Búginde Qazaqstanda balalardyń psıhologıalyq saýlyǵy qoǵam nazaryndaǵy eń mańyzdy máselelerdiń birine aınaldy. Sebebi keıingi ýaqytta jasóspirimder arasynda óz-ózine qol jumsaý oqıǵalary jıilep ketti. Bul qaýipti qubylystyń astarynda ne jatyr? Psıholog Lımana Quttybekqyzy Dalanews.kz redaksıasyna bergen suhbatynda onyń negizgi sebepteri men alǵashqy belgileri týraly ashyp aıtty.
Sýısıdtik minez-qulyqtyń sebepteri
Psıholog ózi jumys isteıtin respýblıkalyq «Senim» telefonyna ata-analardan, eresekterden jáne jasóspirimderden kún saıyn kóptegen qońyraý túsetinin jetkizdi. Sózinshe, keıingi jyldary atalǵan taqyrypqa qoǵam tarapynan kóbirek kóńil bóline bastaǵan.
«Buryn bul baǵytta múldem jumys istelmedi dep aıtýǵa kelmeıdi. Degenmen qazirgi qolǵa alynyp jatqan bastamalardy óte jaqsy qadam dep baǵalaýǵa bolady. Óıtkeni arnaıy psıhologtar týraly zańnama ózgeriske ushyrap, qabyldaný aldynda tur. Bul salada úlken ózgerister bolǵaly jatyr», – deıdi ol.
Psıholog sýısıdtik minez-qulyq eshqashan bir ǵana sebeptiń saldarynan bolmaıtynyn atap ótti. Aıtýynsha, mundaı jaǵdaı kóbine áleýmettik, otbasylyq, psıhologıalyq faktorlardyń qabattasýynan týyndaıdy.
«Sonymen qatar psıhıkalyq aýytqýlar da sebep bolýy múmkin. Ol tuqym qýalaýy múmkin nemese bala ómirde aýyr soqqy alýy múmkin. Buǵan qosa gormonaldyq ózgerister de áser etedi. Munyń barlyǵy medısınalyq turǵydan da qarastyrylatyn faktorlar.
Al psıhologıalyq turǵydan qarasaq, jıi kezdesetin sebepterdiń biri – otbasyndaǵy emosıonaldyq baılanystyń álsireýi. Keıbir balalar ata-anasymen ashyq sóılese almaıdy, ózin túsinetin adam joq dep sezinedi. Sonymen qatar mekteptegi býllıng, qurdastar arasyndaǵy satqyndyq, jeke qupıanyń jarıalanyp ketýi, uıatqa qaldyrý nemese álsiz tusynan ustap qorlaý sıaqty jaǵdaılar da áser etedi. Keıbir balalar qaryzǵa kirip ketýi nemese oıyndarǵa táýeldi bolýy da múmkin», – deıdi ol.
Jasóspirimderdiń psıhologıalyq kúıine áser etetin faktorlar
Quttybekqyzynyń aıtýynsha, jasóspirimderdiń kúıine áser etetin jaǵdaılar óte kóp. Sonyń ishinde otbasyndaǵy turaqsyzdyq, janjaldyń jıi bolýy, balanyń qaraýsyz qalýy sebep bolyp jatady.
«Keıbir otbasylarda balalardyń kıimi, tamaǵy bar bolǵanymen, olar ózin qajetsiz sezinedi. Bul – emosıonaldyq qaraýsyzdyq dep atalady. Keıde ata-analar óz máselelerimen aınalysyp, balany umytyp ketedi. Mundaı balalar mektepte býllıngke jıi ushyraıdy.
Sonymen qatar áleýmettik jelidegi qysym, ózin basqalarmen únemi salystyrý da balanyń psıhologıalyq jaǵdaıyna áser etedi. Bala jylý izdeıdi, qamqorlyq kútedi. Keıbir ata-analar balalarǵa óte úlken talap qoıady: oqý, sport, mýzyka – bárin bir balanyń moınyna artyp qoıady. Jasóspirim kezeńinde tulǵa qalyptasyp jatqandyqtan, mundaı syrtqy faktorlar olardyń psıhıkasyna qatty áser etedi», – deıdi ol.
Maman qazirgi tańda áleýmettik jeliniń áseri de orasan ekenin jetkizdi.
«Kishkentaı bala sýısıdtiń ne ekenin kóp jaǵdaıda bilmeıdi. Ol mundaı uǵymdy áleýmettik jileden, teledıdardan nemese basqa jerden de estip biledi. Sonymen qatar kúmándi toptar da kezdesedi. Munda ózine qalaı qol salý keregi kórsetiledi. Tipti sýısıd jasaǵannan keıin anımasıalyq sıpatta túsindiretin materıaldar da bar eken. Mundaı qubylystardy keıde sekta dep te aıtýǵa bolady. Ókinishke qaraı, kópshilik qaýip-qaterdiń bar ekenin baıqaı bermeıdi», – dep qosty ol.
Halyqaralyq zertteýlerge súıensek, jasóspirimderdegi sýısıdtik oılar kóbine jalǵyzdyq sezimimen jáne ózin qajetsiz sezinýmen baılanysty bolady. Psıholog áleýmettik jelilerde jeke sýretterdiń taralýy da balalarǵa aýyr psıhologıalyq soqqy bolýy múmkin ekenin mysal retinde keltirdi.
«Mysaly, bir qyz bala ish kıimmen túsken sýretin qurbylaryna kórsetken. Keıin ol sýret tarap ketip, qyz bala qatty uıalyp, ózine qol salýǵa áreket jasaǵan», – deıdi psıholog.
Alǵashqy belgileri
Mamannyń aıtýynsha, sýısıdtik minez-qulyqtyń alǵashqy belgileri kóbine balanyń minez-qulqyndaǵy ózgerister arqyly baıqalady.
«Buryn qyzyqqan isine qyzyǵýshylyǵy joǵalady. Fýtbol oınaıtyn bala odan bas tartady. Tuıyqtalyp, jalǵyz qalýǵa tyrysady. Keıde bala ózin artyq adam sekildi sezinedi. Máselen, «men bolmasam, sender baqytty bolar ma edińder», «men seniń armandaryńa kedergi jasap júrgen shyǵarmyn» degen sekildi sózder aıtýy múmkin. Sondaı-aq uıqy rejımi men tábeti ózgeredi. Keıde bala óte kóp uıyqtaıdy nemese uıyqtaı almaıdy. Mundaı jaǵdaıda nevropotolog nemese psıhoterapevtiń kómegi qajet bolýy múmkin», – dep tolyqtyrdy ol.
Keńes
Lımana Quttybekqyzy ata-analar balanyń minez-qulqyndaǵy kúrt ózgeristerge mindetti túrde nazar aýdarý keregin aıtady.
«Eger bala ageressıvti bolyp ketse, dostarymen sóılesýin toqtatsa, tamaq ishpeı qoısa jáne jýynbaı júrse – bul dabyldy belgi. Keı balalar tyrnaǵyn tistelep, shashyn julyp tastaıdy. Bul júıke júıesinde ózgerister bar ekenin kórsetedi. Ókinishke qaraı, kóp ata-ana bul belgilerge mán bermeıdi. Keıde balalar ózderine qymbat qymbat zattaryn basqalarǵa taratyp beredi. Bul da qaýipti belgi bolýy múmkin. Bala ómirge pesımısik kózqaras bildire bastasa, ata-ana dereý arnaıy mamandarǵa júginýi qajet», – dep túıindedi ol.
