Sotsiologtyń aitýynsha Qazaqstanda dini konversiia jasaityńdardyń basym kópshiligi áiel adamdar men jastar. Qazaqstanda dini konversiiany kóbine Keńes úkimetiniń otyrshyldyq saiasatynyń nátijesinde rýhani mádenietinen ajyrap qalǵandar men 90 jyldardaǵy daǵdarysta travma alǵandar jáne olardyń urpaqtary jasaidy. Suhbat barysynda Qazaqstandaǵy dástúrli hristiandyq pen neohristiandyqtyń dini konversiia máselesindegi aiyrmashylyqtary, dini konversiia jasaǵan adamnyń ótetin etaptary sekildi ózge de suraqtarǵa jaýap aldyq.
– Dini konversiiaǵa anyqtama berip ótseńiz. Dini konversiianyń prozelitizmnen aiyrmashylyǵy qandai?
– Konversiia sózi aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «conversion» aýysý, ózgerý degen maǵynany bildiredi. Dini konversiia degenimiz ata-babasynyń ustanǵan dinin nemese senimin basqa bir halyqtyń, basqa bir ulttyń dinine óz senimin aýystyrýdy aitamyz. Adam dinsiz bolyp keiin dinge kelse nemese din ustanyp júrip tastap ketse de konversiia jasaǵan bolyp esepteledi.
Dini konversiia dep dinin aýystyrǵan adamdy ǵana aitamyz. Bizde kóp jaǵdaida dini konversiiany prozelitizm terminimen shatastyryp jatady.
Eger orys ultynyń ókili pravoslav dininen protestanttyqqa nemese katolitsizmge ótetin bolsa ol prozelitizm bolady. Iaǵni, Hristian dininiń ishinde aýysýy. Al qazaq halqynyń negizgi ata-babasynyń dini hristian dini bolmaǵandyqtan hristian dinine ótken jaǵdaida prozelitizm dep aita almaimyz. Ol dini konversiia, iaǵni din aýystyrý dep atalady.
– Qazaqstandaǵy dini konversiia jasaýdyń sebepteri qandai?
– Dini konversiia zertteýleri negizi Amerikadan bastaý alady. Olardyń zertteýlerine qarasaq, dini konversiia degen óte qiyn qubylys. Dini konversiia jasaýǵa sebep retinde bir ǵana faktordy aita almaimyz. Ár adamnyń taǵdyry ártúrli bolǵandyqtan sebepter de kóp.
Eń negizgi sebepterge ǵana toqtalyp ótetin bolsaq, óz zertteýlerimde dini konversiia jasaýǵa birinshi orynda dini saýattylyqtyń tómendigi. Óz ata-babasynyń ustanǵan dini boiynsha, mysaly qazaqtarda musylmandyqtyń tómen deńgeide bolýy nemese otbasynda ata-anasynan eshqandai dini bilim ala almaǵan jaǵdaida dini konversiiaǵa beiim keledi. Bir sózben aitqanda adamda immýnitettiń bolmaýynyń saldary.
Ekinshiden, otbasylardaǵy travmalyq jaǵdailar. Qazaqstanda 90 jyldardaǵy krizistik kezeńderde ata-analar balalaryna durys qarai almady. Sotsiologiiada «áleýmettený» degen termin bar. Áleýmettený eń birinshi otbasynan bastaý alady. Adam otbasynda durys áleýmettene almasa, ol áleýmettenýdi syrttan izdei bastaidy.
Syrttaǵy áleýmettenýde «Birigý shirkeýi» sekildi t.b. jańa dini aǵymdar ózderine tiimdi paidalanýǵa tyrysady. Ol jerlerde otbasy degen másele qozǵalady, ata-ananyń ornyn toltyryp, otbasydan ala almaǵan meiirim men jylýlyqty sol jerde berýge tyrysady. Sondai-aq, otbasydaǵy kikiljiń, ajyrasý faktorlarynyń da áser etetindigin qosyp kete alamyz.
Taǵy bir sebep elimizde kóptegen etnos ókilderi ómir súredi. Soǵan sáikes, ártúrli dini senimder bar. Iaǵni, dini pliýralizm.
Mysaly, eshqandai shirkeý joq jerde adam hristian bola almaidy. Shirkeý bar ma, endeshe hristian bolýyna da múmkindik bar. Bir jerde birneshe ult turǵannan keiin, adamdar bir-birimen aralasyp, áleýmettik qatynasqa túsedi. Birge jumys isteidi, oqý oqidy nemese ǵashyq bolyp qalyp úilenýi múmkin. Sol kezde de dini konversiianyń bolýyna úlken áser etedi.
Mysaly, bir qazaq qyzynyń orysqa úilenip pravoslav bolǵandary da bar nemese káris ultyna turmysqa shyǵyp dinin aýystyrǵan jaǵdailar da kezdesedi. Kerisinshe de bolýy múmkin.
Mysal retinde aitatyn bolsaq, jaqynda ǵana belgili ánshi Berkýttyń áieli Aisha óziniń bir suhbatynda: «Berkýtqa turmysqa shyqqan kezde dinimdi aýystyrdym, musylman dinin qabyldadym. Oǵan deiin shoqynǵan bolatynmyn, shyn esimim Viktoriia edi. Musylmandyq qabyldaǵannan keiin atymdy «Aisha» dep ózgerttim», - degen bolatyn.
Sondai-aq, Qazaqstandaǵy otarshyldyq saiasattyń nátijesinde rýhani tamyrynan ajyrap qalǵan adamdar dini konversiia jasap jatty. Iaǵni, dini konversiia máselesinde otarshyldyq saiasaty, din taratýshylardyń derjavalyq elderden kelýi negizgi faktorlardyń biri bolyp tabylady.
– 1990 jyldardaǵy dini konversiia men qazirgi tańdaǵy dini konversiianyń aiyrmashylyǵy qandai?
Táýelsizdik alǵannan keiin Qazaqstanda dini senim erkindigi ornap, 90 jyldary ártúrli dinder kele bastaǵanymen, dini jańǵyrý boldy dep aitý qiyn. Sebebi, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qoǵamda jappai daǵdarys oryn aldy. Tek 1995 jyldan beri qarai jaǵdai turaqtaldy.
Táýelsizdikten keiin Qazaqstanda kóptegen elderdiń elshilikteri ashylyp, sol arqyly missionerler kelip, shirkeýler ashyla bastady. Dini senim erkindigi de din aýystyrýǵa múmkindik berdi. 90 jyldary depressiia men kriziste júrgen adamdarda dini konversiiaǵa daiyndyq kezeńi boldy. Osydan keiin adamǵa ońalyp, qarjylai kómek kerek boldy. «Ratsionaldy tańdaý» degen teoriia bar. Ol jerde adam dindi tańdaǵan kezde ózine psihologiialyq, qarjylyq turǵydan kómek beretin dinderdi tańdaidy.
Osyǵan qatysty ómirde bolǵan bir oqiǵa aita ketkim kelip tur. Ózim kózben kórgen tanysym krizistik kezeńde dalada qalyp, qaiyrshy bolyp júrgen.
Ózin eshkimge kereksiz sezinip, kóshede jatqan kezinde bir missioner kelip «Sen qudaiǵa, Isaǵa kereksin» dep qoldaý kórsetip, kiindirip, tamaqtandyrady, jaǵdaiyn túzeidi. Sol kezderi ómirden túńilip, dalada qalyp ketken adam, qazir bir shirkeýdiń basshysy bolyp otyr. Iaǵni, din aýystyrǵan adamdardyń barlyǵynyń ómiri nasharlap ketti dep aita almaimyz. Iaǵni, din aýystyrý arqyly ómirge qushtarlyǵy ashylyp, úmiti oianyp, aiaqqa turyp ketken adamdardy da kezdestiremiz. Degenmen sanalary ýlanyp, ártúrli qiyndyqtarǵa tap bolǵandar da bar.
– Din konversiia jasaý máselesinde Qazaqstanda aimaqtyq erekshelikter bar ma?
– Patsha úkimeti kezeńinen bastap qazaqtardy hristiandandyrý, orystandyrý saiasaty júrgeni tarih betterinen bárimizge belgili. Ásirese, elimizdiń soltústik aimaqtaqtarynda otarshyldyq áserinen shirkeýler kóp salyndy. Ári, orys ulty ókilderi de turaqty mekenjailaryn osy aimaqqa aýystyrǵan bolatyn. Sondyqtan, soltústikte dini konversiia jii kezdesedi. Al ońtústik aimaqta shirkeýler az bolǵandyqtan, dini konversiia da sirek.
– Qazaqstandaǵy dini konversiianyń jas, genderlik kategoriialary boiynsha qandai erekshelikteri bar?
Bular áleýmettik zertteýdiń negizgi sharttarynyń biri. Negizinen meniń baqylaýym boiynsha soltústik aimaqtaǵy interviý alǵan adamdar ishinde de, shirkeýlerde de dini konversiia jasaǵandardyń 60 paiyzy áiel adamdar. Bunyń negizgi sebebi qazaq qyzdarynyń hristian dinin ustanýshylarǵa turmysqa shyǵýy. Taǵy bir sebep 90 jydardaǵy daǵdarys kezinde er adamdar araqqa salynyp ketti. Sol kezde qiynshylyq pen jaýapkershiliktiń bári áiel adamdarǵa tústi. Áiel adamdar iship kelgen kúieýlerinen taiaq jeý, ajyrasý, bazarǵa shyǵyp otbasyn asyraý sekildi t.b. qiynshylyqtardy kórdi. Osy jaǵdailardyń barlyǵy áiel adamdardyń kóbirek dini konversiia jasaýyna áser etti.
Jas aiyrmashylyǵy boiynsha úlken jastaǵy kisilerdiń din aýystyrǵanyń kórmedim. Sebebi, olarda keńestik kezeńdegi ateistik júieniń áseri jáne dástúrli qundylyqtarǵa berik bolýy immýnitet bola aldy. Dini konversiia jasaǵan adamdardyń arasynda jastar kóptep kezdesedi.
Jalpy dindarlyq taqyrybynda da meshitke, jumaǵa baryp qaraityn bolsaq úlken kisilerdiń qatary az, kóbi jastar ekendigin baiqaimyz. Jas shamasymen aitatyn bolsaq dini konversiia jasaǵandardyń kóbisi 20-40 jas aralyǵyndaǵy adamdar.
– Dástúrli hristinadyq pen neohristiandyqtyń dini konversiia boiynsha aiyrmashylyqtary bar ma?
Dástúrli hristian baǵyty men jańa hristian shirkeýleri arasynda aiyrmashylyq óte úlken. Sebebi, dástúrli dinderdegi qazaqtar orystanǵan, orystarmen jaqyn bolǵan qazaqtar. Mysaly, pravoslav dinine ótken qazaqtardan interviý alǵan kezde barlyǵy orys tilinde jaýap berdi. Qazaq tilinde eshqaisysy jaýap bere almady. Al protestanttarǵa keletin bolsaq ol jaqtaǵy qazaqtar kóbine qazaq tildi. Pravoslaviiaǵa kirgen adamdar ózderine senimdi, qarjylyq jaǵdaiy jaqsy, saýatty, zańdy da jaqsy biledi. Jańa hristiandyq aǵymdardaǵy qazaqtardyń bilim deńgeii tómendeý jáne qazaq tildi bolyp keledi.
Qazirgi tańda «Qazaq hristian shirkeýleri» paida bolyp keledi. Nege deseńiz, ýaǵyzdary, qasietti kitaptary, gazet-jýrnaldary qazaq tilinde shyǵarylýda jáne olar qazaqtyń dástúrin de qoldaidy. Isýstyń dástúrli qazaqi kiim kigen sýretteri de bar degen sekildi. Olar qazaqilyq pen hristiandyqty ushtastyrǵysy keledi. Hristian áleminiń qazaqqa bóten emes ekendigin kórsetý arqyly ózderiniń qatarlaryn toltyrýǵa tyrysady.
– Dini konversiia jasaǵan adam qandai etaptardan ótedi?
Adam dini konversiiaǵa bir kúnde sheshim qabyldamaidy. Ǵalymdar dini konversiianyń kóptegen etaptaryn jasaǵan. Biraq ár adam ondai etaptan ótýge mindetti emes. Dini konversiia jasaýǵa bir adamǵa bir ai jetse, bireýine 1-2 jyl ýaqyt ketýi múmkin. Birinshi etap ol – oilaný protsesi bolady. Adam oilanǵan kezde dini konversiianyń qanshalyqty jyldam bolýy sol din ókilderimen aralasýyna bailanysty. Shirkeýge nemese meshitke neǵurlym kóbirek barsa, protsess te tezirek júre bastaidy. Dindi qabyldaǵannan keiin adam emotsiialyq kúiden ótedi. Mysaly: «Isany túsimde kórdim, maǵan aian keldi, sodan keiin hristian bolýǵa sheshim qabyldadym» degen sekildi jaǵdailardy jii kezdestiremiz.
Eger psihologiialyq turǵydan qaraityn bolsaq, adam bir nárseni kóbirek oilap nemese ýaiymdasa túsinde kóredi degen teoriia bar.
Dini konversiia jasaǵannan keiin adam ózgeristerge ushyraidy.
Mysaly, ultqa ǵana tán belgili bir ádetter, dástúrler bolady. Dini senimin aýystyrǵannan keiin adam sol ádetterinen birtindep aryla bastaidy. Áleýmettik zertteýler barysynda pravoslaviia dinindegi orystanǵan qazaqtar ishinde eshqandai ádet qalmaǵan. Al jańa hristiandyq shirkeýlerdegi qazaqtarda áli de bolsa keibir ádetter saqtalǵan. Tipti keibir shirkeýler islamnan engen dástúrlerge, ádetterge ádeii tyiym salmaǵan. Sebebi, ózderiniń múshelerin joǵaltyp almaý kerek. Olar úshin bastysy Isaǵa sengendigi.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
