Kórnekti qoǵam jáne memleket qairatkeri, ult-azattyq jáne Alash qozǵalysynyń jetekshisi, Alashorda avtonomiialy úkimetiniń tóraǵasy, Ult kósemi Álihan Nurmuhameduly Bókeihan: «Qazaqty avtonomiia qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy, sonda ýniversitet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kórpesh-Baiandy» shyǵarǵan, Shoqan, Abai, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý», -depti. Osy jerdegi Qaraótkel – Aqmola óńiriniń baiyrǵy jer ataýy, búgingi Táýelsiz Qazaqstannyń astanasy, bas qalasy. Alash kóseminiń osydan 100 jyl buryn aitqan sózi elimiz egemendigin alǵan ýaqytta júzege asty.
Rasynda, Astanada túrli ýniversitetter salynyp, záýlim ǵimarattar boi kóterip, qazaqtyń Álihany aitqan Shoqan, Abai, Ahmet, Mirjaqyp syndy taǵy basqa tarihi tulǵalardyń esimderi ulyqtalyp, muralary jan-jaqty nasihattalyp jatyr. Osy atalǵan negizgi baǵyttaǵy jumystardyń atqarylýy – Astananyń Alashtaný salasyna qosqan úlken úlesi deýge bolady. HH ǵasyr basyndaǵy qazaqtyń saiasi elitasy retinde halqymyzdyń saiasi táýelsizdigi úshin kúresken, ultymyzdyń mádeni-rýhani deńgeiin kóterýge kúsh salǵan, mol shyǵarmashylyq mura qaldyrǵan ult ziialylarynyń ónegesin, tárbielik máni zor taǵylymdaryn dáripteý – tek atalmysh salany zerttep júrgen ǵalymdardyń ǵana emes, memlekettik qyzmette júrgen mamandardyń da jáne jalpy qoǵamnyń da isi.
Alash pen Azattyq – egiz uǵym. Osynaý Táýelsizdik bizge – búgingi urpaqqa ońailyqpen kele salǵan joq. Bul jolda qazaqtyń neshelegen uldary bastaryn qaýip-qaterge tigip, ult-azattyq jolynda qurban boldy. Qanshama arystarymyz erkindik úshin umtylyp, basyna nebir zulmat qaýip-qaterlerdi ótkerdi. Azattyqtyń aq tańy – Alladan babalarymyzdyń tilep ótken tileýleri, arman-murattarynyń oryndalýy, qaisar rýhty qazaqtyń ǵasyrlar boiǵy kúresteriniń jemisi.
Táýelsizdiktiń boitumary, simvolyna ainalǵan Astana jáne Táýelsizdik uǵymdary bir-birin tolyqtyryp turatyn uǵymǵa ainalǵanyn búgingi Astana qalasynda atqarylyp jatqan isterden kórýge bolady. Astanada ár jyldarda qazaq halqynyń táýelsizdigi men tutastyǵyn saqtaý úshin kúresken Kerei-Jánibek, Abylai han, Bógenbai batyr, Qabanbai batyr, Kenesary bastaǵan uly tulǵalar, batyrlar, Baýyrjan Momyshuly, Rahymjan Qoshqarbaiuly bastaǵan Uly Otan soǵysynyń batyrlary, Aqtamberdi jyraý, Birjan sal, Abai, Muhtar bastaǵan ádebiet pen óner ókilderi, ǵalymdar, Balýan Sholaq, Qajymuqan bastaǵan qazaqtyń sport sheberleri, Smaǵul Sádýaqas, Jumabek Táshenuly bastaǵan belgili tulǵalar, memleket jáne qoǵam qairatkerleriniń atyna, álemdik tulǵalar, halyqaralyq ataýlarmen, ádebi keiipkerler, analar, kásibi, dástúrli, jer-sý ataýlarymen atalatyn dańǵyl, kóshe, tasjol, qysqa kóshe, oramdar berilgen. Astana qalasyndaǵy Álihan Bókeihan bastaǵan Alash qairatkerleriniń esimderimen atalatyn kósheler: Álihan Bókeihan, Ahmet Baitursynuly, Muhamedjan Tynyshpaev, Mustafa Shoqai, Mirjaqyp Dýlatov, Halel Dosmuhammeduly, Jahansha Dosmuhammeduly, Aǵaiyndy Birimjanovtar, Álimhan Ermekov, Aidarhan Turlybaev, Ýálithan Tanashev, Smaǵul Sádýaqas, Maǵjan Jumabaiuly, Júsipbek Aimaýytuly, Halel Ǵabbas, Sultanbek Qojanuly, Haireddin Bolǵanbaev, Jahansha Seidalin, Qoshke Kemeńgeruly, Teljan Shonanuly, Ǵumar Qarash, Jaqyp Aqbai, Sultanmahmut Toraiǵyruly, Aspandiiar Kenjin, Muhamedjan Seralin, Názir Tórequluly, Shaimerden Qosshyǵululy jáne Alash tasjoly. Astanada jalpy qazirgi ýaqytta Alash qairatkerleriniń esimimen atalatyn 1 dańǵyl, 26 kóshe jáne Alash dep atalatyn 1 tasjol bar.
Sózimiz men isimiz dáleldi bolý úshin osy kóshelerge anyqtamalyq sipattama bereiik:
- ÁLIHAN BÓKEIHAN KÓShESI
Álihan Bókeihan kóshesi Astana qalasy máslihatynyń sheshimimen 1997 jylǵy 7 qarashada berilgen. Ol Ǵ. Qarash kóshesinen bastalyp, Abai dańǵylynda aiaqtalady. Aǵybai batyr, A. Imanov, T. Rysqulov, Kenesary kóshelerin qiyp ótedi. Uzyndyǵy – 846,3 m. Bul kóshede Mahambet Ótemisuly atyndaǵy oqýshylar saraiy, OBSE ortalyǵy, BUU ókildigi, «Abai» kitap úii ornalasqan. Álihan Bókeihannyń atyna elordanyń sol jaǵalaýynan kóshe beriletindikten atalǵan kóshege qazirgi tańda Ázirbaijan Mámbetovtiń aty berildi.
Bókeihan Álihan Nurmuhameduly (1866-1937) – kórnekti qoǵam jáne memleket qairatkeri, ult-azattyq jáne Alash qozǵalysynyń jetekshisi, Alashorda avtonomiialy úkimetiniń tóraǵasy, pýblitsist, ǵalym, aýdarmashy. Álihan Bókeihan «Qazaq» gazetin uiymdastyrýda jáne onyń jalpy ulttyq deńgeige kóterilýine zor eńbek sińirdi. Álihannyń jetekshiligimen 1917 jyly shildede 1-jalpyqazaq siezi ótkizilip, «Alash» partiiasy quryldy. 1917 jylǵy jeltoqsandaǵy siezde «Ult Keńesi» qurylyp, onyń aty «Alashorda» bolyp ataldy. Bul úkimettiń tóraǵasy bolyp Á. Bókeihan sailandy. Álihan Bókeihan – qazaq halqynyń turmys-tirshiligin, mádenietin, sharýashylyǵyn, tórt túlik malyn, jer-sýyn, áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyn jan-jaqty zerttegen ǵalymdardyń biri. Ol halyqtyń sana-sezimi men ulttyq mádenietin kóterýdegi baspasózdiń orasan zor mańyzyn baǵalai bilgen.
- MIRJAQYP DÝLATOV KÓShESI
Mirjaqyp Dýlatov kóshesi 1997 jylǵy 7 qarashada berilgen. S. Muhamedjanov kóshesinen bastalyp, Aspara kóshesinde aiaqtalady. Sh. Jienqulova, Aqan seri, Jalyn kóshelerimen qiylysady. Uzyndyǵy – 3721,7 m.
Mirjaqyp Dýlatov (1885-1935) – qazaqtyń asa kórnekti aǵartýshysy, Alash qozǵalysynyń qairatkeri, qazaq aqyny, jazýshy, dramatýrg, pýblitsist, aǵartýshy-pedagog, kósemsóz sheberi. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq mádenieti men ádebietiniń iri ókili. Qazaqtyń tuńǵysh romany – «Baqytsyz Jamal» (1910) jáne «Azamat» (1913), «Terme» (1915) kitaptarynyń avtory.
- MUHAMEDJAN TYNYShBAEV KÓShESI
Muhamedjan Tynyshbaev 1997 jylǵy 7 qarashada berilgen. Qarasai batyr kóshesinen bastalyp, Y. Altynsarin kóshesinde aiaqtalady. Aqbuǵy, Birjan sal kóshelerimen qiylysady. Uzyndyǵy – 727,6 m.
Muhamedjan Tynyshbaev (1879-1937) – Alashtyń iri qoǵam jáne memleket qairatkeri, tarihshy, aǵartýshy, tuńǵysh temirjol injeneri, II Memlekettik Dýmanyń depýtaty, Qoqan avtonomiiasynyń basshysy, Alashorda úkimetiniń múshesi. Alash partiiasyn qurýǵa tikelei aralasyp, 1917 jylǵy jeltoqsanda jariialanǵan Alash avtonomiiasy úkimetiniń 15 múshesiniń biri bolǵan. «Alash avtonomiiasy aýmaǵyndaǵy ýaqytsha jer paidalaný týraly Erejeniń» jobasyn qabyldaýǵa qatysqan.
- SULTANMAHMUT TORAIǴYROV KÓShESI
Sultanmahmut Toraiǵyrov kóshesi 1997 jylǵy 7 qarashada berilgen. Ol Kenesary kóshesinen Otyrar kóshesine deiin jáne J. Omarov kóshesinen bastalyp, Bógenbai batyr dańǵylyna deiin sozylyp jatyr. S. Seifýllin, Qaraǵandy, Á. Jangeldin, I. Panfilov kóshelerin qiyp ótedi. Uzyndyǵy – 1704,5 m.
Toraiǵyrov Sultanmahmut (1893-1920) – aqyn, aǵartýshy, Alash partiiasynyń Semei oblystyq komitetiniń múshesi. 1917 jyly Aqpan aiyndaǵy tóńkeristen keiin Semeide jańa qurylǵan Alash partiiasy, Alashorda úkimetiniń jumystaryna qatysqan. «Alash urany» óleńin jariialap, «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeimiz...» dep Alash ideiasyn jyrlaǵan. «Álihannyń Semeige kelýi» maqalasynda Alash kóseminiń tarihi qyzmetin baǵalady. Birneshe óleń, ocherk, roman, áńgimeler jazǵan.
- QOShKE KEMEŃGERULY KÓShESI
Qoshke Kemeńgeruly kóshesi 1999 jylǵy 1 shildede berilgen. Aqbidai kóshesinen bastalyp, Ózen kóshesinde aiaqtalady. Aqsý-Jabaǵaly, Yntymaq kóshelerimen qiylysady. Uzyndyǵy – 2207,2 m.
Qoshke Kemeńgeruly (1896-1937) – Alash qairatkeri, ǵalym, dramatýrg, jazýshy, jýrnalist. Ombyda qurylǵan qazaq jastarynyń uiymy «Birlikke» múshe bolǵan. 1916-1918 jyldary «Balapan» qoljazba jýrnalynyń redaktory boldy. Prozadaǵy alǵashqy týyndylarynyń biri – «Tutqanyń oiy» áńgimesi. Q. Kemeńgerdiń «Jetim qyz», «Dúriia», «Naziqa» áńgimeleri, «Altyn saqina», «Bostandyq jemisi» t.b. dramalyq týyndylary bar.
- ALASh TASJOLY
Alash tasjoly 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. Sh. Jienqulova kóshesinen bastalyp, Aqjol, Jolymbet kóshelerimen qiylysady. Uzyndyǵy – 14717,3 m. Bul tasjolda Alash saýda úii, Ortalyq bazar, Kók bazar ornalasqan.
Alash qozǵalysy – HH ǵasyr basyndaǵy qazaq jeriniń barlyq óńirin qamtyǵan ult-azattyq qozǵalys. 1905 jylǵy 26 maýsymdaǵy «Qarqaraly quzyrhaty» dep atalyp Qoiandy jármeńkesinde Resei patsha úkimetiniń ministrler kabinetine sóz bostandyǵy men ana tilinde oqý t.b. máselelerdi kótergen 12.767 qazaq azamaty qol qoiǵan qujat osy qozǵalystyń bastaýy bolyp tabylady. Alash qozǵalysynyń basty maqsaty – qazaq eliniń ózin-ózi basqarý, iaǵni ulttyq múddesin qorǵai alatyn memlekettik júie qurý, qazaq jerlerine ishki Reseiden qonys aýdarýǵa shek qoiý, álemdik ozyq tájiribeni paidalana otyryp, dástúrli mal sharýashylyǵyn órkendetý, eginshilik pen ónerkásiptiń damýyn qamtamasyz etý, rynoktyq qatynastarǵa jol ashý, ulttyq mádenietti órkendetý, oqý júiesiniń, tildiń damýyna qajet sharttar túzý boldy. Alash ult-azattyq qozǵalysy 1917 jyldyń aqpan jáne jeltoqsan aralyǵynda óziniń sharyqtaý shegine jetti. 1917 jyly Alash partiiasynyń qurylýy men Alashorda úkimetiniń qurylýy bul qozǵalystyń nátijesi boldy.
- MUSTAFA ShOQAI KÓShESI
Mustafa Shoqai kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. «Promyshlennyi» turǵyn alaby. Kókjelek kóshesinen bastalady.Uzyndyǵy – 1108,8 m.
Mustafa Shoqai (1886-1941) – kórnekti qoǵam jáne memleket qairatkeri, túrik halqynyń dańqty kúreskeri, otarshyldyqtyń ozbyr saiasatyna qarsy júrgizilgen qoǵamdyq qozǵalys kósemderiniń biri, Alashorda úkimetiniń múshesi. Túrkistan halyqtary arasynda tarihta tuńǵysh ret demokratiialyq Eýropanyń ortasynda túrkistandyq saiasi emigratsiialyq qyzmettiń negizin qalaýshy.
- ǴUMAR QARASh KÓShESI
Ǵumar Qarash kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. Á. Bókeihan kóshesinen bastalyp, Asanqaiǵy kóshesinde aiaqtalady. Uzyndyǵy – 1155,1 m.
Ǵumar Qarash (1875-1921) − Alash qozǵalysynyń kórnekti qairatkeri, dindar-aqyn. 1911-1913 jyldary alǵash Ordada, keiin Oralda basylǵan «Qazaqstan» gazetin shyǵarysýǵa, onyń saiasi-mádeni áleýetin kóterýge atsalysty. Osy kezeńde qazaqtyń saiasi kózin ashatyn, rýhani baiytatyn «Oiǵa kelgen pikirlerim», «Bala tulpar», «Aǵa tulpar», «Qarlyǵash», «Órnek», «Týmysh», «Bádel qajy» atty filosofiialyq kitaptary jaryq kórgen.
- JAHANShA DOSMUHAMEDULY KÓShESI
Jahansha Dosmuhameduly kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. Aqjol kóshesinen bastalyp, Jetigen kóshesimen qiialysady. Uzyndyǵy – 1501 m.
Jahansha Dosmuhameduly (1889-1932) – Alash qozǵalysynyń qairatkeri, Batys Alashorda jetekshileriniń biri, zańger. Reseidegi Aqpan tóńkerisinen keiin bolǵan qoǵamdyq-saiasi ózgerister kezinde oblystyq qazaq komitetiniń tóraǵasy boldy. 1917 jyly mamyrda Máskeýde ótken Búkilreseilik musylmandar siezine qatysyp, Búkilreseilik musylmandar keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp sailandy.
- HALEL DOSMUHAMEDULY KÓShESI
Halel Dosmuhameduly kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. «Shubar» turǵyn alaby. Atasý kóshesinen bastalyp, Saraishyq kóshesinde aiaqtalady. R. Qoshqarbaev, Á. Ermekov, Qarashash kóshelerimen qiylysady. Uzyndyǵy – 1089,8 m.
Halel Dosmuhameduly (1894-1939) Alashtyń kórnekti qairatkeri, Batys Alashordanyń tóraǵasy, dáriger, ustaz, ǵalym. 1917 jyly Reseidegi Aqpan tóńkerisinen keiin qazaq dalasynda jalpyqazaq siezderin uiymdastyryp, ony ótkizýge atsalysty. 1917 jyly jeltoqsanda Ekinshi jalpyqazaq siezinde jariialanǵan Alashorda úkimetiniń – Ult Keńesi quramyna sailandy. Alash qairatkerlerimen birge birinshi kezekte halyqty búlinshilikten qorǵaityn ulttyq ásker – halyq militsiiasyn jasaqtaýǵa, Alash qoryn qurý isine kúsh saldy. «Murat aqyn sózi», «Isatai – Mahambet», «Alaman» jinaqtaryn shyǵardy.
- JÚSIPBEK AIMAÝYTULY KÓShESI
Júsipbek Aimaýyuly kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. S. Seifýllin kóshesinen bastalyp, Y. Dúkenuly kóshesinen aiaqtalady. Á. Jangeldin kóshesimen Bógenbai batyr dańǵylyn qiyp ótedi. Uzyndyǵy – 1100,9 m.
Júsipbek Aimaýytuly (1889-1931) – Alashtyń kórnekti qairatkeri ári jazýshysy, dramatýrg, aýdarmashy, zertteýshi, pýblitsist. Qazaq kórkem prozasynyń, dramatýrgiiasynyń, ulttyq psihologiia, pedagogika ǵylymdarynyń negizin salýshylardyń biri. 1917-1919 jyldary Alash qozǵalysynyń óristegen shaǵynda jazýshy saiasi is-sharalardyń ortasynda júredi. Alashordanyń úni bolǵan «Qazaq», «Saryarqa» gazetteri men «Abai» jýrnalyna ultty azattyqqa úndeitin, namysyn oiatatyn maqala, óleń jariialap turǵan. «Qartqoja», «Aqbilek» romandary men «Kúnikeidiń jazyǵy» povesi, «Sherniiaz», «El qorǵany», «Mansapqorlar» pesalarynyń, «Psihologiia», «Jan júiesi jáne óner tańdaý» eńbekteriniń avtory.
- MAǴJAN JUMABAEV DAŃǴYLY
Maǵjan Jumabaev dańǵyly 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. Abylai han dańǵylynan bastalyp, B. Momyshuly, R. Qoshqarbaev dańǵyldaryn, Qajymuqan, M. Tólebaev kóshelerin qiyp ótedi. Uzyndyǵy – 3197 m. Bul dańǵylda Eýraziia gýmanitarlyq institýty, L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń «Stýdentter úii» ornalasqan.
Maǵjan Jumabaev (1893-1938) – Alash qozǵalysynyń belgili qairatkeri, ult aqyny, qazaq ádebietiniń asa kórnekti ókili. 1912 jyly Qazanda aqynnyń «Sholpan» atty tuńǵysh óleńder jinaǵy basylyp shyǵady. M. Jumabaev tuńǵysh óleńinen bastap áleýmettik taqyrypqa den qoiyp, aǵartýshylyq, ult-azattyq, demokratiiashyl baǵytty ustandy. Ol Abai poeziiasynyń óshpes mańyzyn birden tanyp, ony «hakim» dep atady. M. Jumabaev «Qazaǵym», «Men jastarǵa senemin», «Qazaq tili», «Túrkistan» t.b. óleńderdiń jáne «Batyr Baian», «Qoilybaidyń qobyzy» atty poemalardyń avtory.
- ÁLIMHAN ERMEKOV KÓShESI
Álimhan Ermekov kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. Temirqazyq, N. Ońdasynov, Alpamys batyr kóshelerin qiyp ótip, Qarasaqal Erimbet kóshesinde aiaqtalady. Uzyndyǵy – 899,5 m.
Álimhan Ermekov (1891-1970) – qoǵam qairatkeri, «Alash» partiiasy men Alashorda qozǵalysy jetekshileriniń biri, matematik, ustaz, ǵalym. Qazaq jerlerin Qazaq AKSR-i sheńberinde toptastyrýda erekshe ról atqarǵan. Ol qazaq ziialylarynyń qatarynan tuńǵysh ret matematika salasynan professor ataǵyna ie bolǵan.
- SULTANBEK QOJANULY KÓShESI
Sultanbek Qojanuly kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. Qabanbai batyr dańǵylynan bastalyp, Lesnoi kóshesimen qiylysady. Uzyndyǵy – 1437,6 m.
Sultanbek Qojanuly (1894-1938) – belgili memleket jáne qoǵam qairatkeri, ustaz, ǵalym, pýblitsist. 1917 jyly kóktemde Tashkentte M. Shoqai, Q. Qojyqov, Q. Bolǵanbaev, S. Aqaevpen birge «Birlik týy» gazetin shyǵardy. Mektepke arnalǵan «Eseptaný quraly» oqýlyǵy men «Túrkistannyń Keńestik Avtonomiiasynyń on jyldyǵyna» atty kitaptary shyqty. 1923 jyly Maǵjannyń óleń kitabyna alǵysóz jazyp jariialady. «Neni aitaiyn?», «Kim jaýapker?», «Kóremiz!» t.b. óleńderi men aýdarmalary bar.
- TELJAN ShONANULY KÓShESI
Teljan Shonanuly kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. Tashkent kóshesinde aiaqtalady. Uzyndyǵy – 1346,7 m.
Teljan Shonanuly (1894-1938) – kórnekti Alash qairatkeri, til bilimi salasyn uiymdastyrýshy, aǵartýshy, pedagog, aýdarmashy, tilshi ǵalym. T. Shonanuly ulttyq avtonomiia jolynda kúres júrgizgen Alash qairatkerleriniń qatarynda boldy. 1917 jyly 5-13 jeltoqsanda Orynborda ótken ekinshi jalpyqazaq siezinde Alashorda úkimeti janynan qurylǵan oqý komissiiasynyń quramyna engizildi. Ol 1923-37 jyldar aralyǵynda 32 oqýlyq, kitap, 72 maqala jazǵan.
- NÁZIR TÓREQULULY KÓShESI
Názir Tórequluly kóshesi 2007 jylǵy 12 jeltoqsanda berilgen. J. Jabaev kóshesinen bastalady. Uzyndyǵy – 933,6 m.
Názir Tórequluly (1892-1937) – kórnekti memleket jáne qoǵam qairatkeri, iri tarihi tulǵalardyń biri, Alash qozǵalasynyń qairatkeri. Jergilikti ult ókilderiniń alǵashqylarynyń qatarynda Túrkistan kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshylyǵyna sailanǵan. Túrkistan Ortalyq Atqarý komitetin (TsIK), Oqý-aǵartý halyq komissariatyn basqardy. Tashkenttegi tuńǵysh joǵarǵy oqý ornyn ashýda basty tulǵalardyń biri boldy. 1922-1926 jyldary KSRO halyqtarynyń Ortalyq baspasyn basqardy, ǵylymi-pedagogikalyq jumysqa aralasqan. 1928 jyly (36 jasynda) Hijaz Nej (Saýd Arabiiasy), ári qosylǵan aimaqtardaǵy KSRO-nyń ókiletti ýákili bolyp taǵaiyndaldy. KSRO-nyń tuńǵysh qazaq elshisi bolǵan.
- JAQYP AQPAEV KÓShESI
Jaqyp Aqpaev kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Uzyndyǵy – 1006,5 m.
Jaqyp Aqpaev (1876-1934) – Alash qozǵalysyn uiymdastyrýshylardyń biri, Alashorda úkimetiniń múshesi. HH ǵasyrdyń basyndaǵy eń yqpaldy qazaq ziialylarynyń biri. Qarqaraly ýezdi qazaq komiteti onyń qurmetine «Jaqyp medresesin» ashqan. Qazaq halqynyń quqyǵy men bostandyǵy úshin kúresken iri qairatker.
- JAHANShA SEIDALIN KÓShESI
Jahansha Seidalin kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Dáýletkerei kóshesimen qiylysyp, N. Tilendiev kóshesinde aiaqtalady. Uzyndyǵy – 982,1 m.
Jahansha Seidalin (1877-1923) – qoǵam qairatkeri. HH ǵasyrdyń basynda jalpyqazaq sezin shaqyrýdy alǵash kótergen tulǵa.
- HAIRETDIN BOLǴANBAEV KÓShESI
Hairetdin Bolǵanbaev kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Egindi, Kókjide, Ashýtas oramdarymen qiylysady. Uzyndyǵy – 885,4 m.
Hairetdin Bolǵanbaev (1893-1937) – Alash qozǵalysynyń qairatkeri, kósemsózshi. Birinshi jáne Ekinshi jalpyqazaq siezderine qatysqan. Túrkistan avtonomiiasyn qurýǵa atsalysqan. Aqmolada Alash komitetin qurýda belsendilik tanytqan. 1917-1918 jyldary Mustafa Shoqai, Sultanbek Qojanovpen birlesip, «Birlik týy» gazetin jaryqqa shyǵardy. Ult taǵdyry jáne rýhaniiat máselelerine arnalǵan birqatar eńbekteri bar.
- HALEL ǴABBASOV KÓShESI
Halel Ǵabbasov kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Saryarqa aýdanynda ornalasqan. Uzyndyǵy – 1039,7 m.
Halel Ǵabbasov (1888-1931) – Alash qozǵalysynyń qairatkeri. Birinshi jalpyqazaq siezinde Búkilreseilik quryltaiǵa usynylǵan. 1917 jyldyń qazanynan Semei oblystyq Alash partiiasy komitetiniń tóraǵasy boldy. Ekinshi jalpyqazaq siezinde Alash militsiiasyn qurý týraly baiandama jasaǵan. Alashorda úkimetiniń músheligine sailanǵan.
- SMAǴUL SÁDÝAQASOV KÓShESI
Smaǵul Sádýaqasov kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Muryn jyraý, Jasybai kóshelerimen qiylysyp, Úmbetei jyraý kóshesinde aiaqtalady. Uzyndyǵy – 1249,1 m.
Smaǵul Sádýaqasov (1900-1933) – qoǵam jáne memleket qairatkeri, jazýshy, synshy, Alash qozǵalysyna qatysýshy. Saiasi kúreske 1916 jyly aralasyp, «Birlik», «Jas azamat» uiymdarynda qairatkerlik shyńdalýdan ótedi. 1917-1918 jyldary Aqmola oblysynda Alash komitetin qurýǵa atsalysady. Qazaq memlekettik baspasynyń 5 kisiden turatyn redaktsiialyq alqasynyń quramyna kirgen (A.Baitursynuly, Á. Bókeihan, H. Bolǵanbai, J. Aimaýytuly syndy tulǵalarmen birge). Qairatker 20-jyldary Qazaq jeriniń tutastyǵyna qatysty jumystarǵa belsendi qatysty. Qairatkerdiń saiasattaǵy eleýli belesi - Kreml fýnktsioneri F. Goloshekinmen ashyq kúresi. Smaǵul Sádýaqasovtyń «Kúmis qońyraý», «Kúlpásh», «Salmaqbai, Saǵyndyq» t.b. shyǵarmalary bar.
- AIDARHAN TURLYBAEV KÓShESI
Aidarhan Turlybaev kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Qaraqoja oramynan bastalyp, J. Seidalin kóshesinde aiaqtalady. Uzyndyǵy – 933,5 m.
Aidarhan Turlybaev – Alash qozǵalysynyń kórnekti qairatkeri. Birinshi, Ekinshi jalpyqazaq siezderin jáne atty ásker polkin uiymdastyrýshylardyń biri. Aqmola oblystyq «Alash» komitetiniń tóraǵasy. Alashorda úkimeti Ult keńesiniń múshesi.
- ÝÁLITHAN TANAShEV KÓShESI
Ýálithan Tanashev kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Malaisary batyr kóshesinen bastalyp, Mádi, Ábilhan Qasteev kóshelerin qiyp, Úmbetei jyraý kóshesinde aiaqtalady. Uzyndyǵy – 1095, 0 m.
Ýálithan Tanashev (1887-1968) – Alash qozǵalysynyń qairatkeri, Alashorda úkimetiniń múshesi. 1917 jyly Torǵai oblysy qazaqtarynyń siezinde tóralqa tóraǵasynyń orynbasary, Oralda ótken Bókei qazaqtarynyń siezinde tóralqa tóraǵalyǵyna sailanǵan. 1917 jyly 5-13 jeltoqsan aralyǵynda Orynborda ótken Ekinshi jalpyqazaq siezinde Alashorda úkimetiniń ministri bolyp bekitildi. Batys Alashorda jetekshileriniń biri.
- BIRIMJANOVTAR KÓShESI
Birimjanovtar kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Qordai kóshesinen bastalyp, Sútbulaq oramyn qiyp ótedi. Uzyndyǵy – 673,9 m.
Birimjanov Ahmet Qorǵanbekuly (1871-1927) – Alash qozǵalysynyń qairatkeri. Alashorda úkimetiniń múshesi.
Birimjanov Ǵazymbek Qorǵanbekuly (1896-1938) – Alash qozǵalysynyń qairatkeri. «Alash» partiiasynyń baǵdarlamasyn jasaýshylardyń biri.
- MUHAMEDJAN SERALIN KÓShESI
Muhamedjan Seralin kóshesi 2009 jylǵy 21 jeltoqsanda berilgen. Ashýtas, Mailykent, Jylybulaq oramdarymen qiylysady. Uzyndyǵy – 4495,4 m.
Muhamedjan Seralin (1872-1929) – kórnekti aqyn, jazýshy, kósemsózshi. Qazaqtyń tuńǵysh jýrnaly «Aiqaptyń» redaktory. Bul jýrnal qazaq jazba ádebietiniń jáne ulttyq baspasózdiń qalyptasýyna airyqsha yqpal etti. Shyǵarmalary: «Topjarǵan», «Gúlhashima» poemalary. «Ushqyn», «Aýyl» gazetteriniń bas redaktory bolǵan.
- AHMET BAITURSYNULY KÓShESI
Ahmet Baitursynuly kóshesi 2010 jylǵy 28 mamyrda berilgen. R. Qoshqarbaev dańǵylynan bastalyp, Táýelsizdik dańǵylyn qiyp ótedi. Uzyndyǵy – 7200 m. Bul kóshede Beibitshilik jáne kelisim saraiy, «Shabyt» kontsert zaly, «Haivill» turǵyn úi kesheni ornalasqan.
Ahmet Baitursynuly (1873-1938) – Alashtyń asa kórnekti qairatkeri, HH ǵasyrdyń basyndaǵy ult-azattyq qozǵalysy jetekshileriniń biri, aqyn, pýblitsist, qoǵam jáne ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshileriniń biri, qazaq til bilimi men ádebiettaný ǵylymynyń negizin salýshy ǵalym, ulttyq jazýdyń reformatory, aǵartýshy.
Ahmet Baitursynuly 1913-1918 jyldary Á. Bókeihanmen, M. Dýlatovpen birigip, tuńǵysh jalpy ulttyq «Qazaq» gazetin shyǵaryp turdy. 1917 jyly «Qazaq» gazeti arqyly halyqqa saiasi teoriialyq baǵyt-baǵdar berip otyrdy. Alashorda úkimeti quramyn bekitken Ekinshi jalpyqazaq siezi Oqý-aǵartý komissiiasyn quryp, onyń tóraǵasy etip, Ahmet Baitursynulyn bekitken. Ahmet Baitursynuly «Qyryq mysal», «Masa», «Ádebiet tanytqysh» sekildi jinaqtaryn jaryqqa shyǵardy. Ahmet Baitursynulynyń aqyn aýdarmashy, ǵalym-tilshi, ádebiettanýshy retindegi ulan-ǵaiyr eńbegi zor baǵaǵa ie boldy.
- ASPANDIIaR KENJIN KÓShESI
Aspandiiar Kenjin kóshesi 2015 jylǵy 24 aqpanda berilgen. «Saryarqa» aýdany. Bolashaq kóshesinen bastalyp, Kerbezqyz, Jańaqonys, Súiinbai aqyn kóshelerimen qiylysyp, N. Tilendiev dańǵylynda aiaqtalady. Uzyndyǵy – 974 m.
Aspandiiar Kenjin (1887-1938) – qoǵam qairatkeri, «Alash» partiiasynyń, Batys Alash-Ordanyń belsendi músheleriniń biri. «Qazaq» gazetiniń shyǵý merzimdiligin jiiletý isine kúsh salyp, «Azamat» seriktestigine músheler tartty. «Qazaq» gazetiniń avtory. Maqalalary: «Qazaqtyń» shyǵýyn jiileý», «Jumysshylar jaiynan», «Jihansha hatyna jaýap». II-Jalpyqazaq siezinde Alash-Orda úkimetine, iaǵni Alash avtonomiiasynyń Ýaqytsha Ult Keńesi múshesiniń orynbasarlyǵyna sailandy. 1918 jyly qarashadan bastap Alash-Ordanyń Torǵai bólimshesine kelip, Orskide ornalasqan Alash-Orda Áskeri keńesine múshe boldy, Torǵai bólimshesi áskerine jigit jinaý jónindegi komissiiaǵa tóraǵalyq etti.
- ShAIMERDEN QOSShYǴULULY KÓShESI
Qosshyǵululy Shaimerden kóshesi 2015 jylǵy 24 aqpanda berilgen. K. Kúmisbekov kóshesinen bastalyp, Jambyl kóshesimen qiylysady. Uzyndyǵy – 1093 m.
Qosshyǵululy Shaimerden (1874-1932) – Alash qozǵalysynyń kórnekti qairatkeri, dindar. Qairatker óz qarjysymen tatardyń «Ýlfat» (Birlesý) gazetine qosymsha retinde «Serke» gazetin shyǵarǵan. Dindar 1917-1919 jyldardaǵy Alash qozǵalysyna qatysqan. 1918 jyly Qyzyljar óńiri Báiimbet bolysynda Alash komiteti qurylǵanda onyń tóraǵasy bolyp sailanǵan.
Mine, anyqtamalyq sipattamaǵa qarap-aq, elordada Alash alyptary barynsha ulyqtalyp jatqanyn, Astana qalasyndaǵy onomastika salasynyń kún tártibindegi Alash máselesiniń tiimdi sheshilip kele jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Bul Qazaqstan elordasynyń Astanaǵa kóshirilgen 20 jyly ishinde iske asyryldy. Astanada Alash qairatkerleriniń esimine kóshe berý máselesi aitarlyqtai tiimdi júrgizilip jatqanyn joǵarydaǵy dáleldi aqparattardan ańǵarýǵa bolady.
Uly isterdiń basynda turǵan ult perzentteri, sonyń ishinde, Alash ardaqtylary barynsha ulyqtalyp, nasihattalyp, tarihi biik baǵasyn, qurmetin alýy tiis. Astana onomastikasyndaǵy Alash taqyryby múmkindiginshe sheshilip jatyr. Alaida, atqarylar is te az emes. Bas qalamyzdyń tórine ult azattyǵy jolynda janyn, baryn qurban etken Alash alyptaryna eskertkish, memorialdar ornatylsa, Alash alleiasy ashylsa, oqý oryndary men mektepterge ulylardyń esimderi berilse tarihi tulǵalar tolyq ulyqtalar edi. Bul – sheshimin tabýdy talap etetin asa mańyzdy suraq dep esepteimin. Ultymyzdyń, elimizdiń, jerimizdiń azattyǵy jolynda uly ister atqarǵan ulylardy bilmei, oqymai, olardyń muralary men murattaryn sanasyna sińirmei ósken urpaq azattyqtyń baǵasyn, qunyn eshqashan túsine almaidy, egemen elge qaltqysyz qyzmet qyla almaidy.
Búgingi kúni el óńirlerinde jáne Astana qalasynda Alash ideiasy, Alash murasy jáne Alash taǵylymyn nasihattaý maqsatynda kitaptar, oqý quraldary jáne basqa da baspa ónimderi shyǵarylýda.San túrli baǵyttarda is-sharalar uiymdastyrylýda.Elorda aýqymdy deńgeide ótkizilgen is-sharalarǵa, atqarylǵan jumystarǵa toqtala ketsek:
- 2007 jylǵy 7 qarashada Alash qozǵalysynyń 90 jyldyǵyna orai «Alash jáne Áýezov» atty halyqaralyq konferentsiia ótkizilgen. Oǵan Germaniianyń Miýnhen qalasynan Qazaqstannyń azattyq alýyna shyn tileýqor bolǵan Alashtyń asyl tuiaǵy, HH ǵasyrdyń alpysynshy jyldardan bastap shirek ǵasyrdan astam dúniejúzi qazaqtaryna «Azattyq» radiosy arqyly Alashtyń armanyn jetkizgen ultshyl qairatker, Alash rýhty Hasan Oraltai, memleket jáne qoǵam qairatkerleri, saiasi ókilder, depýtattar, el ziialylary, elimizdiń kórnekti alashtanýshy-ǵalymdary, til janashyrlary sheteldik alashtanýshylar, ǵalymdar, qonaqtar taǵy da basqa da tanymal qairatkerler men qalamgerler qatysqan.
- 2007 jylǵy 8 qarashada elordanyń 10 jyldyǵy men Alash qozǵalysynyń 90 jyldyq mereitoiyna orai «Álem qazaqtarynyń rýhani suhbaty: til, mádeniet jáne Alash muraty» atty halyqaralyq konferentsiia uiymdastyrylǵan, oǵan dúniejúziniń qazaqtary qatysqan;
- 2007 jyly «Alash aqiqaty» qoiylymy uiymdastyrylyp, Qalleki teatrynda jáne elorda ýniversitetterinde jappai kórsetilgen;
- 2012 jyly qazaq álipbiiniń, qazaq til ǵylymynyń, túrki tiltaný ǵylymynyń, ádebiettanýdyń atasy, uly qairatker, ult ustazy Ahmet Baitursynulynyń 140 jyldyǵyna arnalǵan «Ahmet Baitursynuly: qairatker amanaty jáne ult muraty» respýblikalyq ǵylymi-teoriialyq konferentsiiasyn ótkizdi. Konferentsiiada Ahańnyń san qyrly qairatkerlik jáne shyǵarmashylyq qyrlarymen birge onyń týǵan jylyn naqtylaýǵa bailanysty ǵylymi derekter aityldy. Sonyń nátijesinde, qairatkerdiń týǵan kúnin 1873 jyldyń 28 qańtary emes, onyń ózi jazǵanyndai, 1872 jyldyń 5 qyrkúiegi dep naqtylaý jóninde usynys konferentsiiaǵa qatysýshylardyń biraýyzdan qoldaýymen Bilim jáne ǵylym, Mádeniet jáne aqparat ministrlikterine usynys joldanyp, oqý baǵdarlamasy men kitaptardan túzetildi.
Ár jyldarda «Alash taǵylymy jáne táýelsizdik murattary»,«Azattyq týy jelbirep...», «Azattyqqa jettik biz», «Eldik bastaýy», «Alash rýhy jáne Elbasy muraty», «Alash ardaqtylary», «Alashtyń Astanasy», «Ult arqaýy» t.b. ataýlarmen kóptegen tarihi-taǵylymdy, ádebi-sazdy, mádeni-patriottyq jáne Alash qairatkerleriniń mereitoilaryna baǵyttalǵan túrli is-sharalar, Alash qairatkerlerine berilgen kósheniń merekeleri uiymdastyrylǵan. Osy oraida, ekinshi jalpyqazaq siezi ótkizilip, Alashorda úkimeti qurylyp, Alash avtonomiiasy jariialanǵan jáne Alashordanyń tóraǵasy bolyp Álihan Bókeihan sailanǵan, Alash Orda úkimeti jariialanǵan, kúlli Alash jurty úshin tarihi kúnder – 12, 13 jeltoqsan – «Alash kúni» dep memlekettik deńgeide bekitilip, jyl saiyn osy kúnderde mańyzdy sharalar ótkizilse degen tilek bar.
Aldaǵy ýaqytta kezek kúttirmeitin ózekti máseleler de jeterlik.
- Astananyń negizgi nysandaryna Alash jáne Álihan Bókeihan ataýlary berilýi tiis;
- Astananyń sol jaǵalaýynan Alash qairatkerlerine arnalǵan «Alash» saiabaǵy, alańy ashylý qajet;
- Astanada «Alash qozǵalysy» atty jáne Álihan Bókeihan bastaǵan birqatar ult qairatkerlerine eskertkishter ornatylý kerek;
- Astanadaǵy oqý oryndary men mektepterge Alash qairatkerleriniń esimderi berilýi tiis;
- Astanada Alashtyń 100 jyldyǵyna orai jan-jaqty túrli sharalar uiymdastyrylý kerek;
- HH ǵasyr basyndaǵy ulttyq jańarý men jańǵyrýǵa ózindik úles qosqan Barlybek Syrtanuly, Eleýsin Buirauly (Buirin), Mustaqym Maldybai, Ǵabdolǵaziz Musaǵali, Nyǵman Manaiuly, sonymen qatar qazaqtyń alǵashqy aqjúrekti ulttyq metsenattary Ahmet Ishan Orazaiuly, Maman áýleti, Qarajan Úkibai, Ike Ádil jáne taǵy ózge de tulǵalardyń esimderi ulyqtaýdy qajet etedi.
Ult kósemi, Alash Orda jetekshisi Álihan Bókeihan: «Bizdiń izdegenimiz –Alashtyń aty báigeden kelgeni. Tiri bolsaq, aldymyz úlken toi. Alashtyń balasy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolar» degendei, búgingi kúni Alashtyń aty báigeden kelip, Alash balasy óz tizginin alǵanyna 25 jyldan da mine asyp barady, osy ulttyq murat, ulttyq ideia, ulttyq maqsattyń bastaýynda turǵan Alash Orda avtonomiialy úkimetiniń qurylǵanyna biyl 100 jyl, Alash kósemi Álihan Bókeihannyń atylǵanyna 80 jyl. Sondyqtan tarihty tarih jalǵap, uly ister jalǵasa bergen abzal. Biylǵy jyly da el bolyp atqarar is az emes. Ortaq iste jumylaiyq aǵaiyn!
Erjan Eńsebai
Astana qalasy
Tilderdi damytý basqarmasynyń
bólim basshysy
