Bul suhbatta Pavlodar oblysyndaǵy Máshhúr Júsip meshitiniń naib imamy Ashat Ótepovpen tildestik. Ol radikaldy dini aǵymdarmen kúrestiń naqty joldary týraly áńgimelep berdi. Imam teris baǵytqa túsip ketken jandarmen jumys júrgizý tájiribesin, meshit ishinde olardyń áreketine tosqaýyl qoiý joldaryn, sondai-aq din men dástúrdiń úilesimin saqtaý jónindegi ustanymyn da túsindiredi. Sonymen qatar jastardy teris aǵym yqpalynan qorǵaýdyń mańyzyn atap, dini turaqtylyqty saqtaý jolynda memlekettiń rólin de qozǵaidy.
– Ashat ustaz, sońǵy kezde meshitterde jalǵan dini aǵym ókilderi jii kezdesedi degen pikir bar. Bul qanshalyqty shyndyqqa janasady?
– Iá, ondai jaǵdailar múlde joq dep aitýǵa bolmaidy. Sirek bolsa da, kezdesip turady. Ásirese, dinge endi bet burǵan jastar arasynda túrli jalǵan senimge arbalǵandar baiqalady. Olar meshitke aldyn ala qalyptasqan túsinikpen, daiyn ideologiiamen keledi. Ózderin ǵana «aqiqat jolyndamyz» dep eseptep, imamdardyń sózin qabyldamaidy, dini bilimdi tek óz sheihtarynan alý kerek dep sanaidy. Meshittegi ýaǵyz-nasihat jumystaryn, halyqqa dindi jetkizý tásilderin jańalyq, iaǵni «bidǵat» dep kóredi. Munyń bári – dinniń shynaiy mánin burmalaý.
– Olar meshitke qalai enedi? Álde, sizderdiń nazarlaryńyzdan tys qalyp qoia ma?
– Olar kóbine internet arqyly teris baǵyttaǵy ýaǵyzdarǵa tap bolyp, soǵan boi aldyryp keledi. Qoǵamda, ásirese jastar arasynda dini saýattylyqtyń tómendigi – osyndai jaǵdailarǵa jol ashyp otyr. Biraq meshit – kez kelgen adam kelip, suraq qoiyp, bilim ala alatyn ashyq oryn. Sondyqtan biz olardy qýyp shyǵa almaimyz. Kerisinshe, sóilesip, túsindirýge tyrysamyz. Keide osyndai baǵyttaǵy azamattar meshitke kelip, dinge jańadan bet buryp júrgen jastarmen sóilesip, ózderiniń túsinigin tyqpalaýǵa tyrysady. Bul – óte qaýipti. Biraq, Allaǵa shúkir, ondai jaittar sirek. Imamdar árdaiym jamaǵattyń arasynda júredi, baqylaýda ustaidy. Dástúrli dinimizdi barynsha nasihattap, jamaǵatty durys joldan taidyrmaýǵa kúsh salady.
– Jat aǵym ókilderin syrt kelbeti, iaǵni kiim kiisi, júris-turysy arqyly ajyratýǵa bola ma?
– Keibir syrtqy belgileri bar. Mysaly, qysqa shalbar kiip, uzyn saqal qoiyp júredi. Biraq basty aiyrmashylyǵy – olardyń imamdarǵa, meshitke degen kózqarasynda. Olar meshit imamdaryn «adasýshylar» dep aiyptaidy. Qazaqtyń dástúrlerin – betashar, tusaýkeser, sálem salý siiaqty ádetterin shariǵatqa qarsy dep esepteidi. Alaida, biz bilemiz – bul dástúrlerdiń túbinde islamǵa qarsy eshteńe joq, shariǵattyń qaǵidattarymen astasyp jatyr. Sálem salý – qulshylyq emes, úlkenge qurmet dep bilgen jón. Biraq olar bárin ústirt túsinedi. Mundai kózqaras din men ulttyq bolmysty bir-birine qarsy qoiýǵa ákelip soqtyrady.
– Ashat ustaz, ondai adamdarmen meshit ishinde qandai jumys júrgiziledi?
– Eń birinshi kezekte túsindirý sharalaryn qolǵa alamyz. Biz olardy kinálaýdan buryn, sóilesip, sabyrmen durys baǵytqa burýǵa tyrysamyz. Jastarmen jeke-jeke sóilesemiz. Namaz qalai oqylady, dini bilimdi kimnen alý kerek – sonyń bárin naqtylap, túsinikti tilmen jetkizemiz. Kóp jaǵdaida olar alǵashynda tyńdaǵysy kelmeidi. Biraq birte-birte oilanyp, durys baǵytqa bet buratyndary da bolady.
Al keibireýi óz ustanymynda qalyp, meshitke kelýdi doǵarady. Degenmen, imam retinde biz eshkimnen úmit úzbeimiz.
– Sizdiń tek meshitte emes, túzetý mekemelerinde de dáris oqitynyńyzdan habardarmyz. Bul qandai jumys?
– Iá, men teolog retinde apta saiyn túzetý mekemelerine baryp turamyn. Onda destrýktivti aǵymdardyń jeteginde ketip, qylmys jasaǵan nemese tergeý izoliatorynda otyrǵan adamdarmen kezdesemiz. Olardyń kóbi shyn nietimen izdenip, shynaiy islamdy túsinýge tyrysady. Biz olarǵa islamnyń mánin, sabyr men meiirimdilikti túsindiremiz. Bul ońai jumys emes. Keide bir adammen jyldap jumys isteýge týra keledi. Sebebi bul – júrekpen, sana-sezimmen júrgiziletin sharýa. Eńbegiń birde aqtalyp jatady, birde sózimiz dalaǵa ketkendei kúi keshemiz.
– Sonda bul tek imamdardyń ǵana mindeti emes qoi?
– Árine. Bul – keshendi jumys. Mundai adamdarmen jumys isteýge teologtar, dintanýshylar, psihologtar, ýchaskelik inspektorlar, tipti memlekettik organdar birigip qatysady. Ár adamnyń ómirlik tarihy ártúrli. Bireý otbasyndaǵy qysymnan, endi biri áleýmettik qiyndyqtardan bul jolǵa túsedi. Sondyqtan ońaltý protsesi de ár adamǵa jeke tásilmen jasalady. Bul bir tabletka iship jazylyp ketetin nárse emes. Munda din isteri basqarmalary men arnaiy ońaltý ortalyqtary da úlken ról atqarady.
– Radikaldy kózqarastar nege sonshalyqty qaýipti dep oilaisyz?
– Óitkeni, kez kelgen aǵym – qoǵamdaǵy birlikke, memlekettiń turaqtylyǵyna tikelei qaýip tóndiredi. Olar tózimsiz, ózge kózqarasty moiyndamaidy. Qoǵamda jik týdyryp, alaýyzdyqqa alyp keledi. Búginde álemniń ár túkpirinde bolyp jatqan dini qaqtyǵystardyń astarynda dál osyndai kózqaras bar. Sondyqtan Qazaqstanda dini turaqtylyqty saqtaý – basty mindet. Memleket bul baǵytta naqty ári úlken jumys júrgizip jatyr. Imamdarǵa qoldaý kórsetilip, túsindirý sharalary kúsheitilýde.
– Qazaqstan qandai dini baǵytty ustanady?
– Qazaqstan – dástúrli islam jolyn ustanatyn el. Biz Hanafi mazhabyn, sýnnittik baǵytty ustanamyz. Bul – ata-babalarymyzdyń amanaty. Abai, Shákárim, Mashhúr Júsip siiaqty oishyldarymyzdyń ilimi osy jolmen astasyp jatyr. Bizdiń halqymyz eshqashan dindi qataldyqpen emes, baiyppen, sabyrmen, adamgershilikpen ustanǵan. Biz osy joldan ainymaýymyz kerek.
– Internettegi dini aqparattarǵa qatysty ne aitasyz?
– Bul – qazirgi zamannyń eń úlken máseleleriniń biri. Jastar kóp jaǵdaida dini bilimdi internetten alady. Biraq, ókinishke qarai, ol jerde jalǵan ýaǵyzshylar óte kóp. Sondyqtan biz adamdardy dini aqparatty tek senimdi kózderden alýǵa shaqyramyz. Eń durysy – meshitke kelip, imamnan suraý. Ol – qaýipsiz ári durys jol.
– Sońǵy suraq: jastarǵa qandai keńes berer edińiz?
– Jastarǵa aitarym – dini izdenisti durys jerden bastańyzdar. Internettegi birinshi kezikken beinege, kez kelgen ýaǵyzshyǵa sene berýge bolmaidy. Senimdi aqparatty imamnan, meshitten alyńyzdar. Eń bastysy – óz sanańyzdy taza ustańyz. Din – júrektiń isi. Ol – adamdy jaqsylyqqa, keshirimge, parasattylyqqa tárbieleýi kerek. Biz din arqyly jik salýdy emes, birigýdi úirenýimiz kerek.
– Áńgimeńizge rahmet!
