Dýlat Isabekov Elbasyǵa ne aitty?
Gazet-jýrnaldardan «Isabekov Prezidenttiń aldynda túk aitpady ǵoi» degen pikirdi men de oqydym. Buǵan jaýap ta berdim. Aitýyn aittyq qoi, onyń bári kórsetilmedi... Eki jarym saǵatqa sozylǵan áńgimede ne aitylmady deisiń, bári aityldy. Maqtanǵanym emes, ótkir pikirdi men ǵana aittym.
Beksultan Nurjekeev óz aýylyndaǵy Orbulaqty, Qasteevti, Jarkenttegi kóshelerdiń attaryn ózgertý siiaqty jergilikti máselelerdi ǵana kóterdi. Smaǵul Iassaýi, sopylyq týraly áńgime qozǵady. Al men bolsam: «Buryn ózińizge aitqan máseleni qaitalap aitamyn. Elimizge qytai kóp kelip jatyr. Bizge Reseiden góri Qytai qaýipti. Halqynyń sany 145 milliondy quraityn Reseimen aralasyp júrgenimizge 300-400 jyl boldy. Al halqy 1,5 mlrd Qytai – soǵyssyz, kúlkimen ǵana basyp alatyn memleket. Qazaq óz jerinde otyryp munaiymyzǵa kelgen qytaidyń qulyna ainalyp bara jatyr. Olarǵa keńdikti kóptep berip qoiǵanbyz. Ekinshiden, demografiia – ýshyǵyp turǵan másele. Ózbekter 32 mln. boldy. Ózbektei bolmasaq ta, 20 mln-ǵa jetsek, qazaq tiliniń máselesi ózinen-ózi sheshilip keter edi. Ózbekter bizdiń til máselesin kótere beretinimizge tańǵalady», – dedim.
Sodan keiin, latyn tili týraly kóbirek aityldy. Ótý kerek pe, joq pa? «Sizdiń ideiańyzdy qostaiyq, biraq onyń arǵy jaǵynda ne tur? 100 jyl ishinde orys alfavitimen talai tarihymyz jazylyp qaldy. Onyń bárin kim kóshirip beredi? Bul da qiyn másele. Sodan soń, aýylǵa dep jyl saiyn birneshe mlrd aqsha bólinedi. Meniń aýylym sol kúiinshe, Nureke. Jylyna eki-úsh ret baramyn, eshqandai ózgeris joq. Qyrǵyzda eshnárse joq deimiz, biraq tirshiligimiz birdei. Nege benzin Qyrǵyzstanda Qazaqstanǵa qaraǵanda arzan? Olar astyq óndirmeidi, biraq nany bizdikinen arzan. Bishkeginde de bir baǵa, Qarabalta degen shalǵai óńirinde de bir baǵa. Naryq, jeke menshik deimiz, arasy 150 metrlik eki zapravkada eki túrli baǵa. Munyń bári qandai júgensizdik? Siz bazardy aralaǵanda bárin arzan etip qoiady, siz ketken soń baiaǵy qymbat baǵaǵa ózgertedi. Sizge jalǵan aqparat beretin shtattaǵylardan ózge turaqty qoǵamdyq komissiia qurý kerek. Ortasha jalaqy degendi qaidan shyǵaryp aldyq? Eger ortasha jalaqyǵa sener bolsaq, ár adamnyń jalaqysy 250-300 myń bolar edi. Meniń ailyǵym – 110 myń. Kelinim – ǵylym kandidaty, 90 myń alady. Al ortaq jalaqyny bankirler men depýtattardyń, Samuryq qazynada isteitinderdiń ailyǵynan shyǵarady. Bul naǵyz ótiriktiń ózi ǵoi! Nege óz elimizde emdelmei shetelde emdelemiz? Qazaqstan úlgili memleket deimiz, osy jaǵynan nege úlgi almaimyz? Nege jeńil ónerkásipti damytpaimyz? Nege óndiris oryndarynyń bári sheteldikterdiń qolynda? Buryn Keńes úkimeti kezinde shetelden kóship kelgen qazaqtar mal baǵatyn. Qazir ondai mal joq. «Diplommen aýylǵa» degen uran qulaǵyma kirmeidi. Al mysaly, men bitirdim. Diplommen aýylǵa baramyn, ol jerde ne isteimin? Meniń aýylymda 8000 adam turady. Aýdan ortalyǵymen birdei. Jurttyń barlyǵy jekemenshik fermerlik sharýashylyqpen ainalysyp jatyr. Syrttan barǵan adamǵa ailyq kerek, jaǵdai kerek. Ony alyp ne isteidi? Aýyldaǵy muǵalimderdiń ózi mektepke áreń ornalasady. Ashyǵyn aitaiyn, ózim bir adamdy ornalastyrý úshin, abyroiymdy saldym. Menen uialǵanynan áreń aldy. Biraq maǵan aitpa dep, ornalastyrǵan adamymnan 400 myń teńge alypty. Mine, osyndailardyń bári ultymyzdy buzady», – dedim.
– Bul aitqandaryńyzǵa Prezident qalai jaýap berdi?
– Bárine durys jaýap beredi ǵoi. «Qytailyqtardan qorqýǵa bolmaidy, olardyń árbir adamy meniń bloknotymda jazylǵan. Jumystaryn bitiredi de, kete beredi», – dedi.
Sosyn men: «Nureke, qazaqtyń bári bastyq bolǵysy keledi. Bir úidegi bes balanyń beseýi de akademiiaǵa túsedi, ýniversitetterge oqýǵa tapsyrady. Sońynda bári jumyssyz júredi, saýda jasaidy. Sondyqtan Keńes Úkimeti kezindegidei túrli mamandyq alyp shyǵatyn ýchilishe, kolledjderdi kóbeitýimiz kerek. Monter, elektrik sekildi mamandyqtar beretin ailyq, jyldyq kýrstar ashý kerek. Jumysshy taby qalyptaspai, memleket bolmaimyz. Qazir teledidaryń buzylyp, maman shaqyrsań, orys keledi. Tońazytqysh jóndeýge de orys kep turady. Osynyń bárin qazaq úirenetin kez keldi. Sodan soń syrttan kelgen qazaqtardy ornalastyrý máselesin qolǵa alý kerek. Buryn jaqsy edi, qazir bul másele toqtap qaldy. Kóptegen qazaq osynda júrip-júrip, mal qora taba almai, kvotasyn ala almai, jinap ákelgen aqshasynyń bárin jep qoiyp, Mońǵoliiaǵa qaityp ketip jatyr. Qaita Monǵoliiaǵa rahmet, olarǵa azamattyǵyn qaita berdi. Al azamattyǵyn bermese qaitedi? Mine, osynyń bári sheshimin tabýy tiis másele. Sheteldegi qazaqtarymyzdy ońtústikke qonystandyra bermei, 2 mln egistik jeri bar Pavlodar sekildi aimaqtarǵa ornalastyrý qajet. Olardy jan-jaqqa shashyp-shashyp tastamai birge qonystandyrǵan jón. Solai úirenisip, kirigýi kerek. Áitpese, jergilikti qazaqtar arasyna barsa, Qytaidan kelgendi «qytai» dep, Mońǵoliiadan kelgen qazaqty «mońǵol» dep esterin shyǵarady, mazaqtaidy. Baiaǵyda Irannan kóship kelgen qazaqtartyń túrkistandyqtarmen aralasyp ketkeni esimde. Ózderi oryssha bilmeitin, onymen qoimai bizdiń qazaqtyń kórsetpegeni joq, kilemderin urlap, bazarǵa barsa sabap, zattaryn tartyp alyp júrdi. Áiteýir, qiyndyqqa kónip, qazaqtyń bir eli bolyp ketti ǵoi. Keńes Úkimetiniń kezinde, 1962 jyly, myna Qabdesh Jumadilov bir aida 200 myń qazaqty bastap ótti. KSRO-nyń KGB-sy qandai qatal? Sondai qataldyqqa qaramastan, olarǵa senim artty, qoldaryna jumys berdi. Al biz basymyzda egemendigimiz bola tura, olarǵa jansyz dep qaraityn siiaqtymyz. Qazir azamattyq alý úshin 4 jyl boiy jumys isteýi kerek eken. Tórt jyl qalai kún kóredi? Bir ǵana kvotamen berilgen bir 50-60 myń teńge nege jetedi? Siz 17 mln qazaqqa ǵana emes, syrtta júrgen 11 mln qazaqqa da Prezidentsiz. Solardyń bárin baýyrǵa basý kerek, ishke tartý kerek. Bizde ulttyq kadrlar nege joq? Anaý Ilia Ilindi aitamyz, oǵan men qýanbaimyn. Óitkeni, ol meniń qanym emes. Men qazaqtan shyqqan Dáýlet Turlyhanovqa, Bekzat Sattarhanovqa qýanam. Siz oǵan renjimeńiz. Men solai jaralǵanmyn. Siz de ishińizden sóitip oilaityn shyǵarsyz», – dep oiymdaǵynyń bárin aittym.
Elbasynyń ózi de «Syrtta kúńkildegennen góri osynda oilaryńdy ashyq aityńdar, úsheýińdi sol úshin shaqyrttym», – dep basynan eskertken edi.
