Ózbekstanda oppozitsiia bar. Biraq «bar deitinderdiń» bári qashqynda, qýǵynda júr. Shetelde turady. Al eldegiler qazirgi Kárimovtyń júiesine ishtei qarsy. Biraq qashyp kete almaǵasyn, oilaryn da ashyq aita almaidy. Biz Ózbekstandaǵy birqatar yqpaldy saiasattanýshylardy sózge tartýǵa tyrysqanymyzben másele Kárimovke tirelgende, at-tondaryn ala qashty. Aqyry Shveitsariianyń Lozanna qalasynda turatyn, ózbek oppozitsioneri, jazýshy, 4 jyl Tashtúrmede otyryp shyqqan Safar Bekjonmen bailanysqa shyqtyq.
– Bizge myna jait qyzyq bolyp tur. Siz budan eki jyldyń aldynda Jenevadaǵy Gúlnár Kárimovanyń úiine (zańsyz) basyp kiripsiz. Buǵan ne sebep boldy jáne ne itermeledi?
– Meniń Ózbekstannan ketkenime az da emes, kóp te emes, 17 jyl boldy. Osy on jeti jyl boiyna Shveitsariiada turyp kelemin. Alaida osy kúnge deiingi ómirim Ózbekstanmen tyǵyz bailanysty. Elde bolmasam da ol jaqtaǵy jaǵdaidy jaqsy bilem, bárin baqylap otyramyn. Al Kárimovtyń qyzy irgedegi Jenevada quny 18 mln. dollar turatyn záýlim kottedj turǵyzǵanyn estip zyǵyrdanym qainady. Ol bul úidi qalai, qai aqshasyna satyp aldy? Ózimniń saitymda Gúlnárdiń halyqtyń qarjysyn ońdy-soldy shashyp júrgenin jazdym. «Ái, áli ókinesiń, sot aldynda jaýap beresiń», – dedim.
– Jaýap qatty ma?
– Ol bárin estip, bilip otyrdy. Biraq, tyńdaǵan joq, jaýap ta qatpady. Úidi turǵyzǵany óz aldyna, onyń ishi-syrtyn árleýge taǵy birneshe million jumsaǵany anyq. Men shydadym. Kúttim.
[caption id="attachment_9683" align="alignright" width="448"]
– Neni kúttińiz?
– Gúlnárdiń Shveitsariiadaǵy diplomatiialyq merziminiń aiaqtalýyn kúttim. Munyń merzimi tamyzda aiaqtaldy da (2013 jyly) Kárimovtyń qyzy shuǵyl jinalyp ketip qaldy. Onyń taiyp turǵany da tegin bolmapty. Shveitsariia prokýratýrasy úidi tintýde eken. Biraz, zatqa mór basylǵan. Onyń ishinde úlken qyzyl seif tur. Oǵan jolaǵam joq. Biraq, budan basqa da qundy zattar jetip artylady. Murajaida turýy tiis zattardyń bárin osynnan kezdestirdim. Ataqty ózbek sýretshisi Shyńǵys Ahmarovtyń týyndylary da osy aradan tabyldy.
– Degenmen, siz úige qymbat zattardy tamashalaý úshin kirmegen shyǵarsyz...
– Joq, árine. Kárimovke qarsy turý ońai deisiz be? Osy arada júiege qarsy shyqqandardyń basyn qosatyn keńse qurǵym keldi. Alaida bul endi basqa áńgime. Meniń Shveitsariiaǵa kelýim de tegin emes. Bul aradaǵy ózbek jemqorlarynyń bylyǵyn áshkerelegim keldi. Áshkerelep te jatyrmyn. Mysalǵa, qazir shveitsariialyq bankterde 700-ge tarta ózbek sheneýniginiń shoty bar. Talai ózbek sheneýniginiń atyn atap, túsin tústep berer edim. Biraq, sizderde bul qyzyq bolmas.
– Ózińizdi oppozitsiiada deisiz. Al elde jaqtastaryńyz bar ma?
– Ózbekstandaǵy ózin júiege qarsy sanaityn biraz adammen bailanystamyn. Biraq birgemiz dep aita almaimyn. Eldegi «Birlik», «Erik» oppozitsiialyq partiialaryn qurýshylardyń biri boldym. Biraq, olardy qurtyp tyndy. Qazir Shveitsariiada ornalasýǵa májbúr bolyp otyrǵan adam quqyǵyn qorǵaý uiymyn basqaramyn.
[caption id="attachment_9684" align="alignleft" width="290"]
– Sońǵy kezde Kárimovtiń komaǵa túskeni, jalpy densaýlyǵy nasharlap ketkeni jaily aqparat jiilep ketti. Bul ony taǵynan taidyrýdyń joly ma, álde Islam aka shynymen de hal ústinde jatyr ma?
– Islam álemindegi diktatorlardy taǵynan taidyrý qiyn. Olardan ólgende ǵana qutylamyz. Kárimov te dál osyndai óz kreslosynda óletinderdiń biri. Jaraidy, bul da qaýipti emes. Diktator kúnderdiń-kúni óz oryntaǵyn bosatady, biraq budan júie ózgere me? Júie ózgermese ózbektiń jaǵdaiy odan ármen qiyndai túsedi. Aitalyq, ózbek prezidentiniń ókshebasarlary dep júrgen 5-6 adam bar. Bular: UQQ (Ulttyq Qaýipsizdik Qyzmeti) basshysy Rýstam Inoiatov, ishki ister ministri Adham Ahmedbaev, qorǵanys ministri Qabul Berdiev, premer-ministr Shavkat Mirziiaev, qarjy ministri Rýstam Azimov. Bulardyń bári de Kárimov qalyptastyrǵan júieniń ónimderi. Erteń ketken diktatordyń ornyna onyń izbasarlary otyrsa jaǵdai ózgeredi dep oilaisyz ba? Joq. Sosyn bulardyń barlyǵyn reseilik aqparat quraldary erekshe nasihattap jatyr. Iaǵni, Kárimten keiin Kremlge kerekti jáne onyń ornyn basýy múmkin tulǵalardy orys baspasózi áldeqashan tizimdep qoiǵan. Al biz bolsaq solardyń jeteginde júrmiz.
Jalpy diktatýralyq bilikte ideologiia bolmaidy. Kárimovtyń ózbek «Eýraziialyq odaqqa qosylmaidy, onyń óz joly bar» degeniniń bári bos sóz. Ol Reseidiń adamy. Kópshilikti aldynda upai jinaǵandy jaqsy kóredi. Ol qurǵan júieniń músheleri derliktei reseishilder. Mysalǵa, qazir búkil eldi ýysynda ustap otyrǵan UQQ-nyń barlyq kadrlary mine, 24 jyl boiyna Reseide daiyndalyp keledi.
– «Diktatýralyq bilikte ideologiia bolmaidy» degende neni meńzep otyrsyz?
– Mundai júie bir ǵana filosofiiaǵa, bylaisha aitqanda korrýptsiia atty qaǵidaǵa qurylady. Sondyqtan ózbek prezidenti azamattyq, saiasi, dini, tipti ekonomikalyq belsendiliktiń ózin júiege qaýip tóndiredi dep sanaidy. Bul óz kezeginde tutas Orta Aziiaǵa áser etip otyr. Kim ne dese de, Orta Aziianyń júregi – Ózbekstan. Muny ózim ózbek bolǵannan keiin aityp otyrǵan joqpyn. Batys ta, AQSh ta bizdi aimaqtaǵy negizgi memleket retinde qarastyrady. Endeshe qazirgi Kárimov júiese qulasa bul aimaqqa da áser etedi degen sóz. Ózbekstanda demokratiia bolmasa endeshe ol Qazaqstan da bolmaidy. Negizinde demokratiia týraly aitqanda bizdiń intellektýaldy áleýetimiz bar. Munyń bastaýyn Túrkistan oppozitsiiasyn qalyptastyrǵan Mustafa Shoqaidan alamyz.
[caption id="attachment_9685" align="alignright" width="289"]
– Kárimov tórtinshi ret prezident sailaýyna túskeli jatyr ǵoi...
– Iá, bul Ata zańdy belden basý. Ái, biraq ol eldiń pikirin eskersin be? Sailaýǵa oppozitsiianyń 9 ókili jáne taǵy 3 adam qatyspaq. Biz olardy «Kárimovtyń qýyrshaqtary» deimiz. Nege deisiz ǵoi? Óitkeni, úsheýi de eldi Islam Kárimovke (!) daýys berýge úndep jatyr.
KSRO qulaǵannan keiin ózbek halqy óz-ózin izdei bastaidy, 70 jylǵa sozylǵan otarlaýdyń saldary qandai bolǵanyn sezindi. Biraq bir nárse ózgergen joq. Bul – Islam Kárimov. Ol ári ateist, ári kommýnist. Meniń bizde ideologiia joq degenim osydan shyǵady. Ózbekstannyń 90 paiyz turǵyny musylman. Al halyq qazir tolyqtai ateistik memlekette ómir súrip jatyr. Budan 25-30 jyl buryn Orta aziiada 100-ge jeter jetpes meshit bolypty, qazirgi bulardyń sany 10 myńnan asty. Endeshe ideologiiany da osyǵan sai beiimdeý kerek edi ǵoi?
– Biraq sizder bilikke kelseńizder ne ónip, ne ózgerer edi?
– Meniń ustanym sizge qyzyq kórinýi múmkin. Men túrkistanshylmyn. Ózbekstandy órkendetetin birden-bir jol ol – Orta Aziia memleketterimen aradaǵy erkin saýdaǵa jol ashý dep bilemin. Osy aimaqty bir judyryqqa jumyldyrý, biriktirý. Onyń ortalyǵy Túrkistan bolsa qarsy emespin. Aldymen ekonomikalyq birigý, keiinnen saiasi integratsiia júzege assa quptar edim. Sebebi, biz bir halyqpyz. Bizdiń dilimiz, dinimiz, dástúrimiz ortaq, tilimiz uqsas. Mysalǵa, baǵanadan beri siz ekeýmiz óz tilimizde sóilesip otyrmyz. Birden bolmasa da men sizdi, al siz meni túsinip otyrmyz ǵoi. Ustanymy meniń kózqarasymmen sai keletin úndesterim, jaqtastarym kóp. Eger bilikke kelsek, biz Orta Aziia keńistiginde Eýroodaqqa uqsas uiym qurýǵa umtylar edik.
– Áńgimeńizge, rahmet!
Suhbattasqan Dýman BYQAI
