«Shynnyń júzin» kórdik. Ózektiligin joǵaltpapty. Tynys tarylmaǵan eken ol tusta. "Qazaqstan" arnasynyń tórinde ótkir pikirler aitylǵan eken. Qasym Amanjolulynyń qonaǵy bolǵan ǵalym, jazýshy Aqseleý Seidimbektiń suhbatyn tushynyp tyńdadyq. Marqum memleket, qoǵam ómirindegi mańyzdy máselelerdi sóz etipti. Qaǵazǵa túsirdik. Jariialaǵandy jón kórdik.
"Bizdegi turaqtylyq, tatýlyq sóz joq Nazarbaev bastaǵan memleket qairatkerleriniń iskerligi men mańdai teriniń arqasy.
Ekinshi, bizdiń halqymyzdyń kónterliginiń arqasy. Kónterli, shydamdy...
Úshinshi,
bizdiń halqymyzdyń minez-bolmysyna sońǵy eki- úsh ǵasyrda sińirilgen ezip tastaýshylyqtyń nátijesi.
"Kótke ursa kóndim, basqa ursa óldim" degen maqal bar qazaqta. Bizdiń halyqty sońǵy eki-úsh ǵasyrda otarshyldyq osyndai kúige túsirdi.
Bas kóterseń basyńdy qyrqady, tompyldap júre berseń iyǵyńa mine beredi.
Otarshyldyq qaldyrǵan zardap bizdiń ezilgen eńsemizdiń kóterilýine mursha bermeýde. Otarshyldyqtyń bolǵany ras. Onyń zardaby da ras. Endigi jerde ulttyń sanasy men ómirin otarsyzdandyrý jospary júrgizilýi kerek edi. Ol joq...»
***
"...Men birnársege pushaiman bolam. Biz ýádege berik halyq edik, ýádeden taidyq.
Meniń ishimnen shyqqan balam ózine qatysty is bolmasa bergen ýádesinde turmaidy. Al ol bala basqaǵa ne isteidi? Jáne de bul jalǵyz jarym minez emes ekenin de jaqsy bilem.
Bul bizdiń halyqtyń uly qundylyqtarynyń biri edi. 19-20-shy ǵasyrda qazaq dalasyna kelgen áigili etnograftar: "bul daladaǵy óte iri, taǵdyrly ister tek qana ýádemen sheshiledi" dep tańǵalǵan. Osyndai-osyndai joǵaltqan qundylyqtarymyz qanshama...".
***
«20-shy ǵasyrdan bastap adamzattyq deńgeide memleket basqarýdyń úrdisi jalpy saiasi ahýal múlde bólek sipat aldy. Bul bólek sipattyń eń basty belgisi memleket basqarýdaǵy ideologiialyq óktemdik.
Al ideologiialyq óktemdik bel alǵan zamanda, qoǵamda adamdar ózinen-ózi biryńǵailanady. Óitkeni óktem ideologiia biryńǵailanbaǵan adamdardan qutylǵýǵa tyrysady. Qutylýdyń joldaryn tarih jaqsy biledi.
Munyń eń jaman joly – repressiialyq tásil.
Al eń jumsaq joly qyzmetten taidyrý, biik qyzmetke almaý. Adam, amal joq qoǵamnyń osyndai úrdis-tártibine beiimdeledi. Nátijesinde qazirgi adamdar óte bir úlgili. Standartty adamdar deýge bolady.
Al keshegi Baýyrjan Momyshuly, Asqar Súleimenov, Asqar Toqpanovta, Nurǵisa Tilendievter bolsa burynǵy bizdi kóshpeli ómir-salttaǵy mádenietimizdiń sońǵy sarqynshaqtary. Daryny bul adamdardan kem emes, biraq standartty qalypqa túsken intelligentsiia qazir burynǵyǵa qaraǵanda óte kóp...».
***
«Sábet zamanynda eldiń, qoǵamnyń qandai bolýy kerektigin biletin basshylardyń keregi joq edi. Tek sharýashylyq basshysy kerek edi. Táýelsizdik aldyq. Egemen el boldyq. Biraq osy bir úrdis, osy bir jaman ádet áli jalǵasyp kele jatyr. Memlekettiń basynda otyrǵan basshylar, ministrler óz salasynyń jumysyn qalai júrgizýde jaqsy bilýi múmkin. Al biraq memleketti qurylysty jetildirýdi, sonyń aiasyndaǵy ulttyq tóltýmalyǵyn saqtap qalýdy, ult bolmysyn tanýdyń, ultqa arasha túsýdiń tetikterin múlde bilmeidi.
Bylaisha aitqanda, memleketshil, memlekettik tulǵalar emes. Sharýashylyqtyń ǵana adamdary...
Sábet zamanynda negizgi ustanym bolǵan osy ádet áli kúnge deiin súiretilip qalmai keledi. Áli kúnge deiin ministrlerdi óz salasyn jaqsy bilgeni úshin, ekonomikany durys dóńgeletkeni úshin, aqshany jaqsy igere alatyny úshin bolmasa basqa janama faktorlarǵa qarap taǵaiyndaimyz. Basymdyqty soǵan beremiz. Bulai bolmaýy kerek.
Birinshi basymdyq, ult bolmysyn bile me, tani ma? Memlekettiń ulttyq memleket bolyp saqtalyp qalýy úshin qai tetikti basýdy bile me? Bizdiń ministrlerdiń 90 paiyzy «Elim-ai» ánin bilmeidi. Al «Elim-aidy» bilmeý ultty bilmeý...»
***
Meniń Muhtar Shahanov degen qurdasym bar. Qoi desem qoimaidy. Qazaq tilin bilmeitin qazaqtardy kinálaidy. Áke-sheshesiniń shyǵarmasyn túpnusqasynda oqi almaityn aqyn-jazýshylardyń ózderin de, balalaryn da kinálaidy. Bul sebeppen emes, saldarmen kúresý.
Men ol jazýshylardy kinálamas edim. Qazaq tilin bilmeitin urpaqty da kinálamaimyn. Ol ony qudaidan tilep alǵan joq qoi. Munyń bári keshegi otarshyldyqtyń, sol otarshylyq ezgide ábden sóngen sananyń, sonyń ekpininiń zardaby. Bul zardappen kúresý memlekettik is.
Otbasymda óte qatal adammyn. Meniń nemerelerim baiqamai oryssha sóz qosyp qalsa, kózimniń qyrymen qaraǵanda júgirip baryp aýzyn jýyp keledi. «Aýzym aram boldy» dep...
Men osyndai tárippen ustap otyrǵan adammyn. Eldiń bári men emes. Bireýiniń rýhy tómen. Bireýiniń minezi jumsaq. Bireýiniń áleýmettik jaǵdaiy mursha bermeidi. Meni Úkimetim azapqa salyp otyr.
Memlekettik deńgeide qazaq bolmysy, qazaq taǵdyryna qatysty qanaǵattanarlyq deńgeide shara jasalyp otyrǵan joq, tipti jospary da joq. Osyny ashyq aitatyn, talap etetin kezi keldi».
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
https://www.youtube.com/watch?v=wbfu1sFcFk4
