Búginde Qazaqstanda balalardyń psihologiialyq saýlyǵy qoǵam nazaryndaǵy eń mańyzdy máselelerdiń birine ainaldy. Sebebi keiingi ýaqytta jasóspirimder arasynda óz-ózine qol jumsaý oqiǵalary jiilep ketti. Bul qaýipti qubylystyń astarynda ne jatyr? Psiholog Limana Quttybekqyzy Dalanews.kz redaktsiiasyna bergen suhbatynda onyń negizgi sebepteri men alǵashqy belgileri týraly ashyp aitty.
Sýitsidtik minez-qulyqtyń sebepteri
Psiholog ózi jumys isteitin respýblikalyq «Senim» telefonyna ata-analardan, eresekterden jáne jasóspirimderden kún saiyn kóptegen qońyraý túsetinin jetkizdi. Sózinshe, keiingi jyldary atalǵan taqyrypqa qoǵam tarapynan kóbirek kóńil bóline bastaǵan.
«Buryn bul baǵytta múldem jumys istelmedi dep aitýǵa kelmeidi. Degenmen qazirgi qolǵa alynyp jatqan bastamalardy óte jaqsy qadam dep baǵalaýǵa bolady. Óitkeni arnaiy psihologtar týraly zańnama ózgeriske ushyrap, qabyldaný aldynda tur. Bul salada úlken ózgerister bolǵaly jatyr», – deidi ol.
Psiholog sýitsidtik minez-qulyq eshqashan bir ǵana sebeptiń saldarynan bolmaitynyn atap ótti. Aitýynsha, mundai jaǵdai kóbine áleýmettik, otbasylyq, psihologiialyq faktorlardyń qabattasýynan týyndaidy.
«Sonymen qatar psihikalyq aýytqýlar da sebep bolýy múmkin. Ol tuqym qýalaýy múmkin nemese bala ómirde aýyr soqqy alýy múmkin. Buǵan qosa gormonaldyq ózgerister de áser etedi. Munyń barlyǵy meditsinalyq turǵydan da qarastyrylatyn faktorlar.
Al psihologiialyq turǵydan qarasaq, jii kezdesetin sebepterdiń biri – otbasyndaǵy emotsionaldyq bailanystyń álsireýi. Keibir balalar ata-anasymen ashyq sóilese almaidy, ózin túsinetin adam joq dep sezinedi. Sonymen qatar mekteptegi býlling, qurdastar arasyndaǵy satqyndyq, jeke qupiianyń jariialanyp ketýi, uiatqa qaldyrý nemese álsiz tusynan ustap qorlaý siiaqty jaǵdailar da áser etedi. Keibir balalar qaryzǵa kirip ketýi nemese oiyndarǵa táýeldi bolýy da múmkin», – deidi ol.
Jasóspirimderdiń psihologiialyq kúiine áser etetin faktorlar
Quttybekqyzynyń aitýynsha, jasóspirimderdiń kúiine áser etetin jaǵdailar óte kóp. Sonyń ishinde otbasyndaǵy turaqsyzdyq, janjaldyń jii bolýy, balanyń qaraýsyz qalýy sebep bolyp jatady.
«Keibir otbasylarda balalardyń kiimi, tamaǵy bar bolǵanymen, olar ózin qajetsiz sezinedi. Bul – emotsionaldyq qaraýsyzdyq dep atalady. Keide ata-analar óz máselelerimen ainalysyp, balany umytyp ketedi. Mundai balalar mektepte býllingke jii ushyraidy.
Sonymen qatar áleýmettik jelidegi qysym, ózin basqalarmen únemi salystyrý da balanyń psihologiialyq jaǵdaiyna áser etedi. Bala jylý izdeidi, qamqorlyq kútedi. Keibir ata-analar balalarǵa óte úlken talap qoiady: oqý, sport, mýzyka – bárin bir balanyń moinyna artyp qoiady. Jasóspirim kezeńinde tulǵa qalyptasyp jatqandyqtan, mundai syrtqy faktorlar olardyń psihikasyna qatty áser etedi», – deidi ol.
Maman qazirgi tańda áleýmettik jeliniń áseri de orasan ekenin jetkizdi.
«Kishkentai bala sýitsidtiń ne ekenin kóp jaǵdaida bilmeidi. Ol mundai uǵymdy áleýmettik jileden, teledidardan nemese basqa jerden de estip biledi. Sonymen qatar kúmándi toptar da kezdesedi. Munda ózine qalai qol salý keregi kórsetiledi. Tipti sýitsid jasaǵannan keiin animatsiialyq sipatta túsindiretin materialdar da bar eken. Mundai qubylystardy keide sekta dep te aitýǵa bolady. Ókinishke qarai, kópshilik qaýip-qaterdiń bar ekenin baiqai bermeidi», – dep qosty ol.
Halyqaralyq zertteýlerge súiensek, jasóspirimderdegi sýitsidtik oilar kóbine jalǵyzdyq sezimimen jáne ózin qajetsiz sezinýmen bailanysty bolady. Psiholog áleýmettik jelilerde jeke sýretterdiń taralýy da balalarǵa aýyr psihologiialyq soqqy bolýy múmkin ekenin mysal retinde keltirdi.
«Mysaly, bir qyz bala ish kiimmen túsken sýretin qurbylaryna kórsetken. Keiin ol sýret tarap ketip, qyz bala qatty uialyp, ózine qol salýǵa áreket jasaǵan», – deidi psiholog.
Alǵashqy belgileri
Mamannyń aitýynsha, sýitsidtik minez-qulyqtyń alǵashqy belgileri kóbine balanyń minez-qulqyndaǵy ózgerister arqyly baiqalady.
«Buryn qyzyqqan isine qyzyǵýshylyǵy joǵalady. Fýtbol oinaityn bala odan bas tartady. Tuiyqtalyp, jalǵyz qalýǵa tyrysady. Keide bala ózin artyq adam sekildi sezinedi. Máselen, «men bolmasam, sender baqytty bolar ma edińder», «men seniń armandaryńa kedergi jasap júrgen shyǵarmyn» degen sekildi sózder aitýy múmkin. Sondai-aq uiqy rejimi men tábeti ózgeredi. Keide bala óte kóp uiyqtaidy nemese uiyqtai almaidy. Mundai jaǵdaida nevropotolog nemese psihoterapevtiń kómegi qajet bolýy múmkin», – dep tolyqtyrdy ol.
Keńes
Limana Quttybekqyzy ata-analar balanyń minez-qulqyndaǵy kúrt ózgeristerge mindetti túrde nazar aýdarý keregin aitady.
«Eger bala ageressivti bolyp ketse, dostarymen sóilesýin toqtatsa, tamaq ishpei qoisa jáne jýynbai júrse – bul dabyldy belgi. Kei balalar tyrnaǵyn tistelep, shashyn julyp tastaidy. Bul júike júiesinde ózgerister bar ekenin kórsetedi. Ókinishke qarai, kóp ata-ana bul belgilerge mán bermeidi. Keide balalar ózderine qymbat qymbat zattaryn basqalarǵa taratyp beredi. Bul da qaýipti belgi bolýy múmkin. Bala ómirge pessimistik kózqaras bildire bastasa, ata-ana dereý arnaiy mamandarǵa júginýi qajet», – dep túiindedi ol.
