Dańq pen daqpyrt: 8 sáýir 2015

Aqyn, qoǵam qairatkeri Oljas Súleimenovtiń sońǵy jarty ǵasyr boiy shyǵarmashylyq jáne tulǵalyq qyry týraly zertteý, talas-tartys toqtaǵan joq. Ony ulttyń rýhani kósemi deitinder de, keri pikir aitatyndar da jetip artylady. Árbir jańa týyndysy qyzý talqyǵa uiytqy bolyp, san taraý oilarǵa qozǵaý salatyn shaiyrdyń eńbegi men ómir joly kúrdeli.

Dala dastandary

Oljas Omarulynyń poeziiasy jaiynda uzaq áńgime aitýǵa bolady. Óitkeni, onyń jyrlary dala dastandarynyń zamanaýi nusqasy sekildi – jańashyldyq pen dástúrliliktiń ortasynan sarqyrap aqqan uly ózen. Eger, poeziia óziniń tamyrynda týlaǵan qannyń ishki qýatyn sezip, sony ádemi mýzyka – sóz mýzykasyna ainaldyrý dep oilasańyz, onda Oljas poeziiasy sózden mýzyka týdyrǵandyǵymen qundy. Jáne bul mýzyka – ulttyq naqyshtaǵy, qobyz sarynynan turatyn mýzyka. Orys tilinde jazyldy demeseńiz, kez kelgen óleńi ulttyq tanymnan syr aqtarady. Sonaý alǵashqy jyrlarynan «Qysh kitap», «Atameken» jinaqtaryna deiingi aralyqty alyp qarańyz, aqyn óleńderiniń árqaisysy syrshyldyǵymen, tanymdylyǵymen, epikalyǵymen ózine tartady. Qadyr Myrza Áli, Ábish Kekilbaev sekildi marǵasqalardyń tárjimasy arqyly qazaqtildi oqyrmannyń júregine birden jol tartty. Qazaq aqyny kim dese, eń aldymen aýyzǵa Oljas ilinetin kez boldy. Tipti, orys aqyndarynyń birazy ony ózine ustaz tutyp, aqyn óleńderindegi tyń tirkesterge, ózgeshe shamyrqanǵan minezge, bólek tanymǵa tánti ekenderin jasyrmady. Keńes odaǵyn kóktei ótip, ózgede úiekterde jyrlary jaryq kórip, kóptegen tilderge aýdaryldy. Álemniń ádebietsúier qaýymy Oljas arqyly qazaqty tanyp-bilýge umtyldy.

Ádebiettanýshylar onyń óleńderinde dala dastandary – batyrlar jyry men jyraýlar poeziiasynyń yqpaly esip turatynyn aitady. Ásirese, Uly dala tarihyn, mádenietin tereń zerdelegen aqyn jylqyny, dalany, qypshaqtar jaiyndaǵy ańyzdardy óz óleńderine meilinshe kiriktire otyryp, rýhani tolǵanysty arǵy zamanalarǵa jetelep áketetindigimen erekshelendi.

Keńes odaǵy Oljas aqyndy bir-aq kúnde tanydy. Áigili «Adamǵa tabyn, Jer, endi» poemasy onyń ataǵyn aspandatyp áketti. Onyń jinaqtary ushaq arqyly aspannan «shashylyp», búkil baspasóz qazaq aqyny jaiynda, onyń poemasy týraly ekpindi sózder arnady. Bul poemasy edel-jedel ózge tilderge aýdarylyp, Keńes júiesi óz aqynynyń ór daýysyn sezdirý úshin arnaiy delegatsiia quryp, Amerika bastaǵan Batys elderine saparlap ketti. Biraq aqynnyń eń tańdamaly týyndysy osy poema desek, qateleser edik. Belgili synshy, aqyn, ádebiettanýshy Ámirhan Balqybek marqum «Ulttyń Oljasy» atty kólemdi maqalasynda «Qysh kitaby» týraly óte joǵary bailam jasaidy. «Óz basym Oljas aqynnyń «Qysh kitap» poemasyn HHI ǵasyrda jazylǵan poemalardyń ishindegi eń úzdigi dep esepteimin. Bastaýyn baǵzy Shýmerdiń Gilgámesh jaily dastanynan alatyn bul poema jaily joǵary oqý oryndarynyń dáris zaldarynda lektsiia oqylatyn sátter aldaǵy kúnderdiń úlesinde ekendigine tittei de kúmánim joq» degen baǵa beredi Ámirhan Balqybek.. Shýmer tili men tarihyna airyqsha zeiin qoia úńilip, arǵy túrki dúnietanymyn jaqsy biletin aqynnyń «Qysh kitap» poemasy haqynda budan ózge de ǵalymdardyń zertteý maqalalary mol.

[caption id="attachment_10061" align="alignleft" width="240"]

Aqyn Oljas Súleimenov pen Qonaev[/caption]

Aitpaqshy, aqynnyń «Adamǵa tabyn, Jer, endi» poemasy jaiynda túrli pikir qaishylyǵy bar. Sońǵy jyldary osy poemanyń ataýyn qup kórmei, dinge qarsy, taqyrybynyń ózinen ateistik oi esip turady dep qaraityndardyń qarasy kóbeidi. Aqynda bir joly poema ataýy úshin ózi de qynjylatynyn aitqan bolatyn.

Zerdeli ǵalym

Ǵalym Oljastyń beinesi aqyn Oljastan esh kem emes, bálkim ataǵy odan da artyq. Onyń ǵylymi boljamdary men tek ózine tán tosyn ári jańashyl bailamdary orysshyl júiege jaqpaǵanymen, ǵylymi ortany ózine jalt qaratty.

"Qazaqstandy ádebi turǵyda álem kartasyna engizgen dál sol (O.S.), sebebi, ol shyn mónisindegi alǵashqy halyqaralyq qazaq jazýshysy boldy. Oljas qazaqtar týraly kóp jazdy jáne sol jazǵandarymen búkil álemdi qyzyqtyra aldy. Máskeýlikterdiń onyń kitaptaryn qalai dúken sórelerinen sypyryp-siyryp alyp ketkenderi meniń esimde. Al, "Az i Ia" kitaby týraly eshteńe aita almaimyn, Bul meniń pir tutar kitabym...".

Qazaqtyń taǵy bir orystildi aqyny, búginde Amerikada turatyn, jyrlary kóptegen ult tiline aýdarylǵan, Máskeýdiń ádebi ortasyn jaqsy biletin Baqyt Kenjeev bir suhbatynda osylai depti. Oljasty máshhur etken shyǵarmasy – «Az i Ia». Buǵan talas joq. Bul kitaby aqyndy oishylǵa, ǵalymǵa ainaldyrdy jáne álemdi ekinshi ret ózine burǵyzdy. Bul jolǵy dańq – shyn dańq edi. Onyń súbeli eńbeginiń, tereń zerdesiniń jemisi edi. Ejelgi orys jyry dep esepteletin «Igor jasaǵy týraly jyrdy» zerttegen aqyn odan kóptegen kóne túrki sózderin taýyp, bul jyrdyń alǵashqy avtory túrki bolýy múmkin, iaki eki tildi teń biletin aqyn degen bailam jasaidy. Bir kezderi orystardy túrkilerdiń basqarǵanyn bilse de, bilmeske salynǵan, aqynnyń bultartpas dálelderine óre túregelgen ideologiia qyzmetkerleri «Az i Ia» shyǵarmasyn jerden alyp, jerge saldy. Aqynnyń ózine de eskertýler jasalyp, saiasi júieniń teperishi, qysymy kúsheidi. Biraq dál osy jyldary aqynǵa eldiń, oqyrmannyń qurmeti burynǵydan da arta tústi. «Az i Ia» qara bazarlarda satylyp, kópshilik ortada jasyryn suranysqa ie boldy. Osy jyldary Oljastyń aty qazaqtyń ár úiinde aitylatyn, árbir qazaq Oljasymen maqtanatyn. Onyń jyrlary men ómir joly jaiynda ádemi hikaialar, ańyzdar eldi aralap, aqyn taǵdyry, shyǵarmashylyǵy qarapaiym jurtqa da yqpal etpei qoiǵan joq. «Az i Ia»-ny qoldaý, ony aqtap alý ulttyń óz mádenieti, tarihy aldyndaǵy boryshy ispetti sezildi. Sol kezde el basqarǵan Dinmuhamed Qonaevtyń ózi bul iske enjar qaramai, kitaptyń aqtalýyna atsalysyp, aqyndy qorǵady.

Onyń qoǵamdyq ortadaǵy belsendiligi men tanymaldylyǵy 1986 jyly Almatyda ótken Jeltoqsan kóterilisi kezinde áigilene tústi. Toryqqan, joǵaryǵa ózderiniń talabyn qoiǵan jastar birden Oljas Súleimenovti izdep, odan kómek surady. Bul jaily kóteriliske qatysqan jeltoqsanshylar álikúnge aitady. Keibir derekter aqynnyń elge aýyr tigen saiasi tolqý kezinde jastardan kezigýden qashqanyn aitsa, endi bir áńgimelerde onyń Jeltoqsan kóterilisine qatysyp, zapy kórgen jastardy odaqta panalatyp, aqtalýyna kómekteskenin, keibirine aqshalai da járdemdeskenin jetkizedi.

Oljas Súleimenovtiń «Jazý tili», «1001 sóz», «Tarihqa deiingi túrkiler» sekildi ǵylymi eńbekteri ejelgi til, mádeniet, tarihty jiti zerttep, tyń bailamdar jasap, bir-birimen ózektes tarihnamalardy aqtaryp, túpki shyndyqty ashýǵa qulshynady. Osy eńbekteriniń árqaisysy qoǵamdyq pikir qozǵap, ǵalymdardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy.

Túsinikti jáne túsiniksiz...

Oljas – qoǵam qairatkeri. Onyń ómiri túrli saiasi is-sharaǵa aralasýmen ótip keledi. Ol bir kezderi Keńes odaǵynyń biregei basshylarymen dos boldy. Qonaevtyń da shapaǵatyn kórdi. Uzaq jyl Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda hatshy, birinshi hatshy qyzmetterin atqardy. «Qazaqfilm» kinostýdiiasynyń bas redaktory bolyp ta jumys istedi. Sol kezeńde túsirilgen filmder qazaq kinosynyń klassikalyq týyndylary ekeni shyndyq.

Onyń qoǵamdyq ortadaǵy tanymaldylyǵy 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde áigilene tústi. Toryqqan, joǵaryǵa ózderiniń talabyn qoiǵan jastar birden Oljas Súleimenovti izdep, odan kómek surady. Bul jaily kóteriliske qatysqan jeltoqsanshylar álikúnge aitady. Keibir derekter aqynnyń elge aýyr tigen saiasi tolqý kezinde jastardan kezigýden qashqanyn aitsa, endi bir áńgimelerde onyń Jeltoqsan kóterilisine qatysyp, zapy kórgen jastardy odaqta panalatyp, aqtalýyna kómekteskenin, keibirine aqshalai da járdemdeskenin jetkizedi.

[caption id="attachment_10062" align="alignright" width="360"]

Oljas Súleimenov jáne Nazarbaev[/caption]

Budan soń aqyn «Nevada-Semei» qozǵalysyn basqardy. Semei poligonyn jabý úshin kóterilgen halyqtyń únin jetkizip, halyqaralyq qozǵalystyń keń aýqym alýyna bar kúshin salǵany barshaǵa málim.

Táýelsizdikten buryn halyq ony ult qorǵany, qazaqtyń janashyry retinde elestetti. Iá, solai oilady...

Áitkenmen, Oljas Omaruly jaily áńgime Táýelsizdikten keiin keri baǵytta ózgerdi. Endi ony ult janashyry emes, ultqa qarsy, Táýelsizdikti qalamaidy, burynǵy kezeńdi ańsaidy dep sógýshiler molaidy. Buǵan aqynnyń qazaq tiliniń memlekettik til bolýyna erte dep pikir bildirýi jáne Qazaqstan úshin tolyq táýelsizdik bolmaitynyn aitýy sebep boldy. «Reseiden bóliný – múmkin emes, – deidi O. Omaruly. – Biz talai ǵasyrdan beri birge kelemiz, birge bola beremiz...». Ol talas áli toqtaǵan joq. Únemi Nazarbaev saiasatyn qoldap, elge asyqpaý kerektigin eskertetin onyń pikirin ártúrli toptar árqily túsindirýge áýes.

Qazir 80 jasqa taqaǵan aqyn Qazaqstannyń IýNESKO-daǵy ókili.

Ahmet SAǴYNDYQ

Dańq pen daqpyrt

Oqi otyryńyz

Qazaqstan jahandyq bedel reitinginde kósh bastady

Qazaqstandyqtar nege ekpeden jii bas tartyp jatyr – sarapshy pikiri

Qazaqstanda azyq-túlik óndirisi 12%-ǵa artty