– Búginde jastar ǵylym salasyna qyzyqpaidy degen taptaýryn kózqarastyń tigisi setinei bastaǵandai. Buǵan dálel óziń sekildi ǵylymmen ainalysýǵa yntaly jastardyń qatarynyń kún sanap artyp keledi. Jalpy ózińniń himiia salasyna degen qyzyǵýshylyǵyń qalai bastaldy?
– Men 1-synypqa barǵansha álipbi men kóbeitý kestesin jatqa bildim. Erekshe jetistikterim úshin eki ret synyptan synypqa attap, mektepti 15 jasymda bitirdim. Alǵashynda fizika salasyna qyzyǵýshylyq boldy, biraq 9-synyptan bastap himiia páninen Áliia Esqaliqyzy sabaq bere bastaǵannan himiia salasyn zertteýge ynta paida boldy. Ustazym – Á.E.Temirbolatova 8-11 synyptarǵa arnalǵan himiia oqýlyqtarynyń, esepter jinaǵy, didaktikalyq materialdardyń avtory. Sonymen qatar Qazaqstannan tuńǵysh ret dúniejúzilik olimpiadaǵa úmitker daiyndap, shákirti júldeli oryn alǵan bolatyn. Ustazymnyń arqasynda himiia salasyna qyzǵýshylyǵym artyp, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-ge oqýǵa qabyldandym. Ýniversitet qabyrǵasynda ataqty himikterimizdiń stependiialarynyń iegeri boldym, konferentsiialarǵa qatysyp júldeli oryndar alyp júrdim. 3-kýrstan bastap himiia ǵylymdarynyń doktory, professor Jarylqasyn Ábilovtiń qoldaýymen ǵylymi jobalarmen ainalysa bastadym. Ol kisiniń bastaýymen júrgizilgen biologiialyq belsendi zattardy sintezdeý, dárilik ósimdik shikizattarynan tabiǵi biologiialyq aktivti keshenderin bólip alý jáne tazalaý, atalǵan zattardyń aktivti dárilik formalaryn alý jumystaryna arnalǵan-dy.
– Osy rette óziń ainalysyp júrgen ǵylymi jobalaryń týraly keńinen áńgimeleseń...
– Qazirgi tańda Qazaqstan dárilik preparattar máselesinde importqa táýeldi. Sebebi dárihanalar men aýrýhanadaǵy dári-dármektiń 90%-y shet elden alynady. Al Qazaqstandaǵy munai óńdeý tehnologiiasy, organikalyq sintez óndirisiniń damýy, keń baitaq jerimizde kóldiń de, shóldiń de, taýdyń da, jazyqtyń da bolýy dárilik ósimdikterdiń san alýan túrin qamtamasyz etip, tabiǵi aktivti keshenderdi alýǵa múmkindik beredi. Dárilik zattardy alý tehnologiiasynda dárilik aktivti zatty alý – jumystyń bastamasy ǵana, budan keiingi saty ony qoldanýdy yńǵaily etý, emdik áserin uzaq ýaqytqa jetkizý (prolongatsiialanǵan júie alý), dárilik zatty tek aýrý oshaǵyna jetkizý, syrqattyń erekshelikterin eskerý siiaqty máselelerdi sheshý úshin biologiialyq aktivti zattardyń dárilik formalaryn alý qajet. Meniń jobadaǵy basty maqsatym – osy dárilik formalardy daiyndaý.
– Osy dárilik formalardyń paidasy nede?
Qazirgi tańda Qazaqstan dárilik preparattar máselesinde importqa táýeldi. Sebebi dárihanalar men aýrýhanadaǵy dári-dármektiń 90%-y shet elden alynady. Al Qazaqstandaǵy munai óńdeý tehnologiiasy, organikalyq sintez óndirisiniń damýy, keń baitaq jerimizde kóldiń de, shóldiń de, taýdyń da, jazyqtyń da bolýy dárilik ósimdikterdiń san alýan túrin qamtamasyz etip, tabiǵi aktivti keshenderdi alýǵa múmkindik beredi.
– Dárilik formalar degenimiz – aktivti biologiialyq zattyń qoldanylý formasy, olar – jaqpa mailar, tabletkalar, gelder, inektsiialar, kapsýlalar, úldirler (plenka), pasta, sýspenziia jáne taǵy basqalar bolýy múmkin. Bizdi qyzyqtyryp otyrǵany – jaqpa mailar men úldirler. Sebebi men qoldanatyn aktivti biologiialyq keshen «Tamariksidin» («Tamariks», qazaqsha ataýy Jyńǵyl, emdik shóbinen alynǵan) antimikrobtyq, qan toqtatýshylyq, jara jazýshy, antibakteriialyq jáne antidiabetikalyq qasietterimen erekshelenedi. Mundai qasietteri bar zatty teri jaralarynda, teriniń qabyný kezinde, kúiik, himiialyq – mehanikalyq jaraqattar kezinde qoldanýǵa bolady. Al osyndai jaǵdaida jaqpa mai men úldirlerdi qoldaný jaqpa maidyń aktivti keshenniń joǵarǵy effektivtiligine qol jetkizedi.
– Jaqpa mailar men úldirlerdiń quramy qandai?
– Jaqpa mai dárilik formasyn alýda onyń negizi retinde bentonit sazyn alǵan bolatynbyz. Sebebi, bentonit sazynyń paidaly fizika-mehanikalyq qasietterimen birge isinýshilik, sorbtsiialyq, antiseptikalyq qasietterge ie. Sondai-aq, biregei dispersti júie túzip, basqa zattarǵa inerttiligi de joǵary, adam terisine allergiialyq reaktsiialardy týǵyzbaityndy. Qazirgi zamannyń basty talaby boiynsha ekonomikalyq turǵydan arzan, qoldaný, tazalaý jumystarynyń ońtailandyra túsýimen erekshelenedi. Qazaqstanda bentonit sazynyń kóp qory bar. Bentonit sazy buǵan deiin tabletkaly dárilik formalarda tolyqtyrǵysh retinde keńinen qoldanǵan – enterosorbent (adam ýlanǵan nemese alkogoldi artyq mólsherde qoldanǵan kezde ishke ishýge arnalǵan sorbentter).
Qazirgi zamanǵy meditsinalyq preparattarǵa qoiylatyn talaptar eskerilip, jaqpa maidyń reologiialyq qasietteri, tikotropiialyq qasietteri anyqtaldy. Qazir joba aiasynda bentonit sazynan polimer kompozitti úldirler daiyndaý ústindemiz. Mundai úldirler qoldanýǵa yńǵaily. Teriniń qabynǵan jara osy úldirderdi jaýyp emdeýge bolady. Ádette bir jerimiz aýyrǵanda ishetin dárimiz 6 saǵatqa deiin áser etip, odan keiin taǵy da dári iship jatamyz. Al bizdiń úldir 12 saǵatqa deiin belsendi túrde áreket etetin qasietke ie. Kúiik shalyp, teri jaralanǵanda osy úldirdi jarany tańyp, táýlik boiy júre berýińizge bolady. Qaita jaqqyńyz kelse jýyp, súrtip tastaýǵa bolady. Óitkeni ol gidrofildi. Sonymen qatar maily úldirler aýa ótkizgishtik qasietke ie, terini ashytpaidy, kiimge jabyspaidy.
– Joba aiasynda sheteldik áriptesterińizben bailanystaryńyz qandai?
– Ýniversitetimizdiń innovatsiialy-tehnologiialyq baǵytty prioritetti baǵyt dep kórsetýi himiia fakýltetinde júrgiziletin jobalar men zertteý jumystaryn ózekti, Qazaqstan ekonomikasy men óndiris-sharýashylyǵyna tiimdi, elimizdiń shikizattaryn qoldaný, ony óńdeý jáne joǵary, zaman talabyna sai ónim shyǵarýdy maqsat tutýǵa itermeleidi. Bizdiń jobamyz fakýltetimizde jasalyp jatqan atalmysh talaptardy qanaǵattandyratyn jobalardyń biri dep tolyqtai aita alamyz. Joba jasalý barysynda ýniversitettiń múmkinshilikteri tolyqtai paidalanylyp, kafedramyzdyń shet elderdegi seriktestikteri de, naqtyraq aitqanda, Germaniiadaǵy Potsdam ýniversiteti, Rostok qalasyndaǵy ýniversitetimizdiń jergilikti ýniversitetpen birlesip ashqan zerthanasy, Pakistan elindegi seriktesterimiz jobamyzdyń ilgeri jyljýyna oń yqpalyn tigizip otyr.
– Buryn ǵalymdarymyz tek zertteýmen ǵana ainalysatyn, al búginde ǵylymǵa degen kózqaras ózgerip, ǵalymdar álemdik ǵylym júiesine yqpaldasyp jatyr. Ǵylym árbir eldiń óz qazanynda qainaǵany durys pa, álde álemmen yqpaldasa damyǵany jaqsy ma?
– Ózim oqityn ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-da basqa oqý oryndarymen salystyrǵanda magistranttar men doktornattardyń sany eki ese kóp. Jyldar boiy qalyptasqan ǵylymi baza men joǵary dárejeli ǵalymdarymyzdyń jolyn jalǵap, izin basar jas ǵalymdardyń biri bolýǵa talpynamyn. Óitkeni ǵylym men bilimdi biriktirgende ǵana, joǵary nátijelerge qol jetkize alamyz dep oilaimyn. Sondyqtan óz bolashaǵymdy tek ǵylym salasymen bailanystyramyn. Ǵylym – eldiń bolashaǵyn qamtamasyz etetin, bólingen qarajatyńyz birneshe ese bolyp qaitatyn salalardyń biri. Búginde memleket tarapynan ǵylym salasyna kóńil bólinip jatyr, arnaiy jobalarmen ainalysýǵa da múmkindik bar. Meniń kózqarasymda ǵalym adam tek ǵylymmen ainalysyp qana qoimai, ol óz jobasyn júzege asyra alatyndai kásipker de bolýy kerek. Qazirde aǵylshyn tilin meńgermei, álemdik deńgeige otandyq jobalardy tanytý múmkin emes. Sondyqtan da búgingi ǵalym ámbebap bolýy qajet dep sanaimyn.
Arailym BIMENDIVA,
«UǴTAO» AQ Qoǵammen bailanys bólimi bas mamany.
