵan artyq sózder kóbeise ideologtar rejisserdi budan ári qorǵaýdan bas tartary anyq. Qazir tergeý tek Tursynovtyń seriktesine qatysty baǵytta júrýde. Biraq bári tez ózgerip ketýi múmkin.
Qaznet reaktsiiasy
Qoǵam belsendisi, kásipker jáne media-kommýnikatsiia salasynyń sarapshysy Nazym Janǵazy belgili rejisser Ermek Tursynovtyń elden ketýi men onyń aitqan synyna qatysty pikir bildirip, áleýmettik jelide kólemdi jazba qaldyrdy. Onyń aitýynsha, Tursynovtyń áreketi – jeke tańdaý ǵana emes, qoǵamǵa berilgen signal. Alaida bul signaldyń astarynda qaishylyqty mán jatyr.
Nazym Janǵazy Tursynovtyń esimi qazaqstandyq mádeniet keńistiginde turaqty ári bedeldi brendke ainalǵanyn atap ótti. Onyń filmderi, suhbattary men avtorlyq mátinderi únemi pikirtalas, taldaý men qoǵamdyq qyzý pikirge arqaý bolyp keledi. Rejisserdiń kinematografiialyq tili men ótkir, keide ádeii oppozitsiialyq reńktegi oilary qoǵamda erekshe baǵalanady.
Alaida sońǵy jyldary Janǵazy onyń ritorikasynda bir baǵyttyń aiqyn baiqala bastaǵanyn aitady: Ermek Tursynov turaqty túrde memleketti, júieni, sheneýnikterdi, mádeni saiasatty jáne tipti óz aýditoriiasyn da synaýmen keledi. "Ózinen basqanyń bári kináli", — deidi avtor.
Jazbada erekshe nazar aýdaratyn tus – Tursynovtyń filmderiniń kópshiligi memleket qarjylandyrýymen túsirilgeni. Ashyq derekkózderge súiensek, "Kelinnen" bastap "Shyraqshyǵa" deiingi festivaldik filmderge memleketten 13 million AQSh dollarynan astam qarjy bólingen. Bul – salyq tóleýshilerdiń, iaǵni qarapaiym azamattardyń aqshasy.
"Osy júieniń arqasynda eki onjyldyq boiy shyǵarmashylyǵyn júzege asyrǵan adam endi dál sol júieni aiyptap ketip bara jatsa – bul eń kemi ádiletsizdik", – deidi Nazym Janǵazy. Onyń aitýynsha, shynaiy táýelsiz sýretker bolǵyń kelse, memlekettiń aqshasyna emes, jeke metsenattar men platformalarǵa arqa súiep, qiyn jolmen júrý qajet.
Janǵazy Tursynovtyń elden ketý quqyǵyna qarsy emes. "Múmkin, otbasy shetelde turatyn shyǵar, múmkin, tynyshtyqty qalaityn bolar. Bárin túsinýge bolady", – deidi ol. Biraq másele – onyń bul qadamyna qandai mán bergeninde.
"Eger bul áreket ‘júieden túńilgen paiǵambardyń’ úni retinde usynylsa, onda bul elde qalǵan, kún saiyn osy júiemen kelisip jumys istep júrgen azamattar úshin demotivatsiia kózine ainalady", – deidi ol. Onyń aitýynsha, bul – bólshekteý emes, biriktirý kerek kezde aitylyp otyrǵan, orynsyz ári qaýipti messedj.
Jazbanyń sońynda Nazym Janǵazy Tursynovtyń tańdaýyn jeke pikir retinde qurmetteitinin, biraq onyń artynda qalǵan "óshken jerdiń" aýyr salmaǵy bar ekenin eskertedi.
"Ketip bara jatyp, iz emes, órt qaldyrý – bul kúsh emes, bul jatsynýdyń kórinisi. Al naǵyz óner – tipti jetilmegen jaǵdaida da, minsiz múmkindik bolmasa da, eń aldymen, qurmetten týady. Qasyńda qalyp, birge kele jatqan adamdarǵa degen qurmetten", – deidi ol.
Jýrnalist Azamat Erǵalievtiń Ermek Tursynov týraly jazbasy Nazym Janǵazynyń pikirine jaýap retinde jazylǵandai kórindi.
Erǵaliev bul jaǵdaiǵa birjaqty baǵa berýge qarsy ekenin, synshylardyń ekijúzdiligin atap ótti.
Azamat Erǵaliev jazbasynda: «Ermek Tursynov ketti. “Shyǵarmashylyqpen ainalysa almaimyn, meni bul elden yǵystyrdy”, – dedi de, únin shyǵaryp, sahnadan ketip qaldy», – deidi. Ol muny bir sheshimdi, ishki únin aitqan adamnyń áreketi retinde sipattaidy.
Biraq dál osy sátte áleýmettik jelide rejisserge baǵyttalǵan salqyn ári kekesinge toly jazbalar qaptap ketkenin aitady. «Biýdjet esebinen ómir súrdi, kórermeni joq filmder túsirdi, endi eldi jamandap ketti – bul durys emes» degen pikirler jiilegen.
Erǵaliev bul reaktsiiany "yńǵaily ári tańdamaly-primitivti jaýap" dep baǵalaidy.
Jýrnalist halyqtyń onjyldyqtar boiy tek rejisserlerdi emes, sheneýnikterdi, burynǵy bilik ókilderin de "asyraǵanyn" eske salady.
«Burynǵy biliktiń ókilderi men olardyń otbasylary halyq esebinen ómir súrip, elden ketti. Biraq sol kezde olardy bireý synǵa alyp pa edi?» – dep suraidy ol.
Azamat Erǵaliev burynǵy bilik ókilderin "ótkenniń sáýletshileri" dep atap, olardyń da óz salasynda "shyǵarmashylyqpen ainalysqanyn", biraq bul salanyń kino emes, naqty sektor – densaýlyq saqtaý, bilim berý, sot júiesi men jol qurylysy ekenin eske salady.
Jýrnalist rejisserdiń kinotýyndylaryna qatysty jeke kózqarasyn da ashyq aitady.
"Tursynovtyń shyǵarmashylyǵy unai ma? Joq, unamaidy. Biraq kórkem óner iesin kez kelgen adam synai alady. Biraq soǵan shabyt bergen adamǵa tas laqtyra alasyń ba? Qazir “biýdjet esebinen ómir súrdi” dep kózderi ashylyp jatqandarǵa qarap, bir ǵana nárse aitqym keledi: ádil bolyńdar. Eger tas laqtyrǵyń kelse – onda osy otyz jyldyqtyń bas rejisserine de bir-eki tas laqtyr. Aitýlarynsha, ol da qazir bul elde joq. Kitap ta jazyp úlgergen. Satylymy qalai eken? Múmkin ol da biýdjet esebinen be?", – dep túiindedi Azamat Erǵaliev.
Sonymen qatar,jýrnalist Gúlbaný Ábenova da belgili rejisser jáne jazýshy Ermek Tursynovtyń elden ketýine bailanysty óz pikirin bildirip, onyń Facebook jelisindegi emotsiiaǵa toly jazbasyn taldady. Ol rejisserdiń bul áreketin emigratsiia emes, qashýǵa uqsaitynyn aityp, kúmánin ashyq bildirdi.
Ábenovanyń jazýynsha, Tursynov Facebook-tegi qoshtasý jazbasynda Qazaqstannan ketkenin, elde ómir súrýdiń qiyn bolǵanyn, shyǵarmashylyqtyń turalaǵanyn jáne árbir qadamyna agressiiamen jaýap berilgenin aitypty.
«Taǵy bir erkin oilaityn avtor júiege unamai, qýǵynǵa ushyrady degen áser qaldyrady», – deidi.
Alaida ol bul oqiǵanyń ar jaǵynda áldeqaida shynaiy, bir shyndyq jasyryn turǵanyn meńzeidi. Gúlbaný Ábenova Tursynovty óziniń jýrnalistik tájiribesinde memleket tarapynan eń kóp qoldaý alǵan rejisserlerdiń biri retinde sipattaidy.
«PR jaǵynan da árdaiym myqty boldy. Onyń filmderi jaily pikirlerdi oqyǵanda, rasymen "men kino túsinbeitin shyǵarmyn" dep qalatynmyn. Onda talanty, tereń oiy men rýhanilyǵy qaida?» – dep jazady jýrnalist.
Jýrnalist Tursynovtyń sońǵy túsirgen «Besmoinaq» filmine jeke toqtalady. Onyń dereginshe, bul filmge memleket tarapynan 500 million teńge bólingen, biraq film 2022 jyldyń sońynda aiaqtalǵanymen, áli kúnge deiin kórsetilmegen.
«Áýeli pandemiia kináli dedi, keiin nashar marketing, odan soń prodiýser joq dedi. Qysqasy,Tursynovtan basqanyń bári kináli», – deidi ol.
Gúlbaný Ábenovanyń aitýynsha, rejisserdiń únsizdigi úiindegi jáne ainalasyndaǵy prodiýserlerdiń úilerinde tintý bastalǵanǵa deiin saqtalǵan. Sol kezden bastap Tursynov qysym kórip jatqanyn málimdei bastady.
«Onyń málimdemeleri Antikor tarapynan qyzyǵýshylyq paida bolǵan kezeńmen tuspa-tus keldi. “Aqsha qaida?”, “Filmder qaida?”, “500 millionǵa túsirilgen týyndy nege sórede shań basyp jatyr?” degen suraqtar kóbeie bastady. Al aqylǵa qonymdy jaýaptardyń ornyna emotsiialyq jazba men Barselonaǵa bilet keldi», – deidi ol.
Ábenovanyń jazýynsha, Ermek Tursynovtyń otbasy sońǵy on jyldan beri Ispaniiada turady. Ol da jii shetelge ushyp turǵan. Tipti "Kenje" filminiń keibir sahnalary Ispaniiada túsirilgen jáne bári memlekettik qarjyǵa júzege asqan.
«Qazaqstan – tabys kózi, al ómir, otbasy, jospar – Eýropada. Iaǵni, elden ketý burynnan josparlanǵan. Qosarlanǵan standart tek sheneýnikterge ǵana tán emes», – deidi jýrnalist.
Tursynovtyń burynǵy bilikpen, ásirese mádeniet ministri Arystanbek Muhamediulymen tyǵyz bailanysta bolǵanyn da atap ótedi. Sol kezde oǵan iri biýdjetter bólinip otyrǵan. Bul kezeńde eshqandai qysym týraly áńgime bolmaǵanyn aitady.
«Júie onyń paidasyna jumys istegen kezde, bári jaqsy edi. Endi suraqtar paida bolǵan kezde, ketip qaldy. Bul emigratsiia emes, bul – qashý emes pe?» – dep jazady Ábenova.
Jýrnalist jazbasynyń sońynda Tursynov endi “talantty, ádildik úshin kúresken adam” retinde Ispaniiada otyryp, kúnde “buenos días” dep bastalatyn jazbalarmen eldi synap otyrýy múmkin ekenin meńzeidi.
Ol mundai stsenariidiń tozyǵy jetken úlgi ekenin jáne shynaiy emigratsiia men kúizelisten týǵan qashýdy ajyrata bilý kerektigin usynady.
Bul jaitqa qatysty jýrnalist Aian Sháripbaev ta pikir bildirdi. Ol Tursynovtyń májbúrli emigratsiiasyn qoǵamnyń qalypty jaǵdaidai qabyldap otyrǵanyn ashyna jetkizdi. Aian Sháripbaev jazbasynda Ermek Tursynovtyń elden jaidan dai ketpegenin atap ótti.
«Ol gastrolge, demalysqa ne halyqaralyq saparǵa da ketken joq. Ol – óz sózimen aitqanda, “birjaqty bilet alýǵa májbúr bolǵan” adam retinde ketti», – deidi jýrnalist.
Sháripbaev Tursynovtyń birneshe jumysyn kórgenin aitady – «Kelin», «Shal» jáne aldaǵy ýaqytta «Besmoinaqty» kórgisi keletinin de atap ótedi. Alaida ol rejisserdiń týyndylaryna qatysty ekiushty áserde qalǵanyn jazady.
«Maǵan (múmkin, tek maǵan ǵana shyǵar) keide onyń jumystary artyq pafos pen pozaǵa toly kórinetin. Tereńdik kútken jerde uzaq kadrlar men “krýpnyi plan” kóp edi», – deidi ol. Bul týraly rejissermen pikir almasqysy kelgenin, biraq áńgime kino emes, saiasatqa oiysa bergenin de qosyp ótti.
Alaida Sháripbaev Tursynovtyń shyǵarmashylyq stilin unatpasa da, onyń óz joly bar ekenin moiyndaidy:
«Bul – onyń kinosy. Onyń oilaý, seziný, daýlasý, qatelesý tásili. Al bul – onyń quqyǵy! Biz – qoǵam retinde, ony tyńdaýǵa, kelispeýge, pikir almasýǵa quqylymyz. Biraq... biraq, qarǵap, jappai jabylýǵa haqymyz joq qoi!»
Jýrnalist Tursynovtyń málimdemesin oqý aýyr ekenin jasyrmaidy. Sebebi pikirine kelispeseń de, tipti ázilderin jattap alsa da, basty nárseni – rejisserdiń túńilýin túsinýge bolady deidi.
«Ol shaǵym aityp otyrǵan joq, tek kýálik berip otyr. Adamdy mádeni ómirden, qoǵamdyq keńistikten birtindep, júieli túrde qalai yǵystyratynyn kórsetip otyr», – deidi Sháripbaev.
Alaida odan da qorqynyshty nárse – qoǵamnyń mundai jaǵdaiǵa úirenip ketýi ekenin atap ótedi.
«Bireýdiń “meni elden qýyp shyqty” degen sózinen shoshymaityn boldyq. Ony jai ǵana “taǵy biri eken” dep qabyldaimyz. Kóp oilanady, qatty sóileidi, efirge laiyq emes dep qoia salamyz», – deidi ol.
Aian Sháripbaev qoǵamnyń ishki ózgerisin de synǵa alady. Onyń aitýynsha, qoǵam jazýshylardy, rejisserlerdi, jýrnalisterdi, mýzykanttardy birtindep ómirden ysyryp tastaýdy qalypty úrdiske ainaldyrǵan.
«Biz óz adamymyzdy qorǵamaityn boldyq. Tipti daýlasýdyń ózinen qorqamyz – sebebi daý shynaiy pikir almasý emes, repressiiaǵa sebep bolyp ketýi múmkin», – dep túiindeidi jýrnalist.
Onyń oiynsha, qazirgi bilik bul áreketterdi “únsiz”, “formaldy janjalsyz” jasaidy – bul da júieniń beiresmi, biraq salmaqty repressiialyq tetigine ainalǵan.
