Ázimbai ǴALI: «Repressiia áli bastalǵan joq»
Belgili saiasattanýshy, tarihshy Ázimbai Ǵali sońǵy kúnderi qoǵamdy alańdatyp otyrǵan jaǵdaiǵa bailanysty óz oiymen bólisti. Jer máselesine bailanysty 21 mamyr kúni beibit sherýge shyǵýdy kózdegen respýblikanyń ár túkpirindegi qoǵamdyq belsendilerdi jergilikti bilik tutqyndap, 15 kúnnen 2 ai merzimine deiin sottap jatyr. Saiasattanýshy bolsa «Repressiia áli bastalǵan joq» deidi.
– «Sherý uiymdastyrýdy maqsat tutty, áleýmettik jelide halyqty zańsyz sherýge shyǵýǵa úgittedi» degen sebeppen 30-ǵa jýyq adam sottaldy. Táýelsiz Qazaqstan tarihynda buryn-sońdy mundai jaǵdai bolyp pa edi?
– Táýelsizdik tusynda birneshe dúrkin iri sherý ótkenimen dál mundai oqiǵa bolǵan joq. Keńes odaǵy kezinde boldy. Burynǵylaryna barmai-aq, keiingi ekeýin aitaiyn.
1979 jyly 16 maýsymda Tselinograd (qazirgi Astana qalasy) turǵyndary Nemis avtonomiiasyn qurýǵa qarsy Lenin alańyna beibit mitingige shyqty. Negizi, avtonomiia qurý máselesi josparlanyp, naqty sheshimder qabyldanýdyń aldynda tur edi. Osy mitingiden soń ol oilary júzege aspai, partiianyń I hatshysy (oblystyq) halyq aldyna shyǵyp, Máskeýmen sóileskenin, Nemis avtonomiiasy qurylmaitynyn málimdegen soń, halyq tarap ketken. Keiin osy is boiynsha agrarlyq ýniversitettiń bir stýdenti oqýdan shyǵyp, artynan syrttai bólimge aýysqan edi. Bul imperiianyń bir adamǵa bolsa da eskertý jasap, ózgelerge sabaq bolsyn degeni.
Budan soń 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasy kezinde neshe túrli oqiǵa basymyzdan ótti. Iri kóteriliske sai jazalaý da orasan zor boldy.
Táýelsizdik alǵannan beri qýdalaý, jazalaý, qamaý protsesteri júrgenimen, búgingidei aýqymdy jáne halyqtyq sipat almaǵan edi.
– Baiqasańyz, negizinen lidersiz qarapaiym jurtshylyq tolqyp otyr. Jáne ustalǵandardyń kóbi beimálim adamdar. Bul neni kórsetedi?
– Durys baiqaǵansyz. Býtia joq, Jandosov joq, tipti, Ábliazov ta joq. Ábliazov paidalanǵysy keletin shyǵar, biraq halyqty bul deńgeige jetkizgen ol emes. Menińshe, halyq olarǵa senbeidi. Óitkeni, olar orystildi ortanyń týmalary. Saiasi elitanyń alǵashqy toptaǵylary orysshyl boldy. Olardyń qanshama áreketinen túk shyqpaýynyń negizgi sebebi osy.
– Syrtqy kúshtiń áseri bar, sherýge shyqqandarǵa qarjylai kómek kórsetedi degen aqparat tarap júr ǵoi. Muny qalai túsinýge bolady?
– Syrtqy kúshtiń áseri ejelden bar, ol bola da beredi. Onyń ústine qazir aqparattyq zaman. Qazaqstan biliginen teperish kórip, shetelge ketken bailardyń bos qarap jatpasy aidan anyq.
Menińshe, bul jolǵy tolqýǵa olar emes, halyqtyń ózi, talai jyldyq ishki qynjylys sebep bolyp otyr. Biz osy tujyrymǵa selsoq qarap, máseleniń negizin syrttan, basqa taraptan izdep júrmiz.
– Halyqtyq sipat alǵan tolqýǵa negizgi sebep bolǵan agrarlyq másele me, álde basqa da sebep-saldarlar bar ma?
– Kóp adam munyń sebebin agrarlyq saladan izdep otyr. Meniń jeke pikirim boiynsha, bul agrarlyq ózgeriske nemese korrýptsiiaǵa qarsy bulqynys emes, taza ultshyldyq revoliýtsiiasy. Men muny «Qazaq kóktemi» dep atap otyrmyn. Qazaqtyń oianýy desek te bolady, eger ary qaraiǵy stsenarii jaǵymdy sipatta órbise.
Halyq buǵan deiin de birneshe tolqýly kezdi bastan keshti. 25 jyl boiy memlekettik til máselesin tynbai kóterip, baspasózde aityp keledi. Qazaqtyń turmystyq ahýalynyń salystyrmaly túrde alǵanda ózge etnostardan tómen ekeni, qalaly jerlerde eń tómengi deńgeidegi jumystyń kóbin qazaq atqaratyny, bilikke qoiǵan talabynyń kóbi elenbeitini, óz biligimiz óz ultyna jany ashymaidy dep oilaý etek alǵany, qysqasy, «qarnymnyń ashqanyna emes, qadirimniń qashqanyna jylaimyn» deitin psihologiialyq aiqai talai jyldyq ishki qarsylyqtan keiin syrtqa shyqty. Munda birinshi kezekte jer máselesi, iaki Qytai úreii turǵan joq, ulttyq namystyń oianýy tur.
Jańaózen oqiǵasy kezinde jer-jerde halyq qarsylyǵy bolǵanymen, búgingidei sipat alǵan joq edi. Sol shaqta Mańǵystaýǵa kórshiles Atyraý halqy, iaki Almatydaǵy sol óńirlerdiń týmalarynyń ishindegi bedeldi kisiler basý aityp, keibiri sherýge shyqqandardy aiyptaǵan bolatyn. Bul joly, kerisinshe, geografiialyq bólshektený bolǵan joq. «Feisbýkte» «Men atyraýlyqpyn» degen top paida boldy. Oǵan barsha óńirdiń týmalary atsalysty. Atyraý, Semei, Aqtóbe, Qyzylorda, Almaty sekildi qalalarda sherýler ótti. Budan shyǵatyn qorytyndy, bul bulqynys ulttyq deńgeide júrip jatyr.
– Mundai ishki qystyǵýdy bilik basyndaǵylar túsinbedi me, álde bilse de, «eshteńe bolmaidy» degen oiǵa erik berdi me?
– Nazarbaev biligi reformashyldyǵymen kózge túskenin, áý bastaǵy ekonomikalyq ózgeristerdiń sátti júrgenin moiyndaýǵa tiispiz. Biraq sonyń kóbi orta joldan úzildi. Institýtsionaldyq reformalar aiaqsyz qaldy. Ekonomikalyq modernizatsiialardyń kóbi jalǵan daqpyrttardyń kesirinen iske asqan joq. Osyndai kúrdeli máseleler halyq pen buqaranyń, naqtyraq aitsaq, memleketti quraýshy ult pen sol ulttan shyqqan saiasi elitanyń arasyn alshaqtatyp jiberdi. Birin-biri túsinbeitindei deńgeige jetti desek te bolady.
Qanshama jyl boiy memlekettik til týraly jiyndar ótip, sherýlerge shyǵyp, úndeýler joldanǵanymen, memlekettik tildiń búgingi hali qýantarlyqtai emes. Qazaq tili zamanaýi ǵylymi jáne aqparattyq úderiske básekelese almai otyr. Bilik halyqtyń tilegin oryndap, ulttyq jańǵyrtýdy júrgizgisi kelgenimen, olarynan júieli jumys kórip otyrǵan joqpyz. Niet bar shyǵar, jónin tappaidy. Óitkeni, júiedegi kiltipan, atqarýshy qurylymdardyń eskirýi, keibir zańnamalardyń birin-biri jeteleýshi emes, keri tartýshy tutqaǵa ainalýy jumystyń kóbin jipsiz bailap otyr. Osynyń bári halyqty ashyndyrýǵa sebep. Esterińizde bolsa, halyq pen ziialy qaýym kezinde ulttyq doktrinaǵa qarsy da talap qoidy. Aqyry, halyq óz aitqan nusqalary boiynsha qabyldatqanymen, bilik ony eshkimge qajetsiz qujat qalpynda qaldyrdy. Qazir doktrina týraly aitylmaidy da. Ony da buqara ishtei túsinedi. Demek, bizdi elemeidi, bizdi túsinbeidi, bizdiń bolashaǵymyzdy oilamaidy degen oilardyń ózi bilikke keri reaktsiia týdyrýshy kúshke ainaldy deýge bolady.
– Bilik belsendilerdi jappai tutqyndap, edel-jedel az merzimge sottaýy durys pa? Keri reaktsiia odan ary údemei me?
– Repressiia áli bastalǵan joq. Memleket ol oiyn kelesi júristerine saqtap otyr. Halyq ta shekten shyǵa qoiǵan joq. Bilik sherýdiń halyqtyq sipat alǵandyǵyn ańǵaryp, sodan tiksinip otyrǵany baiqalady.
– Eger halyq alǵan betinen qaitpasa, bilik pen halyq arasyndaǵy dialog tyǵyryqqa tirelse, ary qarai ne bolýy múmkin?
– Men ótken aida eger bilik pen halyq shynymen týpikke tirelip, birin biri túsinbeitin deńgeige jetse, onda qoǵamdyq ózgeristerdiń bolýy múmkin stsenariileri boiynsha mynadai boljam jasaǵan edim.
Birinshi stsenarii. Antipozitivtik kózqaras – bilik qurylymy tutastai aýysyp, beimálim top bilikke keledi. Olar memleketti qalai saqtap qalaryn aitýdyń ózi qiyn.
Ekinshi stsenarii. Pozitivtik kózqaras – jańa bilik pen halyq ymyraǵa kelip, baiaǵy qalypty baǵytta alǵa jyljidy.
Úshinshi stsenarii. Realdy, bolýy múmkin stsenarii – konstrýktivtik komanda jasaqtalyp, eldegi beibereketsizdikti tejeidi, saiasi jáne ekonomikalyq modernizatsiia júredi.
Tórtinshisi – belgisiz stsenarii. Munda naqty qandai oqiǵalar bolýyn boljaý qiyn. Memleket haosqa ainalady. Bári qiraidy, taqqa talas, qarjyǵa talas, múddelik toptar men klandar arasyndaǵy tartys kúsheiedi.
Bul stsenariidiń betin aýlaq qylsyn. Eger solai bolsa, onda tómendegidei birneshe nusqada ótýi múmkin:
a) áskeri jáne sarailyq tóńkeris bolady; á) UQK men chekisterdiń birigýinen sarailyq tókeris júredi; b) azamattyq elita men oligarhtar birigip, bilikke eshkim kútpegen adamdar keledi; v) aralas sarai tóńkerisi júredi, sarai ishindegi múddelester men oligarhtar, azamattyq elita arasynda talas-tartys qyzyp, yqpaldylary jeńiske jetedi.
Eger shynymen de belgisiz stsenarii júzege asar bolsa, onda Prezident ne isteýi múmkin?
Jańaózen sekildi qarsy kúsh qoldanyp, qan tógilýi múmkin. Áitpese, kóp kezeńdik revoliýtsiia júrip, repressiia kúsheiedi nemese tóńkeris jasaǵysy keletin toptardyń eń yqpaldysymen ymyraǵa keledi. Onyń sońy nemen aiaqtalatyny óte kúńgirt.
– Dál qazirgi sitýatsiiadan qalai shyǵýǵa bolady?
– Saiasi jáne ekonomikalyq modernizatsiiany qolǵa alyp, qazaq halqynyń áleýmettik jáne rýhani túleýin qamtamasyz etý kerek. Soǵan naqty ýáde ári biregei jospar quryp, erterek qolǵa alý qajet. Búgin bir sherýdi tiǵanyńyzben, erteń taǵy bir sherý shyǵady. Sherýdiń bári beibit túrde ótýi neǵaibyl. Oǵan bilik iaki halyq shydamaidy, bir kúni áiteýir bir dúmpý paida bolady. Qazaq qazaq bolyp qalǵysy keletinin, oǵan ulttyq rýh, til, din máselesi airyqsha qajet ekenin túsinýge tiispiz. Ulttyq deńgeide jańǵyrý júrgizetin júieli saiasat qajet.
– Jerdi satý durys pa?
– Jerdi arzan baǵada halyqqa satyp bergen jón. Ádiletti túrde. Shetelge jalǵa berýge bolmaidy, ásirese, Qytai men Reseige.
– Satar bolsa, aqshalylar iri pomeshikterge ainalyp júrmei me?
– Onsyzda jerdi uzaq jylǵa jalǵa alǵan latifýndister bar. Myna bastama arqyly olardyń qolyndaǵy jerdi qaitaryp alyp, bólip satý kerek. Bailarǵa ǵana jer satý pomeshikterdi zańdastyrý bolady. Oǵan jol berilmeidi dep oilaimyn. Eger halyq jerdi satyp alýdy óziniń kiris kózi, urpaǵynyń bolashaǵy dep oilap, satyp alýǵa barynsha umtylys jasasa, odan utylmaidy. Soǵan qam jasaý kerek.
– Muny halyq túsinbei otyr ma sonda?
– Halyq bilikke senbai otyr. Jalǵa berýdi múldem alyp tastaityn bolsa jáne jerdi ádiletti túrde satý mehanizmin qarastyrsa, halyqqa da, memleketke de paidaly bolar edi.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken T. ÓSKENBAI.
