Basynan áńgimelesek, 2011 jyldyń kókteminde Siriiada Bashar Asad rejimi men oppozitsiia arasyndaǵy teketires burq ete qalyp, onyń sońy azamattyq soǵysqa ulasty. Aýqymdy qaqtyǵysqa Siriiadaǵy ártúrli saiasi kúshter ǵana emes, sonymen qatar aimaqtyń negizgi memleketteri, halyqaralyq uiymdar men álemdik derjavalar da qatysyp ketti.
Kóp degen adam ólimine alyp kelgen soǵys qimyldary beibit halyqtyń qyrylýyna, eldi mekenderdiń qiraýyna alyp kelip, eldiń ekonomikasy men infraqurylymyna orasan zor zalal keltirdi. Bul, tipti halyqaralyq problemalar týdyrdy. Aitalyq, soǵys siriialyqtardyń aimaqtyń jáne Eýropanyń ártúrli memleketterine jappai qonys aýdarýyna sebep boldy, bul migratsiialyq daǵdarysqa ákeldi. Birikken Ulttar Uiymynyń Bosqyndar isi jónindegi joǵarǵy komissary basqarmasynyń málimeti boiynsha, 2018 jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy jaǵdai boiynsha 45 shtatta resmi tirkelgen 6 664 415 siriialyq bosqyn bolǵan.
Nátijesinde Siriiadaǵy oppozitsiia men úkimet arasyndaǵy qaqtyǵys álemdik kún tártibindegi eń kúrdeli synaqtardyń birine ainaldy.
Osy 2011 jyldan beri halyqaralyq qaýymdastyq Siriiadaǵy saiasi ahýaldy retteýge birneshe ret talpynys jasady. Atap aitqanda, 2015 jyldyń qazan aiynda bastalǵan Vena kelissózderi, sondai-aq 2016 jyldyń qańtarynda bastalǵan BUU qamqorlyǵymen Siriia boiynsha Jeneva beibit kelissózderi uiymdastyryldy. Dese de, bul oqiǵalardy da nátijesiz dep aitýǵa bolmaidy. Belgili bir deńgeide sheshimder qabyldandy, bosqyndar máselesin birshama sheshti, saiasi ahýaldy ýaqytsha bolsa da qalpyna keltirdi.
2016 jyly Qazaqstan Siriiadaǵy soǵysýshy taraptardyń kelissózderi úshin Astanada alań uiymdastyrýdy usyndy. 2017 jyldyń qańtar-qazan ailary aralyǵynda Qazaqstannyń astanasynda Siriiadaǵy jaǵdaidy retteý boiynsha jeti halyqaralyq kezdesý ótti, keiin olar «Astana protsesi» degen atqa ie boldy. Alǵashqy otyrys 2017 jyldyń 23-24 qańtarynda bizdiń elordamyz ótti. Onda kepilger elder – Resei, Túrkiia jáne Iran Siriiadaǵy atysty toqtatý rejimin baqylaýdyń úsh jaqty mehanizmin qurýǵa kelisti. Eń bastysy, qarýly oppozitsiia men Siriia úkimeti arasynda janama kelissózder júrgizildi. BUU delegatsiiasy deldal, AQSh delegatsiiasy baqylaýshy retinde qatysty. Bul Siriia úkimeti men qarýly oppozitsiianyń qatysýymen ótken alǵashqy kelissózder edi.
Birikken Ulttar Uiymy Bas hatshysynyń Siriia boiynsha arnaiy ókili Staffan de Mistýra atap ótkendei, Qazaqstan halyqaralyq arenadaǵy eń kúrdeli jaǵdailardy sheshýge kúsh saldy. Tek 2017 jyldyń ózinde deeskalatsiia aimaqtary men bosqyndardy qaitarý úshin jaǵdai jasaý, infraqurylymdy qalpyna keltirý, tutqyndar men urlanǵandardy bosatý, gýmanitarlyq kómek kórsetý máseleleri talqylanǵan segiz kezdesý ótti.
Astana protsesi – qazirgi kezdegi eń ózekti máseleler boiynsha janjaldyń barlyq taraptary qatysatyn kelissózder seriiasy. Astana formatynyń biregeiligi eki kúnniń ishinde siriialyq retteýdiń barlyq aspektileri boiynsha tereń pikir almasýdyń ótýinde deýge negiz bar. Astana formatyndaǵy kezdesýler keibir mańyzdy oqiǵalar men Siriiadaǵy jaǵdaidaǵy ózgeristerden keiin ótip jatyr. Astana protsesiniń birneshe raýndy Qazaqstannyń astanasynda emes, Sochi men Ankarada da ótti.
«Siriiadaǵy qaqtyǵysty beibit jolmen retteý baǵytynda el basshylyǵy usynǵan Qazaqstannyń bastamalary terrorizm men ekstremizmniń barlyq túrinen bas tartýdaǵy joǵary halyqaralyq missiiany kórsetedi. Elimizdiń joǵary bitimgershilik jáne gýmanitarlyq bastamalary úlken saiasattyń álemdik oiynshylaryna BUU-nyń halyqaralyq-quqyqtyq qararlary men qujattary negizinde Siriiadaǵy jaǵdaidy quqyqtyq retteý jáne teńdik qaǵidattaryn birlesip qaita qarastyrý qajettigin aiǵaqtaidy. Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy memleket retinde aimaqtaǵy turaqtylyq pen saiasattyń, ekonomikanyń jáne qaýipsizdiktiń ártúrli salalaryndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa baǵyttalǵan kópvektorly saiasatty ustanyp keledi», - dep atap ótti Din máselelerin zertteý ortalyǵynyń direktory, PhD doktory Almasbek Shaǵyrbai.
«Bizdiń respýblika Siriia men Iraktan Qazaqstan azamattaryn qaitarýdy kózdeitin «Jýsan» dep atalatyn arnaiy gýmanitarlyq operatsiiaǵa aimaqtaǵy alǵashqylardyń biri bolyp qoldaý kórsetti. Qabyldanǵan arnaiy sharalardyń nátijesinde qazaqstandyq áskeriler elge myńǵa jýyq azamatty alyp keldi, olardyń kópshiligi áielder men balalar edi. Olar túgeldei-derlik memlekettik sharalardyń arqasynda Qazaqstannyń dástúrli shyndyǵy men qundylyqtaryna beiimdeldi. Azamattardy urys aimaqtarynan qaitarý boiynsha osy gýmanitarlyq operatsiiany mysalǵa ala otyryp, kórshilerimiz, alys-jaqyn basqa memleketter de Qazaqstannyń bastamasyn qoldap, Siriiadan óz azamattaryn qaitarýǵa kúsh saldy», - dep eske alady sarapshy.
Rasynda, «Jýsan» áskeri-gýmanitarlyq operatsiialary jáne odan keiingi sheteldegi qandastarymyzben júrgizilgen ońaltý jumystary álemdik qoǵamdastyqta oń baǵasyn aldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan ekstremizm men terrorizmniń barlyq kórinisterine belsendi túrde qarsy turý saiasatyn jalǵastyrýda.
Sarapshylardyń pikirinshe, Astana protsesi barysyndaǵy birqatar kelissózder Siriiadaǵy shielenisti, qarýly qaqtyǵys deńgeiin aitarlyqtai tómendetýge jáne jaǵdaidyń órshýin bitimgershilikke baǵyttaýǵa múmkindik týdyrdy.
«Siriiadaǵy jaǵdaidy retteýdegi Astana formatynyń saiasi mańyzy qazirgi ýaqytta ózektiligin joimai otyr, internette túrli terroristik uiymdardyń belsendilenýi, kóshi-qon protsesteriniń keńeiýi, Aýǵanstandaǵy turaqsyz jaǵdai osy baǵyttaǵy ózara is-qimyldy kúsheitýdi talap etedi. Al buǵan Astana forýmy músheleriniń bir bóligi jáne geosaiasi masshtabtaǵy jetekshi álemdik eldermen usynylǵan múddeli taraptardyń ókilderi birdei úles qosýy tiis. Qazaqstan beibit memleket jáne BUU Jarǵysynyń teń quqyly múshesi retinde Siriiadaǵy máseleniń órkenietti rettelýine múddeli», - dep esepteidi Almasbek Shaǵyrbai.
2022 jyldyń 22-23 qarashasynda ótken 19-shy kezdesýde kepilger elder (Iran, Resei jáne Túrkiia) qaqtyǵystyń áskeri sheshimi joq ekenin taǵy da qýattap, lańkestikpen kúresý úshin yntymaqtastyqty jalǵastyrý qajettiligine nazar aýdardy.
«Siriia kún tártibi áli de álemdik qaýymdastyqtyń nazarynda. Uzaq ýaqyt boiy halyqaralyq oiynshylar ishki qaqtyǵysty toqtatý jáne Ortalyq Aziia elderi daǵdarysyn saiasi jolmen sheshý joldaryn izdestirýde. Astana da Siriiadaǵy qaqtyǵysty retteitin alań», - deidi saiasattanýshy Dáýren Kákentai.
Onyń paiymynsha, osy ýaqyt ishinde Astana protsesi jaǵdaidy deeskalatsiialaýda jáne qantógisti toqtatýda oń ról atqaryp, Siriia úkimeti men oppozitsiiasy arasyndaǵy tikelei dialogtyń biregei alańyna ainaldy. Jeneva formaty Siriianyń saiasi júiesin reformalaýǵa baǵyttalǵan bolsa, taraptardyń Astanadaǵy kelissózderi jergilikti máselelerdi sheshýge, sonyń ishinde gýmanitarlyq kómek kórsetýge baǵyttalǵan. Astana protsesi eksponentsialdy túrde damyp keledi. Bir aita keterligi, taraptardyń Astanada bir ústel basyndaǵy árbir kezdesýi aitarlyqtai nátije beretin tynymsyz jumys. Soǵan qaramastan, kelissózder protsesiniń barlyq taraptary uzaq merzimdi yqpal etýdiń strategiialyq múddelerin eskere otyryp, áli de baiypty ymyraǵa kelý jolynda.
Astana protsesi ózektiligin joǵaltpaidy jáne jumysyn jalǵastyrady. Máselen, Siriia máselesi boiynsha kezekti kezdesý 20-21 maýsym kúnderi taǵy da Astanada ótti.
