Aýdan ákimderin sailaý máselesi sarapshylyq toptarda qyzý talqylanýda. Kúni keshe Májilis depýtattary aýdan ákimderiniń tikelei sailaýyn toqtata turýdy usyndy. Mundai sailaý 2023 jyldan bastap pilottyq formatta ótkizilip keledi jáne osy ýaqyt ishinde tikelei daýys berý negizinde aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń 52 ákimi sailandy.
Tikelei sailaýdy engizý jergilikti basqarýdaǵy tásilderdiń ózgerýine ákelip soqtyrady, ony tiimdirek jáne halyqtyń suranysyn qanaǵattandyrady dep boljanǵan. Alaida, is júzinde reforma birqatar qiyndyqtarǵa tap boldy. Nelikten bul protsesti toqtata turý bastamasy paida boldy? Pilottyq joba qandai nátije berdi? Tolyǵyraq Dalanews.kz materialynda.
Aýylda bári ońynan shyqty
2021 jylǵy 25 shildede elimizde aýyl ákimderiniń alǵashqy tikelei sailaýy ótti. Ortalyq Aziiada aýyl ákimderin sailaý boiynsha reforma alǵash ret Qazaqstanda ótkizildi. 2021 jylǵa deiin aýyldyq deńgeidegi ákimderdi janama ádispen aýdandyq máslihat depýtattary tańdady, al kandidatty aýdan ákimi usynǵan bolatyn.
Birinshi naýqan elimizdiń 14 oblysyndaǵy 729 aýyldyq eldi mekendi qamtydy jáne aýyl turǵyndarynyń jańa tetikke joǵary qyzyǵýshylyǵyn kórsetti: eki myńnan astam kandidat usynyldy, olardyń 63%-y ózin-ózi usynǵan.
Aýyl turǵyndary alǵash ret ózderi turatyn óńirdiń basshysyn tańdaýǵa janama emes, shynaiy quqyǵyna ie boldy. Búginde Qazaqstannyń barlyq 2 334 aýylynda sailanǵan ákimder jumys isteidi. Kelesi kezeń – aýdan ákimderin sailaý.
Sailanǵan jáne taǵaiyndalǵan ákimderdiń aiyrmashylyǵy bar ma?
Aýdan ákimderin sailaý ideiasyn sarapshylar men saiasattanýshylar qoldaý tapsa da, kúmán týdyrady eken. Tarihshy jáne burynǵy saiasat qairatker Berik Ábdiǵaliuly Abay LIVE podkastynda aýdan ákimderiniń tikelei sailaýynyń tiimdiligin syni turǵydan baǵalaýdy usyndy. Tek biylǵy jyly, onyń derekteri boiynsha, alty aýdan men bir qalanyń ákimderin sailaý biýdjetke shamamen 1 mlrd teńge shyǵyn keltirdi.
Onyń pikirinshe, «ázirge sailanǵan jáne taǵaiyndalǵan aýdan ákimderi arasynda aitarlyqtai aiyrmashylyq joq». Sondyqtan bólingen qarajatty ózekti máselelerdi sheshýge baǵyttaǵan durys bolar edi. Sondai-aq, Berik Ábdiǵaliuly «elektoraldyq sharshaýdy» baiqap otyrǵanyn, jergilikti jerlerde sailaý úzdiksiz ótip jatqanyn – aýyl jáne aýdan ákimderin, máslihat depýtattaryn da sailaitynyn atap ótti. Bul másele ainalyp kele beredi...
Saiasattanýshy Talǵat Qaliev jalpy aýdan ákimderin tikelei sailaý ideiasyn qoldaitynyn aitady. Biraq onyń pikirinshe, bul júieni engizý kezinde kandidattardyń daiyndyq deńgeiin mindetti túrde eskerý qajet.
«Belgili bir bilim talaptary, jumys tájiribesi bolýǵa tiis. Sebebi adam múldem daiyndyqsyz kelse, biýdjet protsedýralarymen jumys isteý oǵan qiyn, basqarýshylyq tájiribesi joq, kommýnaldyq sharýashylyqtyń qalai jumys isteitinin túsinbeidi. Al ol osynyń bárin úirenip júrgende, ákimdiktiń jumysy is júzinde toqtap qalady», – deidi Qáliev.
Onyń paiymdaýynsha, ákimderdiń tiimdiligine qatysty suraqtar kóbine qarjylyq jáne ákimshilik rásimderge bailanysty bolýy múmkin. Sondyqtan elde shynymen tiimdilik arttyrý kózdelse, aldymen osy máseleni sheshý qajet.
«Ákimder jii jetkilikti tájiribesiz qyzmetke keletinin eskersek, olar úshin MBA tárizdi arnaiy oqý kýrsyn engizý kerek. Sol arqyly bir-eki aidyń ishinde olardy jedel daiyndap shyǵarýǵa bolady: biýdjet rásimderine, kommýnaldyq sharýashylyqty basqarýdyń negizgi qaǵidattaryna jáne basqa da mańyzdy máselelerge úiretý qajet», – degen usynys bildirdi saiasattanýshy.
Saiasattanýshy Edýard Poletaev aýdan ákimderin tikelei sailaý máselesi asa salmaqty kózqarasty talap etedi dep esepteidi. Eger aýyl deńgeiinde mundai tájiribe óziniń tiimdiligin dáleldegen bolsa, onda aýdandyq deńgeide bilikti basqarýshylardyń jetispeýshiligi, ákimderdiń merziminen buryn aýysýy, qaita sailaý ketetin qyrýar biýdjettik júktemege deiin táýekelder jáne t.b. máseleler týyndaidy. Ol sondai-aq negizsiz bolýy múmkin shyǵyndarǵa nazar aýdarady.
«Ákim merziminen buryn ketken kezde memleket eki ret tóleidi, degenmen bul aqshany aýyldardaǵy sýǵa, internetke, mektepter men meditsinalyq pýnktterge jumsaýǵa bolady. Sondyqtan sailaýǵa máslihattar arqyly ýaqytsha kóshýge bolady. Bul arzan ári senimdi sheshim. Aýdan ákimi ekonomikany, jerdi jáne iri jobalardy túsinýi kerek, al daiyn emes adam apparatqa ońai táýeldi bolady nemese popýlizmge ketedi. Aldymen aýyl deńgeiinde myqty basqarýshylardy daiyndap, sodan keiin olardy aýdandyq deńgeige shyǵarǵan durys», – dep atap ótti Poletaev.
Depýtattar ne deidi?
Sarapshylyq ortadaǵy talqylaýlardy halyq qalaýlylarynyń da qulaǵyna jetken siiaqty. Májilis depýtattary Erlan Sairov pen Marhabat Jaiymbetov Palata otyrysynda sailanǵan basshylardyń bir bóligi qysqa ýaqyt jumys istegenin jáne turaqty ózgerister kórsetýge úlgermegenin, bul rette olardyń ókilettikteri men resýrstary shekteýli ekenin jáne de kóptegen ýádeniń oryndalmai ketkenin atap ótti. Májilis depýtattary aldymen aýyl ákimderiniń kásibi korpýsyn qurý qajet dep sanaidy.
«Biz aýdandardy qarjylandyrý máselesin sheshýimiz kerek. Qazir aýdan ákimderiniń ókilettigi az, jaýapkershiligi kóp. Bilim, densaýlyq, veterinariia, jumyspen qamtý ortalyqtary aýdan ákimine baǵynbaidy. Eń aldymen, sailanǵan aýyl ákimderiniń tájiribeli korpýsyn daiyndaý qajet jáne mańyzdy. Sol kezde saiasi, eń bastysy kásibi kadrlardyń rezervi qalyptasady», – dedi Jaiymbetov.
Al Erlan Sairov aýdan ákimderiniń mártebesin kóterip, olardyń ókilettikterin keńeitip, óz biýdjetin qalyptastyrýǵa múmkindik beretin mańyzdy máselege, iaǵni aýdan ákimderiniń sailaýyna kóshpes buryn aldymen aýyl ákimderiniń korpýsyn nyǵaitý qajet dep sanaidy.
«Endi qoldanystaǵy zańnama sheńberinde aýyl ákimderiniń ókilettigin odan ári keńeitý qajet. Tórtinshi deńgeidegi biýdjetti qalyptastyrý tetikterin zańnamalyq deńgeide jetildirý kerek. Bul mańyzdy bastama», – dedi Sairov.
Sondyqtan depýtattar aýdan ákimderin sailaýdy toqtata turýdy jáne olardy sailaý tetikterin qaita qaraýdy usynady.
Áli de saralaý qajet
Ákimderdi sailaý tóńiregindegi pikirtalastyń qorytyndysy mynany kórsetedi: ideianyń ózi saiasi jańǵyrtýdyń mańyzdy bóligi bolyp qala beredi, alaida ony odan ári iske asyrý barynsha oilastyrylǵan institýtsionaldyq negizdi talap etedi. Pilottyq joba qoǵamnyń qyzyǵýshylyǵyn rastady, biraq sonymen birge júieli problemalardy atap ótti — daiyndalǵan kadrlardyń jetispeýshiligi men biýdjettik protsedýralardyń jetilmegendiginen bastap, naýqandardyń ketetin qyrýar qarajat pen basshylardyń jii aýysýyna deiin...
Tájiribeni aýdandyq deńgeige deiin keńeitpes buryn, memleket jergilikti ózin-ózi basqarýdyń zańnamalyq negizin nyǵaityp, ákimdikterdiń resýrstaryn kúsheitip, bolashaq menedjerlerdi kásibi daiarlaý tetikterin qalyptastyrý kerek. Tańdaýdyń naqty formaty tiimdi basqarý, turaqty júie men azamattardyń múddeleri eskerilgen jáne de ábden ólshengen tásil bolýy kerek.
