اۋدان ەكٸمدەرٸن سايلاۋ مەسەلەسٸ ساراپشىلىق توپتاردا قىزۋ تالقىلانۋدا. كٷنٸ كەشە مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ تٸكەلەي سايلاۋىن توقتاتا تۇرۋدى ۇسىندى. مۇنداي سايلاۋ 2023 جىلدان باستاپ پيلوتتىق فورماتتا ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ جەنە وسى ۋاقىت ٸشٸندە تٸكەلەي داۋىس بەرۋ نەگٸزٸندە اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ 52 ەكٸمٸ سايلاندى.
تٸكەلەي سايلاۋدى ەنگٸزۋ جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋداعى تەسٸلدەردٸڭ ٶزگەرۋٸنە ەكەلٸپ سوقتىرادى, ونى تيٸمدٸرەك جەنە حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرادى دەپ بولجانعان. الايدا, ٸس جٷزٸندە رەفورما بٸرقاتار قيىندىقتارعا تاپ بولدى. نەلٸكتەن بۇل پروتسەستٸ توقتاتا تۇرۋ باستاماسى پايدا بولدى? پيلوتتىق جوبا قانداي نەتيجە بەردٸ? تولىعىراق Dalanews.kz ماتەريالىندا.
اۋىلدا بەرٸ وڭىنان شىقتى
2021 جىلعى 25 شٸلدەدە ەلٸمٸزدە اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ العاشقى تٸكەلەي سايلاۋى ٶتتٸ. ورتالىق ازييادا اۋىل ەكٸمدەرٸن سايلاۋ بويىنشا رەفورما العاش رەت قازاقستاندا ٶتكٸزٸلدٸ. 2021 جىلعا دەيٸن اۋىلدىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەردٸ جاناما ەدٸسپەن اۋداندىق مەسليحات دەپۋتاتتارى تاڭدادى, ال كانديداتتى اۋدان ەكٸمٸ ۇسىنعان بولاتىن.
بٸرٸنشٸ ناۋقان ەلٸمٸزدٸڭ 14 وبلىسىنداعى 729 اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندٸ قامتىدى جەنە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاڭا تەتٸككە جوعارى قىزىعۋشىلىعىن كٶرسەتتٸ: ەكٸ مىڭنان استام كانديدات ۇسىنىلدى, ولاردىڭ 63%-ى ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنعان.
اۋىل تۇرعىندارى العاش رەت ٶزدەرٸ تۇراتىن ٶڭٸردٸڭ باسشىسىن تاڭداۋعا جاناما ەمەس, شىنايى قۇقىعىنا يە بولدى. بٷگٸندە قازاقستاننىڭ بارلىق 2 334 اۋىلىندا سايلانعان ەكٸمدەر جۇمىس ٸستەيدٸ. كەلەسٸ كەزەڭ – اۋدان ەكٸمدەرٸن سايلاۋ.
سايلانعان جەنە تاعايىندالعان ەكٸمدەردٸڭ ايىرماشىلىعى بار ما?
اۋدان ەكٸمدەرٸن سايلاۋ يدەياسىن ساراپشىلار مەن ساياساتتانۋشىلار قولداۋ تاپسا دا, كٷمەن تۋدىرادى ەكەن. تاريحشى جەنە بۇرىنعى ساياسات قايراتكەر بەرٸك ەبدٸعاليۇلى Abay LIVE پودكاستىندا اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ تٸكەلەي سايلاۋىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن سىني تۇرعىدان باعالاۋدى ۇسىندى. تەك بيىلعى جىلى, ونىڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, التى اۋدان مەن بٸر قالانىڭ ەكٸمدەرٸن سايلاۋ بيۋدجەتكە شامامەن 1 ملرد تەڭگە شىعىن كەلتٸردٸ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, «ەزٸرگە سايلانعان جەنە تاعايىندالعان اۋدان ەكٸمدەرٸ اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق جوق». سوندىقتان بٶلٸنگەن قاراجاتتى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتاعان دۇرىس بولار ەدٸ. سونداي-اق, بەرٸك ەبدٸعاليۇلى «ەلەكتورالدىق شارشاۋدى» بايقاپ وتىرعانىن, جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە سايلاۋ ٷزدٸكسٸز ٶتٸپ جاتقانىن – اۋىل جەنە اۋدان ەكٸمدەرٸن, مەسليحات دەپۋتاتتارىن دا سايلايتىنىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل مەسەلە اينالىپ كەلە بەرەدٸ...
ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ جالپى اۋدان ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋ يدەياسىن قولدايتىنىن ايتادى. بٸراق ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل جٷيەنٸ ەنگٸزۋ كەزٸندە كانديداتتاردىڭ دايىندىق دەڭگەيٸن مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرۋ قاجەت.
«بەلگٸلٸ بٸر بٸلٸم تالاپتارى, جۇمىس تەجٸريبەسٸ بولۋعا تيٸس. سەبەبٸ ادام مٷلدەم دايىندىقسىز كەلسە, بيۋدجەت پروتسەدۋرالارىمەن جۇمىس ٸستەۋ وعان قيىن, باسقارۋشىلىق تەجٸريبەسٸ جوق, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن تٷسٸنبەيدٸ. ال ول وسىنىڭ بەرٸن ٷيرەنٸپ جٷرگەندە, ەكٸمدٸكتٸڭ جۇمىسى ٸس جٷزٸندە توقتاپ قالادى», – دەيدٸ قەليەۆ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەكٸمدەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸنە قاتىستى سۇراقتار كٶبٸنە قارجىلىق جەنە ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەرگە بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان ەلدە شىنىمەن تيٸمدٸلٸك ارتتىرۋ كٶزدەلسە, الدىمەن وسى مەسەلەنٸ شەشۋ قاجەت.
«ەكٸمدەر جيٸ جەتكٸلٸكتٸ تەجٸريبەسٸز قىزمەتكە كەلەتٸنٸن ەسكەرسەك, ولار ٷشٸن MBA تەرٸزدٸ ارنايى وقۋ كۋرسىن ەنگٸزۋ كەرەك. سول ارقىلى بٸر-ەكٸ ايدىڭ ٸشٸندە ولاردى جەدەل دايىنداپ شىعارۋعا بولادى: بيۋدجەت رەسٸمدەرٸنە, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى باسقارۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارىنا جەنە باسقا دا ماڭىزدى مەسەلەلەرگە ٷيرەتۋ قاجەت», – دەگەن ۇسىنىس بٸلدٸردٸ ساياساتتانۋشى.
ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ اۋدان ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋ مەسەلەسٸ اسا سالماقتى كٶزقاراستى تالاپ ەتەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. ەگەر اۋىل دەڭگەيٸندە مۇنداي تەجٸريبە ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەگەن بولسا, وندا اۋداندىق دەڭگەيدە بٸلٸكتٸ باسقارۋشىلاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ, ەكٸمدەردٸڭ مەرزٸمٸنەن بۇرىن اۋىسۋى, قايتا سايلاۋ كەتەتٸن قىرۋار بيۋدجەتتٸك جٷكتەمەگە دەيٸن تەۋەكەلدەر جەنە ت.ب. مەسەلەلەر تۋىندايدى. ول سونداي-اق نەگٸزسٸز بولۋى مٷمكٸن شىعىندارعا نازار اۋدارادى.
«ەكٸم مەرزٸمٸنەن بۇرىن كەتكەن كەزدە مەملەكەت ەكٸ رەت تٶلەيدٸ, دەگەنمەن بۇل اقشانى اۋىلدارداعى سۋعا, ينتەرنەتكە, مەكتەپتەر مەن مەديتسينالىق پۋنكتتەرگە جۇمساۋعا بولادى. سوندىقتان سايلاۋعا مەسليحاتتار ارقىلى ۋاقىتشا كٶشۋگە بولادى. بۇل ارزان ەرٸ سەنٸمدٸ شەشٸم. اۋدان ەكٸمٸ ەكونوميكانى, جەردٸ جەنە ٸرٸ جوبالاردى تٷسٸنۋٸ كەرەك, ال دايىن ەمەس ادام اپپاراتقا وڭاي تەۋەلدٸ بولادى نەمەسە پوپۋليزمگە كەتەدٸ. الدىمەن اۋىل دەڭگەيٸندە مىقتى باسقارۋشىلاردى دايىنداپ, سودان كەيٸن ولاردى اۋداندىق دەڭگەيگە شىعارعان دۇرىس», – دەپ اتاپ ٶتتٸ پولەتاەۆ.
دەپۋتاتتار نە دەيدٸ?
ساراپشىلىق ورتاداعى تالقىلاۋلاردى حالىق قالاۋلىلارىنىڭ دا قۇلاعىنا جەتكەن سيياقتى. مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى ەرلان سايروۆ پەن مارحابات جايىمبەتوۆ پالاتا وتىرىسىندا سايلانعان باسشىلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ قىسقا ۋاقىت جۇمىس ٸستەگەنٸن جەنە تۇراقتى ٶزگەرٸستەر كٶرسەتۋگە ٷلگەرمەگەنٸن, بۇل رەتتە ولاردىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸ مەن رەسۋرستارى شەكتەۋلٸ ەكەنٸن جەنە دە كٶپتەگەن ۋەدەنٸڭ ورىندالماي كەتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى الدىمەن اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ كەسٸبي كورپۋسىن قۇرۋ قاجەت دەپ سانايدى.
«بٸز اۋدانداردى قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸن شەشۋٸمٸز كەرەك. قازٸر اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ از, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ كٶپ. بٸلٸم, دەنساۋلىق, ۆەتەرينارييا, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى اۋدان ەكٸمٸنە باعىنبايدى. ەڭ الدىمەن, سايلانعان اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ تەجٸريبەلٸ كورپۋسىن دايىنداۋ قاجەت جەنە ماڭىزدى. سول كەزدە ساياسي, ەڭ باستىسى كەسٸبي كادرلاردىڭ رەزەرۆٸ قالىپتاسادى», – دەدٸ جايىمبەتوۆ.
ال ەرلان سايروۆ اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ, ولاردىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن كەڭەيتٸپ, ٶز بيۋدجەتٸن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ماڭىزدى مەسەلەگە, ياعني اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋىنا كٶشپەس بۇرىن الدىمەن اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ كورپۋسىن نىعايتۋ قاجەت دەپ سانايدى.
«ەندٸ قولدانىستاعى زاڭناما شەڭبەرٸندە اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸن ودان ەرٸ كەڭەيتۋ قاجەت. تٶرتٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بيۋدجەتتٸ قالىپتاستىرۋ تەتٸكتەرٸن زاڭنامالىق دەڭگەيدە جەتٸلدٸرۋ كەرەك. بۇل ماڭىزدى باستاما», – دەدٸ سايروۆ.
سوندىقتان دەپۋتاتتار اۋدان ەكٸمدەرٸن سايلاۋدى توقتاتا تۇرۋدى جەنە ولاردى سايلاۋ تەتٸكتەرٸن قايتا قاراۋدى ۇسىنادى.
ەلٸ دە سارالاۋ قاجەت
ەكٸمدەردٸ سايلاۋ تٶڭٸرەگٸندەگٸ پٸكٸرتالاستىڭ قورىتىندىسى مىنانى كٶرسەتەدٸ: يدەيانىڭ ٶزٸ ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ بولىپ قالا بەرەدٸ, الايدا ونى ودان ەرٸ ٸسكە اسىرۋ بارىنشا ويلاستىرىلعان ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزدٸ تالاپ ەتەدٸ. پيلوتتىق جوبا قوعامنىڭ قىزىعۋشىلىعىن راستادى, بٸراق سونىمەن بٸرگە جٷيەلٸ پروبلەمالاردى اتاپ ٶتتٸ — دايىندالعان كادرلاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ مەن بيۋدجەتتٸك پروتسەدۋرالاردىڭ جەتٸلمەگەندٸگٸنەن باستاپ, ناۋقانداردىڭ كەتەتٸن قىرۋار قاراجات پەن باسشىلاردىڭ جيٸ اۋىسۋىنا دەيٸن...
تەجٸريبەنٸ اۋداندىق دەڭگەيگە دەيٸن كەڭەيتپەس بۇرىن, مەملەكەت جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ زاڭنامالىق نەگٸزٸن نىعايتىپ, ەكٸمدٸكتەردٸڭ رەسۋرستارىن كٷشەيتٸپ, بولاشاق مەنەدجەرلەردٸ كەسٸبي دايارلاۋ تەتٸكتەرٸن قالىپتاستىرۋ كەرەك. تاڭداۋدىڭ ناقتى فورماتى تيٸمدٸ باسقارۋ, تۇراقتى جٷيە مەن ازاماتتاردىڭ مٷددەلەرٸ ەسكەرٸلگەن جەنە دە ەبدەن ٶلشەنگەن تەسٸل بولۋى كەرەك.
