Qazaqstan rasynda álemdegi sanaýly kópultty memleketterdiń biri. Elimizdiń aýmaǵynda 130-dan astam etnos ókilderi bir shańyraq astynda tatý-tátti ómir súrip keledi. Bul beibitshilik pen turaqtylyq – sanaly saiasattyń, tarihi sabaqtastyqtyń jáne ulttyq biregeilikti saqtaý men damytýdyń nátijesi dep bilemiz. Prezident Qasym-Jomart Toqaev únemi aitatyndai, ultaralyq kelisim – memlekettiń turaqtylyǵy men damýynyń basty kepili.
Qazaqstannyń kópultty bolýynyń negizgi birneshe sebebi bar. Muny eń aldymen áýeldegi kóshpeli órkenietimizben bailanystyrýymyz kerek. Qazaq halqy erteden-aq túrli ult ókilderimen qarym-qatynas ornatyp, beibit te bitimgershilikpen qatar ómir súrý dástúrin qalyptastyrǵan.
Sodan keiin Resei imperiiasynyń otarlaý saiasatyn eske alaiyq, bárimiz biletindei, XVIII-XIX ǵasyrlarda ártúrli ult ókilderi Qazaqstanǵa qonys aýdara bastady. Bul kezeńde áskeri bekinisterdiń salynýy jáne sharýalardyń jappai kóshi-qony mańyzdy ról atqardy.
Keńes úkimetiniń deportatsiialyq saiasatyn da nazardan tys qaldyra almaimyz, 1930-1950 jyldary KSRO-nyń túrli aimaqtarynan (sheshender, ingýshtar, kárister, nemister, poliaktar jáne t.b.) halyqtar kúshtep kóshirildi. 1937-1949 jyldary Keńes ókimetiniń óńirlerinen Qazaqstanǵa 1,5 millionnan astam adam qonys aýdardy.
Tyń igerý kezeńinde de, iaǵni 1950-1960 jyldary Qazaqstanǵa milliondaǵan adam (negizinen orystar, ýkraindar, belorýstar) kóship keldi. 1954-1965 jyldary tyń jáne tyńaiǵan jerlerdi igerý kezinde Qazaqstanǵa 2 millionnan astam slavian halyqtary qosyldy.
Osyndai tarihi oqiǵalardyń nátijesinde Qazaqstan kópetnosty elge ainaldy. 1991 jyldan keiin kóptegen etnostardyń tarihi otanyna oralý úderisi bastaldy. Mysaly, nemisterdiń 80 paiyzy Germaniiaǵa kóshti, biraq Qazaqstanda áli de 180 myńnan astam nemis qaýymdastyǵy bar.
Al elimiz táýelsizdigin alǵannan beri Qazaqstan beibitshilik pen kelisimdi nyǵaitý jolynda aýqymdy jumystar atqardy. Bul baǵyttaǵy negizgi qaǵidalardy atap ótken jón. Bul oraida, tilimizge eń aldymen Konstitýtsiialyq negizder oralady. Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 1-babynda memleketimizdiń eń basty qundylyǵy – adam jáne onyń quqyqtary men bostandyqtary dep kórsetilgen. 14-bapta ultyna, tiline, dinine qaramastan, barlyq azamattardyń teń quqyqtary bar ekeni bekitilgen.
Sodan soń Qazaqstan halqy Assambleiasy (QHA), 1995 jyly qurylǵan bul institýt etnosaralyq qatynastardy úilestirý men birlikti nyǵaitýda mańyzdy ról atqarady. Onyń quramynda 500-den astam etnomádeni birlestik bar. 2015 jyly QHA-ǵa Parlament Májilisine 9 depýtat sailaý quqyǵy berildi. QHA etnosaralyq saiasattyń negizgi úilestirýshisi retinde halyqtar dostyǵyn nyǵaitýda belsendi jumys atqaryp keledi.
Til saiasaty – Qazaqstanda memlekettik til – qazaq tili bolǵanymen, orys tili resmi til retinde qoldanylady, sondai-aq basqa etnostardyń tilderin damytýǵa jaǵdai jasalǵan. El aýmaǵyndaǵy 88 mektepte 7 túrli etnostyń ana tili oqytylady (ózbek, uiǵyr, tájik, ýkrain, tatar, nemis, poliak). 108 mektepte oqý tolyǵymen ózbek, uiǵyr, tájik tilderinde júrgiziledi. 170-ten astam jeksenbilik mektepter etnostardyń tilderin damytýǵa jaǵdai jasaidy. Memlekettik til – qazaq tili, biraq orys tili resmi til mártebesine ie.
Dini toleranttylyqtyń arqasynda da elimizde túrli din ókilderi beibit ómir súrýde. Memleket dini senim bostandyǵyna kepildik beredi. Qazaqstanda 3,800-den astam dini birlestik tirkelgen. 2003 jyldan beri elordada Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń sezi turaqty túrde ótýde.
Bilim berý jáne mádeniet salasyndaǵy qoldaý – etnostyq toptardyń tili men mádenietin saqtaý maqsatynda ulttyq mektepter, jeksenbilik mektepter, mádeni ortalyqtar jumys isteidi.
Ultaralyq tatýlyq – el damýynyń mańyzdy faktory. Onyń qoǵamǵa tigizetin negizgi áserleri mynadai:
- Áleýmettik turaqtylyq – etnosaralyq qaqtyǵystar bolmaǵan jerde beibit ómir ornaidy.
- Ekonomikalyq ósý – turaqty memleketke investitsiialar kóbirek tartylady.
- Mádeni alýandyq – kópultty qoǵam jańa ideialar men innovatsiialarǵa jol ashady.
- Halyqaralyq bedel – Qazaqstannyń beibitshilik pen kelisimdi saqtaýdaǵy tájiribesi álem elderine úlgi.
Qazaqstanda ultaralyq kelisim – memlekettiń basty qundylyqtarynyń biri dedik. Eldegi turaqtylyq pen birlikti saqtaý úshin árbir azamat toleranttylyq pen ózara qurmet qaǵidalaryn ustanýy qajet. Qazaqstan halqy Assambleiasy, memlekettik saiasat jáne qoǵamdyq kelisim institýttary bul baǵytta aýqymdy jumys atqaryp keledi. "Birlik bar jerde – tirlik bar" degen halyq danalyǵy bizdiń kópultty memleketimizdiń basty ustanymy bolýy tiis.
Qazirgi tańda elimizde 130-dan astam etnos pen 18 konfessiianyń ókilderi beibit ómir súrip jatyr. Ultaralyq kelisim – memlekettiń turaqtylyǵy men damýyndaǵy basty faktorlardyń birine ainaldy. Qazaqstan halqy Assambleiasy (QHA) men ulttyq saiasattyń arqasynda elimiz etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisimniń ózindik modelin qalyptastyra aldy.
Belgili ǵalym, Senat depýtaty Darhan Qydyráliniń paiymynsha, Qazaqstannyń etnosaralyq kelisim modeli – shyǵys pen batystyń úzdik tájiribesin biriktirgen biregei qubylys. Ol ulttyq qundylyqtardy saqtaý men jahandanýdyń úilesimin taba bildi.
Al QR Memlekettik keńesshisi Erlan Qarin Qazaqstandaǵy beibitshilik pen kelisim saiasaty – ishki turaqtylyqtyń basty faktorlarynyń biri ekenin aitady. «Biz bul baǵyttaǵy tájiribemizdi halyqaralyq deńgeide de usynýǵa daiynbyz», - degen-di ol.
Saiasattanýshy Aigúl Sádýaqasova: «Qazaqstan halqy Assambleiasy – etnostar arasyndaǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyqtyń tiimdi platformasy. Onyń arqasynda elimizde etnosaralyq janjaldar tirkelmei keledi», - deidi.
