Kodtalǵan ideialar (Coded ideas) by Den Brown
Den Braýnnyń jańa trilleri «Inferno» oqiǵasy Garvardtyq simvolist Robert Lengdonnyń basynan alǵan qatty jaraqatynan keiin Florentsiiada es -tússiz oianǵan jerinen bastaldy. Ol qarýlanǵan qýǵynshylardan qashyp, úkimet basqarmasyna jetýge tyrysady. Ol Niý Iorktan redaktory Ionas Kaýfmandy shaqyrtady da, odan halyq úiiniń reaktivti ushaqtaryn óziniń tapsyrmasyn jalǵasty oryndaýy úshin paidalana alýyna qanshalyqty múmkindik bar ekenin suraidy. Redaktory qysqa jaýap qaitarady: «Avtordyń dinder tarihynyń tom- tom kitabin jazýy úshin jeke ushaqtar paidalanýǵa bizde eshqandai jol joq. Al, biraq, eger siz ikonografiianyń elý kóleńkesin jazýdy shyndap qalasańyz, onda áńgime basqa.»
Romannan alynǵan bul úzindilerge Braýn shynaiy ómirden silteme jasap bere salǵandai, sebebi joǵaryda aitylǵan Ionas Kaýfman rasynda «Doubleday»- dyń redaktory, al «Elý kóleńke» shyǵarmasy erotikalyq bestsseler jazýshy E. L. Djeimsdyń 70 million danamen satylǵan áigili kitabi bolatyn. Braýnnyń qaǵylez harakterli Robert Lengdonnyń shytyrman oqiǵaly zertteýine arnalǵan taǵy da osy siiaqty romandary «Da Vinchi kody» nemese «Perishteler men Periler» atty kitaptary 50- den astam tilge aýdarylyp, 200 million danamen satyldy.
[caption id="attachment_16014" align="alignright" width="699"]
«Doubleday» baspasy «Infernodan» Danteniń tozaqty kórýiniń jumbaq zertteýleri, gendik injeneriia, transgýmanizm, Mýltýziandyq aqyrzaman stsenariii siiaqty úlken dúnieler kútti. Braýnnyń kúsheitpeli baiandaý tásilimen jazylǵan, qoiýlanǵan aýyr prozasynyń keiipkeri Lengdon Danteniń ómiri men jumysyna negizdelgen óltirýshi virýstar kodyn ashý jolyndaǵy kezekti qupiia áreketin bastaidy. «Doubleday» bul kitapti naryqqa shyǵarǵan alǵashqy kúni baspa jumysyna 4 million danaǵa suranys keldi.
Manhettendegi baspa keńsesinde bergen suhbatynda ol óziniń osy ýaqytqa deiin álemniń nazaryn aýdaryp kele jatqan qalamgerlik qupiiasynyń syry men kútpegen shielenisterge toly siýjetteriniń qalai quralatyny týraly ashyq áńgimelep berdi.
– Bul kitap oqyrmandarǵa kúńgirit kóńil- kúi syilaityn siiaqty. Sebebi, óte aýyr, tipti, jantúrshigerlik taqyryptar qozǵalǵan, ashyǵyn aitqanda, adamzattyń tegin qurtý týraly.
– Siz eger Dante týraly birdeme jazam deseńiz ol dúnieniń kúńgirtteý, kóńilsiz bolmaýy múmkin emes. Infernonyń bar qýattylyǵy ony ustap turǵan úsh negizgi ideialyq uranynda jatyr. Bul shyǵarmanyń jobasy bastalǵanda- aq men sonshalyqty qumarlyqpen bul taqyrypqa berilip kettim. Bul jerde taza, ásem óner týraly jazdym, eshqandai ádebiet týraly emes. Dante meni alǵashqydan bastap jańa birdemege qarai tarta ketti, biraq bul romanda da bas keiipker Lengdon úshin oqiǵalar ótetin burynǵy jerler saqtalyp qala berdi. Bul ádebiet áleminiń Mona Lizasyna uqsaidy.
– Siz jáne sizdiń baspańyz jaryqqa shyqqan kúnge deiin bul kitaptiń siýjetin kópshilikten jasyryn ustap keldi. Florentsiiadaǵy oqiǵa ótetin jerler, atap aitqanda, Palatstso Vekko jáne Baptisttik San-Djovanni, siz arnaiy osy shyǵarma úshin bul oryndarda jumys istedińiz be?
[caption id="attachment_16015" align="alignright" width="186"]
– Bul semserdiń júzindei eki ushty nárse. Jaqsy jaǵynan alsaq, iia, qazir mende oqiǵalarymnyń ótetin oryndaryna barýyma, tipti, turǵyndarymen sóilesýime úlken múmkindikter bar, buryn bulardyń bireýi de bolmaǵan. Ekinshi bir yntalandyratyn jaǵy, eger men bolashaq jazatyn shyǵarmam týraly olarǵa aitqym kelmese de, biraq keide bul múmkin bolmai ketedi.
«O, Qudaiym-aý, sen búgin munda kim kelgenin bilesiń be, jáne ol menen ne surady deseńshi?!». Sóitip, bul saiahattyrym keide uzaqqa sozylyp ketedi, degenmen, men tapqan on derek bolsa, kitap jazýyma sonyń tek beseýi ǵana jarap jatady. Shyndyǵynda, jartysynan astamy men oilaǵandai eshnársege jaramai qalady. Soǵan qaramastan kóp ýaqytymdy halyqpen erkin sóilesýge jáne barynsha qolmen jazylǵan eski qoljazbalardy qaraýmen ótkizýge tyrysamyn.
– Ádette, siz bundai ýaqyttarda olardan ózińizge kóbirek paidaly dúnie alý úshin qandai ádis- tásilder paidalanasyz?
– Men kóp ýaqytymdy David monýmentin jáne Ýffitsidaǵy gúlder men ósimdikter álemin tamashalaýmen ótkizdim. Ýffitsi qazir men úshin tek ótkendi eske alý ǵana. Men Dante týraly jazyp júrgende kóp kisiler buny shirkeýlik synnyń ishinde jazylady dep oilady, sodan keiin de men Danteniń shirkeýlik kózqarastary týraly kóp surastyrdym, kóp izdendim. Biraq, shyǵarma aiaqtalǵannan keiin jańaǵy adamdar qoldaryna túsken roman ishinen ózderi oilaǵandai dúnie kóre almaǵandyqtan olarǵa kitappen tanysqan bul kún kúntizbe boiynsha sonshalyqty baqytty ýaqyt bolyp eseptelmei qaldy.
– Sizdi kópshilik ýaqytyn óte josparly túrde ótkizetin qatań tártipti jazýshy dep esepteidi, kúndelikti jumys protsesińiz týraly bizben bólise alasyz ba?
– Men kúndelikti tańerteń saǵat 4:00-de oianamyn. Bul ýaqytta adam tátti tús kórip jatatyn ne shyǵarmashylyq tetikteri ashylatyn kóńil-kúi arasynda parallel jatady. Men dál osy ýaqytta oianyp, jazýǵa otyramyn. Bul protsess eshqandai telefonsyz, habarlamalar men internetsiz túske deiin sozylady. Bul ýaqytta maǵan syrtqy álemmen aralasaýǵa jol joq, eń mańyzdysy, olardyń meni mazalaýyna eshqandai múmkindik joq. Sóitip, tal túske deiin jazamyn, menińshe, bul shyǵarmashylyqpen ainalysýǵa jetkilikti ýaqyt. Biraq keide sol jazǵan materiialdarymnyń kóbisin laqtyryp jiberetin sátter de bolady. Men jazyp otyryp bárine úsh túrli kórý núktesimen qaraimyn, keide jazý barysynda erekshe bir qumarlyqtan týatyn sóilemder bolady, al keide ashyp jazbaýǵa múmkindigiń bar aqparat bolsa, ony jasyryp qalýǵa tyrysamyn. Al, jazý kúniniń eń sońynda, bárin jinap ózim qaita oqyp shyqqanda bul jazǵandarym meniń oqyrmandarǵa aitqym kelgen nárseler emes, kerisinshe, jasyryp qalýǵa tyrysqan dúnieler kórkem týyndyǵa ainala bastaǵanyn kóremin.
– Shyǵarmanyń sońyna deiin jazylyp bitken kezde siýjetti qaita ózgertetin kezderińiz bola ma?
– Men shyǵarmany aldymen bir qatań júiege túsirmei turyp eshqashan jazýdy bastamaimyn. Iia, keide, men úsh jylymdy sarp etip, ábden qajyp bitirdim-aý degen kezde de shyǵarma ishinen áli aiaqtalmaǵan nárselerdi kórip qinalatyn shaqtar da bolyp turady. «Da Vinchi kody» romanyna daiyndyq kezinde qurylǵan jospar men shimai syzbalardyń ózi júz betten asyp ketken. Aita berse buǵan uqsas mysaldar kóp ǵoi.
[caption id="attachment_16016" align="alignright" width="314"]
– Men jazýshylarǵa arnalǵan bloktan mynandai qyzyq nárse oqydym. Ol jerde «Eger berilgen taqyrypqa qalamyńyz tartpai jatqan sátte jasalatyn ártúrli jattyǵýlar tizimi» dep berilipti. Sonyń ishinde meni qatty tańǵaldyrǵany, tartylys aiaq kiimimen (gravity boots) jattyǵý jasaǵan jazýdy bastaýǵa kóp kómektesetini týraly aitylǵan keńes boldy.
– Árine, bular jazýshylarǵa arnalǵan ómir súrý tásili siiaqty berilgen dúnieler ǵoi. Biraq, men óz basym jazýshylarǵa arnalǵan sait degenderge eshqashan kirgen emespin. Men óz ideialarymmen arpalysta júrip, bundailaǵa ýaqyt ta taba almaimyn. Belgili bir shyǵarmanyń jobasy basyńa kirgennen keiin shielenisken siýjetterdi qalai sheshý kerek, sol baǵytta jumys bastalady. Meniń keiipkerim Lengdon qiyn jaǵdailarǵa tap bolady, sodan keiin ony bul tyǵyryqtan durys jol tabý arqyly alyp shyǵý kerek. Bul jerde jazýshyǵa álemdi jan-jaqty kózqaraspen kóre bilý tájiribesi asa qajet. Men eger miǵa ottegi jaqsy jetse, nemese basqa bir erekshe nársemen ainalyssań tamasha oilar týady degen siiaqty jazýshylyq aila ádister týraly eshteńe bilmeimin. Maǵan keremet ideialar tek joǵarydan keledi jáne sodan keiin meniń erekshe bir arpalys sátterim bastaldy.
Birde úige suhbattasýǵa bir tilshi keldi. Iia, meniń dene jattyǵýyna arnalǵan tartylys aiaq kiimim bar bolatyn. Jańaǵy tilshi sol zatty kóre salyp, «Meniń myna aiaq kiimdi kiip sál jattyǵý jasap alýyma bola ma?» dep surady. Men oǵan «Árine, ruqsat, biraq bul sizdiń búgingi kezdesý týraly keremet birdeme jazyp ketetinińizge kepildik bermeidi.» dedim de, onyń jattyǵý jasaýyna kómektestim. Jańaǵy tilshige týrnikke 60 sekýndtan kem asylýǵa bolmaidy dep shart qoidym. Biraq ol jattyǵýdy bastamastan «Ótinem, meni tez túsirińizshi, men buny jaqsy kórmeitin siiaqtymyn» dep abyrjyp ketti. Bul bir óte kóńildi kezdesý boldy.
– Sonymen bul jattyǵý oǵan keremet ideia syilai aldy ma?
– Joq. Basynda oǵan tamasha ári qyzyq bop kóringen bul jattyǵý onyń júregin ainytyp, ainalysqanyna ókindirip jiberdi.
– Siz romandar jazyp bastamastan buryn pop mýzyka ónerinde tyrysyp kórdińiz. Tipti biraz halyq sizdi Barri Maniloýmen salystyryp jatty. Eger siz tabysty bop bara jatsańyz qaitadan mýzykaǵa oralar ma edińiz?
– Men kolledj oqyp júrgende mýzykamen áýestendim. Sosyn, oqýdy bitirgennen keiin mende ishki ózgeris paida boldy. Mýzyka bul jeńil ári kóńildi, al meniń basqa bir salmaqty shyǵarmashylyq jolda jumys istegim keldi. Biraq uzaq ýaqyt ómirimdi mýzykamen ótkizgenim ras.
[caption id="attachment_16019" align="alignright" width="184"]
– Ózińiz qalai oilaisyz, bul jol nege jalǵasyn tappai qaldy?
– Múmkin, talant jetpedi. Men Gollivýdta óte tanymal prodiýsserlermen biraz ýaqyt birge jumys jasadym jáne sol kezde úlken eki jobany óndiriske shyǵardyq. Shyndyǵynda, eshkim aq jigittiń ballada oryndaýyn estigisi kelgen joq. Bul ózime de sonshalyqty jaǵymdy bola qoiǵan joq.
– Osydan on jyl buryn sizdiń «Da Vinchi kody» romanyńyz jaryqqa shyqqanda bul sizdiń eń alǵashqy bestsseler atanǵan kitabińiz boldy. Jáne bul týyndy qoǵamdaǵy hristianshyl toptardyń shamyna tiip, úlken talas týdyrdy. Biraq, erkindiktiń ólshemine salyp qaraǵanda, bul jaǵdai sizdi tańǵaldyrǵan shyǵar?
– Árine, shyndyǵynda solai boldy. Iia, meniń shyǵarmamdaǵy jasalǵan kórkem obraz dinshil toptardyń yzasyn keltirdi, meniń oiymsha, eger Isa Qudaidyń uly bolmaǵanda ne bolady degen suraq tóńireginde oilanýǵa bárimizdiń erkindigimiz bar. Menińshe, Isanyń biz siiaqty qarapaiym adam bolǵanyn aitý jaman nárse dep eseptemeimin. Men kóp adamdardyń osy kitap úshin doldanyp, ashýlanǵandaryna qatty tańǵaldym.
– Kitaptiń siýjet jelisi din tarihyna tikelei bailanysty bolǵandyqtan ári siz olarǵa oilaýdyń ózi qorqynyshty kórinetin saýaldy týra qoiǵandyqtan halyq birden qarsy shyqty. Bul shyǵarma qandai faktige súiengen?
– Men kitap shyqqannan keiin ottyń ishinde qalǵandai boldym. Menińshe, «Da Vinchi kody» romanyndaǵy oqiǵalar men oqyǵan jeksenbilik mektepten (balalar men jastarǵa arnalǵan hristiandyq oqytý institýty) úirengen naqty faktilerden góri, meiilinshe sezimge jaqyn.
– «Inferno» romanynda siz osyǵan uqsas saýal tastadyńyz. Barlyq óner, ǵylym jáne tarih ishinde kóleńkeli, jasyryn Konsortsiým degen álemdik kriminaldyq qoǵamynyń jumys istep jatqany týraly aittyńyz.
– Konsortsiým, sirá, olardyń shynaiy aty bolmaýy da múmkin. Jalpy, bul jerde aitylǵan qoǵamdyq uiymdar osy Konsortsiýmnyń qyzymeti siiaqty árekettermen ainalysatyny týraly baiandalady. Olardy zertteý, shyndyǵynda, óte jeńil. Men osy romandy jazyp bastamas buryn olar týraly eshqashan estigen emespin.
– Siz osy qoǵamnyń bir múshesimen bolsyn kezdesý, suhbat jasadyńyz ba?
– Joq, bul taqyryp siz biletinderden áldeqaida alys. Men eshqashan olardyń qyzmetterin paidalanǵan emespin.
– Sizdiń ákeńiz matematika muǵalimi boldy. Sizdiń jumbaqtar men kodtarǵa degen súiispenshiligińizdiń paida bolýyna osy kisi áser etken joq pa?
– Meniń ákem óte jumbaq adam boldy. Qazynalardy izdeý meniń balalyq shaǵymnyń bir bólshegi siiaqty estelik. Týǵan kúnimde jáne rojdestvo merekesinde men mindetti túrde jasyrynǵan óz syilyqtarymdy izdep tabatynmyn. Bul dástúr bizde áli saqtalyp keledi, ákem endi bul oiyndy nemerelerimen oinaýǵa kóshti.
– Siz buryn bergen suhbattaryńyzda, aiaqtalǵan kitabińizdi qaita oqýdan qashatynyńyz týraly aitqan ekensiz, bul qanshalyqty ras?
– Óz jazǵanyńdy óziń oqý qyzyq nárse ǵoi, menishne, bul tańdaý avtordyń óz teoriiasy ne josparyna bailanysty der edim. Eger siz halyqtyń sizdi jaqsy kóretinine senseńiz, onda olardyń sizdi jek kóre de alatynyna senýińiz kerek. Eger sen ózińdi kóp adamdar jaqsy kóretinin bilseń, kóńiliń jaibyraqattanyp, jalqaý bola bastaisyń, al sol ýaqytta seniń barlyq jumysyń azapty dáýirin bastaidy. Eger sen halyqtyń ózińdi jaqsy kórmeitinin bilseń, qaýip pen qobaljýdyń ishinde jáne jumystaǵy jaǵymsyz sátterde sen ózińe sanaly túrde bul qiyndyqtardan shyǵýǵa jol taba alasyń.
– Sizdiń jumystaryńyzdan únemi qarama-qaishylyq baiqalady. Halyq romandaryńyzdy ne qatty jaqsy kóredi, ne qatty jek kórip ketedi.
– Eger «Da Vinchi kody» 10,000 danamen satylǵanda, mundai másele týmas edi. Bul shyǵarmaǵa óte kóp syndar jazyldy, sebebi bul birden óte tanymaldyqqa ie bolyp, álemniń túkpir túkpirine keń taralyp ketti. Adamdar osy romanǵa uqsas týyndylardy ne sebepti jaqsy kóredi? Jáne sosyn bul maǵan qatal shabýyl boldy, halyqtyń ne úshin jaqsy kórgenin aitpai -aq qoiaiyn.
– Sizde Robert Lengdon trillerine arnalǵan áli on shaqty ideia bar ekeni ras pa?
– Iia, bar, biraq mende sonyń bárin túgeldei jazyp bitirýge ýaqyt bolmaityn shyǵar.
– Sizdiń Shekspirdiń tabynýshysy ekenińizdi jaqsy bilemiz. Onyń pesalarynda kúdikti jasyryn sóz bailasýlar teoriiasy óte kóp qoldanylady. Shekspirdiń triller janryndaǵy taqyryptary týraly ne oilaisyz?
– Shekspir men úshin ideianyń keni, men uzaq ýaqyttar boiy sol qormen ómir súrip kelemin. Shekspir ekeýimizdegi uqsastyq – ol da óz dáýirinde óte qatty talas týdyrǵan jáne onyń jazǵan taqyryptary da tamasha edi.
Meniń Shekspir týraly áli bir shyǵarma jazbaýymnyń sebebi, men «Shekspir kim bolǵan?» degenge qyzý talas týdyrardai dálel tappai júrmin jáne bolmaǵan nárseni qur qiialdan shyǵarýdy jek kóremin. Al bul taqyrypta birdeme bastaý úshin aldymen biraz teoriialar men qujattar basyńdy tyrnalap, miǵa azdap alǵashqy ideia ushqyny paida bolý kerek. Biraq men «Joǵalǵan simvol» romanynyń birinshi tomynda Shekspir týraly azdap ymdap aityp kettim. Men bul taqyryp týraly oilanyp júrmin, biraq áli tolyq roman joq, degenmen ideianyń kishkentai ǵana bólshekteri bar.
– Sizdiń «Inferno» shyǵarmańyzdaǵy Djeison Kaýfman esimin anagrammalyq sheshimge qurǵanyńyzdy men basa aitqym keledi. Siz bundai jasyryn kiltterdi kitaptaryńyzda paidalaný arqyly halyq aldyna ne ashyp bergińiz keldi?
– Kitaptaǵy anagrammalyq kiltterdi qarapaiym adam eshqashan kóre almaidy. Eger baiqasańyz, kodtar men tsifrlaý jáne basqa da zattar kitap betterinde ashyq rol oinap tur. Bul men úshin ózimniń jasaǵan qýanyshym, oiyn-saýyǵym. Menińshe, bul oqyrmandardyń da kitapty tynymsyz paraqtaýyna jáne sodan shynaiy rahat alýyna múmkindik beredi dep oilaimyn.
[caption id="attachment_15641" align="alignright" width="209"]
Siz Djeison Kaýfmandy eske aldyńyz. «Perishteler pen periler» degen romanda tórt keiipkerdiń esimderi shynaiy ómirdegi adamdardyń attary bolǵany ras. Onyń bireýi Eldo Beggiia, meniń alǵashqy italiiantilinen sabaq bergen muǵalimim. Sodan keiin bul obraz taǵy da basqa trillerde kórindi, ol bul kitaptardy oqyǵan soń óziniń Den Braýnnyń «Tórt ózenniń fýndamentiniń» ishine kirgenin bildi. Ol, tipti, ekranizatsiialanǵan film ishinde de kórindi.
– Oiyńyzben bóliskenińizge kóp rahmet!
Suhbattasqan Aleksandra Alter
«The wall street journal» saity
Aýdarǵan Merei Qosyn
