Resmi oryndardyń túsindirmesinen turmystyq qaqtyǵysty arandatýshylar ýshyqtyrdy deýge beiimdilik baiqalady. Ol qaidan shyqqan arandatýshylyq? Áleýmettik jelilerde Qordai janjalyna qatysty videolar órip júr. Oiǵa kóp nárseni sodan túie alasyz.
Kózge birden uryp turǵany dúngen jastarynyń qazaqtar túgili onyń politsiiasyn da kózge ilgisi kelmegendigi. Qolǵa myltyq alǵan da solar. Al bul qaidan shyqqan mensinbeýshilik?
Keýdesine nan pisken astamsýǵa ne túrtki? Dúngenderdiń Qytaidan qashyp shyǵyp qazaq jerine qonys aýdarǵan sońǵy 130 jyldyń ishinde mundai qaqtyǵys eshqashan bolmaǵan. Arada álgilerdiń etnikalyq psihologiiasy qandai ózgeriske ushyraǵan? Bilik aityp otyrǵan «arandatýshy» kim boldy sonda?
Jaqaýratatyn eshteńesi joq, birden ashyǵyn aitaiyq, eń basty arandatýshy – bilik! Bul neden kórinedi? Bul aldymen Qazaqstan biliginiń qazaq halqynyń memleket quraýshy quqyǵy men mindetterin aiaqasty etýinen kórinedi.
Qazaqstan Konstitýtsiiasynyń esh jerinen osy memlekettiń qazaq halqynyki ekendigin taba almaisyz. Memleket quraýshy ulttyń mártebesi onan qashqan, munan qashqan túrli ult diasporalarynyń mártebesine deiin tómendetilip tastalǵan.
Eger Ata zańymyzda qazaq halqynyń osy memlekettiń iesi ekendigi, ol osyndaǵy barsha ult ókilderiniń, diasporalardyń azamattyq quqyqtarynyń saqtalýyna jaýapty ekendigi kórsetilse álgindei kemdemsoqtyqtyqtarǵa quqyqtyq negiz týmas edi. Rejimniń osyndai soqyr saiasaty elimizdiń ultaralyq qarym-qatynastarynyń bolashaǵyna o bastan baiaý jarylatyn «minalar» kómip ketipti.
Ekinshiden, rejim Konstitýtsiiadaǵy memlekettik til mártebesi týraly 7 baptyń birinshi tarmaǵyn kózge ilmei resmi oryndarda orystildi orta qalyptastyrǵany, qazaq tilin atqoraǵa ysyrýy túrli ult diasporalarynyń qazaq tiline degen mensinbeýshiligin týǵyzdy.
Qordaida duńǵandar túgeldei balalaryn oryssha oqytýy, qazaqtarmen oryssha sóilesýi qazaqtarǵa da, qazaq tiline de shekeden qaraityndyǵyn kórsetedi. Olar qazaqtarǵa «Óz eline, óz tiline ie bola almaǵan sorlylar» dep qaraidy.
Mineki, rejimniń qazaq halqyn súmireitken ustanymynyń, memleket quraýshy ult pen diasporany teńdestirip qoiǵan saiasatynyń «jemisi». Osynyń saldarynan qazaq-túrik, qazaq-cheshen, qazaq-uiǵyr, qazaq-armian, qazaq-tájik, qaqtyǵystary týyp jatyr.
Qandastarymyz osy eldiń, osy jerdiń iesi qazaqtar ekendigin bilektiń kúshimen dáleldeýge májbúr. Al mańdaiyna tyrmanyń saby qansha tiip jatsa da bilik myńǵyryna dyńǵyr eter emes.
Úshinshiden, rejim Qazaqstanda demokratiialyq qoǵam emes korrýptsiialyq qoǵam ornatty. «Bárin satyp alýǵa bolady!». Osy uǵym qazaqtarǵa qaraǵanda áldeqaida baqýatty turatyn ózge ult ókilderiniń sanasyna ábden sińgen.
Olardyń báriniń quqyq qorǵaý organdarynda «kryshalary» bar. Satqyn júie kez kelgen turmystyq daý-damaida qazaqtardy jyǵyp bere salady.
Ultaralyq qaqtyǵystardyń hronologiiasyna qarasańyz bárinde qazaqtar «jazyqty» bolyp, temir torǵa solar qamalady. Qordaida da politsiia qyzmetkerlerine baǵynbai qol jumsap jatqan videoda duńǵandar birine biri «Pozovi prokýrora!» deidi. Sybailas bolmasa bulai aita ma? Duńǵandardyń etnikalyq psihologiiasynyń ózgerýiniń syry osynda!
Qordaidaǵy topalań qazaq halqynyń tek duńǵandarǵa emes, bilikke degen ashý-yzasynyń bir bólshegi. Menmensigen etnos ókilderin ornyna qoiýy. Qaiyrshylyq pen kemsitýshilikke ushyraǵan qazaq jurty óz memleketi qorǵamaǵan soń óziniń quqyǵyn ózi osylai judyryqpen qorǵaýǵa májbúr.
Marat TOQAShBAEV, ardager jýrnalist.
