El ekonomikasyna qatysty syn aitatyndar kóp. Desek te, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarymen salystyrǵanda elimizdiń eńsesin tiktep, halyqtyń áleýmettik jaǵdaiynyń jaqsarǵany jasyryn emes. Osy oraida elimizdiń ekonomikalyq damýy keshe qandai boldy, búgin qandai? El ekonomikasynyń kóterilip, halyqtyń turmys jaǵdaiynyń jaqsarýyna áser etken qandai faktorlar bar? Ekonomikamyzdyń budan ary damyp, damyǵan elderdiń qataryna enýine ne kedergi? Qaitsek erteńimiz búgingiden artyq bolady? Kókeidegi suraqtarymyzdy elimizdegi belgili ekonomist sarapshy Oljas Qudaibergenovke qoiyp, máseleniń baiybyna úńilip, el damýy jolyna kóz júgirtken edik.
– Maman retinde elimizde ekonomikanyń damýyn qalai baǵalaisyz?
– El ekonomikasy degende bári kóz aldymyzda ótip jatyr. Jyldar boiyna elimizdiń jaǵdaiy satylap kóterilip kele jatqanyn kóz kórip otyr. Jyldan jylǵa el ekonomikasynyń jaqsaryp kele jatqanyn halyq ta baiqap otyr. Qansha jerden «elimizdiń ekonomikasy budan da jaqsy bolýy múmkin edi» dep aitqanymyzben salystyrmaly túrde talai elden alda ekenimizdi moiyndaýymyz kerek.
Halyqtyń turmys-tirshiligi jaqsaryp, jyl saiyn memlekettik qyzmetkerlerdiń jalaqysy, zeinetkerlerdiń jalaqysy, balalardyń járdemaqysy ósip keledi. Munyń barlyǵy jyl saiynǵy ózgeristi, qymbatshylyqty eskerip ósip jatqanyn eskersek, bul turǵyda el Úkimetiniń halyq jaǵdaiyn jan-jaqty eskerip otyrǵanyn baiqaimyz.
Eger el ekonomikasy shatqaiaqtap tursa munshalyqty ózgeris te bolmas edi. Sondyqtan mundai ózgeristerdi, el ekonomikasynyń kóterilip kele jatqanyn baiqatady. Birinshi jartyjyldyq boiynsha elimizde jalpy ishki ónim 3,2%-ǵa ósti. Al óńdeý ónerkásibin alsaq, onda 8%-ǵa ósken. Negizi bul nátije byltyrǵydan azdaý, biraq 10 oblysta sý tasqyny bolǵany da bul kórsetkishke áser etti.
Egerde jalpy dinamikasyn alsaq, shyny kerek, ekonomika jyl saiyn 10-15%-ǵa ósýi múmkin. Bizdiń elimizde biraz sheshilmegen suraqtar bar, sosyn infraqurylym ábden tozǵan. Tek osy suraqty tolyq sheshý úshin keminde 5 jyl jáne 40 millard dollar kerek eken. Demek, osy salany jónge keltirý úshin sonsha qarjy, sonsha ýaqyt qajet. Iaǵni, munyń bári bir kúnde sheshile salatyn másele emes. Osynyń bári árine ekonomikanyń ósýine úlken yqpal etedi. Jalpy, el ekonomikasynyń damýyna áser etetin faktorlar kóp. Ekonomikanyń ósýi degende solardyń barlyǵyn esepke alý kerek.
– Táýelsizdik alǵan 30 shaqty jyl ishinde elimizdiń ekonomikasyna serpin bergen ne nárse?
– Eń basty draiver – árine ol shikizat sektory, onyń ishinde munai-gaz sektory dep senimmen aitýǵa boaldy. Bizge investitsiianyń 80%-y sol sektor arqyly kelip jatyr. Osy jyldar ishinde el ekonomikasynyń eńsesin kóterip, esin jiǵyzýǵa munai aitarlyqtai áser etti. «Munaiymyz bar nege ondai emes, mundai emes jaǵdaiymyz» degen narazylyq kóp estiledi. Biraq el ekonomikasyna serpin bergen munaidyń úlesi ekeni daýsyz.
– Elimizge investitsiia tartý áreketterine qandai baǵa berer edińiz? Uttyq pa, utyldyq pa?
– Negizi uttyq, ásirese kórshi memlekettermen salystyrsaq utqanymyz anyq baiqalady. Biraq, áli de bolsa elimizge tartylatyn investitsiia kólemin 2 ese kóbeitýge bolady. Egerde memleket júiesinde uzaq-merzimdi biýdjettik josparlaý, jáne 3-5 jyldyq kelisim-sharttar men ózara qarym qatynastardy engizsek áli de utarymyz kóp bolar edi.
Syrttan keletin investitsiiaǵa qoryqpai kirise berýimiz kerek. Olar jumys kózderin kóbeitip, el ekonomikasyna serpin beredi. Elimizdegi ónerkásip oryndaryn, zaýyttar sanyn arttyrady. Investitsiia negizi uzaq-merzimdi qatynastar bolsa ǵana keledi. Osyny eskerýimiz kerek.
– Elimizdiń saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyǵy baǵytynda talai joba júzege asty. Biraq áli kúnge deiin shikizat shyǵaratyn el retinde qalýymyz, buǵan ne sebep?
– Onyń basty sebebi investitsiialardyń 80-90%-y shikizat sektoryna keledi. Sol paradigmany aýystyrý úshin basqa sektorlarda qazaqstandyq taýarlarmen qamtý baǵdarlamasyn kúsheitý kerek. Mysaly, memlekettik uiymdar tek qazastandyq taýarlardy satyp alý kerek. Kontrakt jasaǵan kezde, keminde 3 jyl, al múmkindik bolsa 5 jylǵa sozǵan jón. Sonda óńdeý salasy 2-3 ese ósedi. Negizi bul baǵytta múmkindigimiz zor.
Elimizdiń geografiialyq ornalasýy, tabiǵat jaǵdaiy aýylsharýashylyǵyn damytýǵa óte qolaily. Máselen, kóptegen damyǵan elderde tabiǵi, esh dárilenbegen ónimder úlken suranysqa ie. Tipti, tabiǵi ónimniń baǵasy dárilengen ónimderge qaraǵanda qymbatyraq. Osy bir múmkindikti paidalanyp, talai eldi tabiǵi ónimderimizben jarylqap tastasaq tabysty elge ainalar edik.
Shetelge baryp kelgen talai adam bizdegi azyq-túlik ónimderiniń dáminiń erekshe ekenin birden baiqaidy. Bul da bolsa bizdiń azyq-túlik ónimderimizdiń sapasyn arttyryp syrtqa kóbirek shyǵarýǵa bir múmkindik bolar edi.
Mal sharýashylyǵyn damytyp etti kóbirek shyǵarýǵa kúsh salýymyz kerek. Óitkeni bizdiń malymyzdyń eti óte dámdi. Kóp maldy baǵatyn keń baitaq jerimiz bar. Tek niet etip, mashaqtansaq jetip jatyr.
Munaidyń da kúni bitedi. Al aýylsharýashylyǵy men mal sharýashylyǵy ata kásip retinde el ekonomikasyn kóterip, álemdik brend retinde tanytatyn múmkindigi bar. Halyqqa jumys kózderi kóbeiip, áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartýǵa da yqpal eteri sózsiz. Sondyqtan óz basym bul baǵyttaǵy ózgeristerdi qýana quptaimyn.
– Qaitsek qazaqstandyq ónimniń sapasyn arttyramyz? Otandyq ónimnen qai taýarǵa kóńilińiz tolady?
– Kóbinese, qazaqstandyq biznes sapasy jaqsy taýarlardy shyǵarady. Biraq álemdik deńgeide básekede túsý úshin, sapany barynsha arttyrý kerek. Bizde oǵan qajetti kvalifikatsiia bar bolǵanymen – qosymsha tehnologiia, investitsiia qajet. Sol protsessti tezdetý úshin uzaq-merzimdi kontrakttar kerek. Mine kórdińiz be, áńgime basynda aitqan suraqqa qaityp keldik.
Eger de bizdiń memleket kazaqstandyq óńdeý biznesine sene bastasa, onda sheteldiń investorlaryda senetin bolady. Biraq, senimdi sózben emes, naqty kontraktpen kórsetý kerek.
Elimizdegi biraz óndirýshilerdiń taýary kóńilden shyǵady. Bizdiń elimizdegi óndiriletin taýarlar salystyrmaly túrde sapasy óte jaqsy, tabiǵi. Sondyqtan eksportqa shyǵarsaq olarǵa suranys ta joǵary bolary sózsiz. Osy múmkindikti paidalansaq jaqsy bolar edi.
Máselen Aýǵanstanǵa un shyǵardyq. Jaqynda bir jerden oqyp qaldym, aýǵandyqtar bizdiń unnyń sapasyna riza eken. Negizi unymyzdy talai elge uialmai usynýǵa bolady. Túrikterdiń pahlavasy osy talai týristerdiń súiikti asyna ainalyp ketti ǵoi. Sol sekildi sók pen talqandy, jentti, qurtty usyný joldaryn tapsaq jaqsy edi.
Jurttyń bári tátti ónimderden bas tartyp jatqanda qurttyń jarnamasyn arttyryp, usyna bilsek, dámin qatty ashy qylmai, týristerge usyna bilsek, keiin eksportqa shyǵarýǵa da múmkindik týar edi. Jurttyń fast-fýdy, densaýlyqqa ziiandy taǵamyna deiin halqymyzdy baýrap aldy ǵoi. Áitpese qai atamyz chiken jep, pitstsany keshki taǵamy qylyp, frimen baldarynyń qarnyn toiǵyzyp edi?! Bári sol jarnamanyń arqasynda qazaqtyń asqazany kosmopolittenip bara jatqanyn ańǵarmai qalyp otyrmyz.
Sol sekildi ebin taýyp syrtqa shyǵara bilsek, bizdiń densaýlyqqa paidaly, quramy taza tabiǵi, el kóńilinen shyǵatyn ónimderimiz barshylyq. Sol sekildi Qyzylordanyń kúrishi, saryǵashtyń qulpynaiy, Aqtóbeniń tarysy, Qazalynyń ashy kámpiti, Túrkistannyń jemisi, Jańarqanyń qymyzy, Óskemenniń baly sekildi talai syrtqa uialmai kórsetetin taýarymyz bar. Tek baǵalamai otyrmyz.
Qazir bul saladaǵy kóptegen máseleler sheshildi. Biraq áli de bolsa 3 nárse istese bolady. Birinshiden eksporttyq nesielerdiń stavkasyn túsirse bolady. Ekinshiden, biýrokratiialyq protsedýlaryn 2 aptaǵa syidyrý kerek. Áitpese klient ketip qalýy múmkin. Suraqtar óte tez sheshilýi kerek. Úshinshiden, eksporttyq qoldaýǵa jiberiletin aqsha kólemin keminde JIÓ-niń 1%-na deiin kóbeitý kerek. Jalpy elimizdegi taýar óndirýshilerge olar esin jinap alǵansha kóp jaǵdai jasap, qamqorlyq tanytýymyz kerek. Sonda olar da tez aiaqqa turyp ketedi.
– Kóp jaǵdaida elimizdegi taýar quny halyqty qynjyltyp jatady. Baǵany turaqtandyrý úshin ne isteýimiz kerek?
– Egerde jemqorlyq joiylsa, biýrokratiia azaisa, nesielerdiń stavkalary eki ese azaisa, uzaq-merzimdik kontraktiler engizilse, onda taýarlardyń baǵalary keminde 30%-ǵa deiin túser edi.
Sosyn tek uzaq-merzimdi kontraktiler arqyly baǵany turaqtandyrýǵa bolady. El ishindegi baǵalarǵa da baqylaýdy kúsheitý kerek. Keide baǵany qoldan ósirý faktileri kezdesip qalady. Máselen, qurban aittyń qarsańynda suranysqa bola qurbandyq maldyń baǵasyn ushyryp jiberý durys emes. Mundai ashkózderge tyiym kerek.
Sonaý bir elde dollar baǵasy kóterilip ketipti degendi esti sala dúken sóresindegi zatynyń baǵasyn yshqynta qoiatyn saýdagerlerdiń jaýapkershiligin arttyrý kerek. Eger qatty qadaǵalaý bolsa olar olai betimen ketpes edi.
Elimizde dári-dármektiń de baǵasy kóp jaǵdaida kóterilip turady. Ony kórgen halyq ashý yzaǵa beriledi. Ras, dári syrttan keletin shyǵar. Biraq bir qaladaǵy eki túrli dárihanadaǵy bir dáriniń baǵasy oilandyrýy kerek. Baǵa turaqty bolsa halyqtyń da kóńil kúi shat bolady.
Aitpaqshy, zeinetaqy kólemi ósti eken dep jańa jyl kezinde baǵany kúrt kóterýdi de qoiý kerek. Kóterilgen jalaqy men zeinetaqy, járdemaqyny qymbatshylyq «jep qoisa» onda onyń kóterilgeninen paida bar ma?! Sondyqtan osyndai usaq túiek máselelerdi sheshýimiz kerek. Baǵa turaqtylyǵy halyqtyń kóńil kúiine áser etetinin umytpaýymyz kerek.
– Elimizde tutynýshylardyń quqyǵy qorǵalǵan ba?
– Árine. Bul jerde biraz shara qabyldandy. Qazir taǵy ekinshi faktor paida boldy – ol áleýmettik jeliler. Klientter jazsa, kompaniia tez arada klientpen habarlasyp, problemasyn sheshýge tyrysady. Bul jaqsy úrdis. Osyndai zamanaýi elektrondy quraldardyń múmkindigin paidalanyp tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý joldaryn jaqsarta berýimiz kerek.
Bul úrdisti baǵa qymbattaýyna qatysty da engizýge bolady. Sonda halyq baǵany jónsiz kóteretin núktelerdi tez tiisti oryndarǵa habarlap otyrsa, qadaǵalaý artyp, baǵa turaqtylyǵy qalyptasar edi.
Halyq pen baǵany tiisti qadaǵalaýshy organdar arasynda osyndai bir bailanys ornatýymyz kerek. Jalpy kóp jaǵdaida dúkender, saýda núkteleri halyqpen sanasa bermeidi. Eger halyqtyń óziniń baǵa turaqtylyǵyn qalyptasýǵa tyrysyp, yqpal etip jatqanyn kórse olar da aiaǵyn ańdap basar edi. Elimizdegi baǵa turaqtylyǵynyń, tutynýshylar quqyǵynyń qorǵalýynyń mańyzy zor!
