Ǵalym BOQASh, shyǵystanýshy
Keide tanys hám beitanys jurt meni «Batysty tym kóp áspetteidi» dep sógip jatady. Ondai kezderi kóp daýlaspaimyn, óitkeni elimizdegi kópshiliktiń ózim qusap Shyǵysty da, Batysta da sharlaý múmkindigi joq ekenin, sol sebepti salystyrý qabileti nasharlap, tańdaý haqynan aiyrylǵanyn jaqsy túsinemin. Sonda da ara-tura áskeri lager men túrme mentalitetinen, vertikaldyq kollektivizmnen ada basqa álemniń baryn eń quryǵanda bilip otyrsyn dep keibir jaittardy eriksiz jazam.
Bes jyl buryn bes-aq ailyq kenje qyzymyz Almatydaǵy balalarǵa arnalǵan aýrýhanalardyń birindegi nevrologiialyq bólimniń reanimatsiiasyna tústi. Emshektegi balamen birge jatqyzbaq túgili dárigerler sheshesin palataǵa jolatpai qýdy. 24 saǵat aýrýhanadan ketpei qoiyp, naqty qandai em-dom jasap jatqanyn, meditsinalyq qorytyndy men dárilerdiń quramyn tyqaqtap suraǵanymyzdan qaýiptendi me, birneshe kúnnen soń qyzymyzdyń qasynda kúnine bir-eki saǵattai otyrýǵa ruqsat etti. Alty oryndyq reanimatsiia palatasyna 12 tósek qoiylǵan. On eki balanyń eń kishisi - bizdiń qyzymyz, eń úlkeni birneshe kún buryn miyna operatsiia jasalǵan 16 jastaǵy bir ul jáne bir qyz. Dúiim jurttyń aldynda medbikeler dóreki túrde astylaryn aýystyryp, dáretterin alǵanda qansha yńqyldap aýyryp jatsa da, beishara jasóspirimderdiń betteri qyzaryp shyǵa keledi. Qyzymnyń es bilmeitin shaqta aýrýhanaǵa túskenine táýbe aittym. Óitkeni bes-alty jastaǵy balalar qol-aiaq tamyrlaryna salynǵan sistemany, abajadai eski ilgishterdegi qumyralar men tútikterdi kórip, bir-biriniń bastaryndaǵy tańǵyshty baiqap shoshyp shyńǵyryp jylaidy. Dál diagnoz qoiylmaǵandyqtan qaita-qaita pýnktsiia jasatyp, narkozben tomografiiaǵa túsip júregi ushqan balalar selk-selk etedi. Birin-biri ástin-ástin oiatyp jiberedi. Kádimgi aq jaimany jyrtyp, jip etip, qol-aiaqtaryn sonymen temir tósekke tańyp tastaǵan. Arasynda operatsiiadan endi ǵana shyqqandary bar. Aiqai-shýdan kishkentai qulaqtary tunǵan álsiz qyzym kózin ile almai qinalyp jatyr. Esik jaqta otyrǵan kezekshi dárigerge shúiliktim: «Mynaý kádimgi tozaq qoi. Túrmeniń kamerasynda mundai azap bola bermeidi. Nege reanimatsiiany bir oryndyq palatalarǵa ainaldyrýdy talap etpeisizder?». Sonda álgi dárigerdiń maǵan aitqany: «Oi, bulardyń jylaǵanyna nazar aýdarmańyz. Emdelgisi kelmei qasarysyp minez kórsetip jatqandary ǵoi. Biri jylasa, qalǵandary sony qoldap shyǵa keledi. Muny «detskaia solidarnost» dep aitady». Kózinde meiirim men aiaýshylyqtyń taby da joq. Aýzym ashylyp qaldy. Bar bolǵany: «Tek tap kúresi – «klassovaia borba» ǵana jetpei tur eken onda» dedim. Sol kezde postsovettik elderde tek qana azamattyq óndiris emes, azamattyq meditsinanyń da joq ekenine birjola kózim jetti.
«Mynaý kádimgi tozaq qoi. Túrmeniń kamerasynda mundai azap bola bermeidi. Nege reanimatsiiany bir oryndyq palatalarǵa ainaldyrýdy talap etpeisizder?». Sonda álgi dárigerdiń maǵan aitqany: «Oi, bulardyń jylaǵanyna nazar aýdarmańyz. Emdelgisi kelmei qasarysyp minez kórsetip jatqandary ǵoi. Biri jylasa, qalǵandary sony qoldap shyǵa keledi. Muny «detskaia solidarnost» dep aitady». Kózinde meiirim men aiaýshylyqtyń taby da joq. Aýzym ashylyp qaldy.
[caption id="attachment_8428" align="alignleft" width="369"]
Qyzymyzdy shetelde emdeýge alyp ketkenshe sol aýrýhananyń qabyldaý jáne reanimatsiia bólimderine búiirden kiretin qupiia podezderdiń qabyrǵalaryndaǵy jazýlardy oqyp ábden kúizeldim. Balasy aýyrǵan ata-anaǵa qylmysker qusap qaraityn, al aýrý bala tutqynyna ainalatyn mundai mekemelerdiń tanys-tamyr arqyly jasyryn kiretin osyndai podezderindegi qabyrǵa - kásipqoi jýrnalist, ia jazýshy úshin taptyrmas taǵdyr taqtasy dese bolady. Otyratyn oryndyǵy da joq mundai podezderde aiazda dirdektep, ystyqta shyjyp turyp, perzentinen aiyrylǵan ata-ananyń sońǵy sáttegi Qudaiǵa jalbarynýy, qarǵysy, kúiinishi; balasyn myna tozaqtan alyp shyqqan ata-ananyń qýanyshty sózderi - qysqa ǵana, biraq qudyretti emotsiialyq reńkpen tańbalanǵan.
Sol qyzymyz úshke tolǵanda Londondaǵy balalar aýrýhanalarynyń birinde kúrdeli operatsiia jasatqyzdyq. Aýrýhanany alǵash kórgenimde ańyryp turyp qaldym. Alyp shyny qabyrǵaly uzyn holl ortasynda tizilgen palmalar, birinshi qabat tolǵan qyzyldy-jasyldy dúken, patsientterdiń týystary as-sý ishetin restorandar men kafeler, tipti kiim dúkenderine deiin bar. Ár qabatynyń óz ataýy bar, mysaly Orman qabaty, Savanna qabaty, Arktika qabaty jáne Jaǵajai qabaty degen siiaqty. Ár bólimniń jáne óz ataýy bar, mysaly Arystandar bólimi, Kesirtkeler bólimi, Pingvinder bólimi jáne Teńiz tasbaqasy bólimi degendei. Ár qabat pen ár bólim óz ataýyna sai óte kóńildi bezendirilgen. Qyzymyz Savanna qabatyndaǵy Túieler bólimine túsipti. «Nege neirohirýrgiia bólimi» dep aitpaisyzdar dep surasam, «Ata-analar men balalarǵa olai izdeý yńǵaisyz ǵoi, óitip tek dárigerler óz aramyzda aitamyz» dedi. Jalpy palatada qyzymyzben qalýǵa ruqsat etip qana qoimai, MINDETTEDI. «Balanyń tez jazylýy úshin ata-anasynyń qasynda bolýy shart» dedi. Jalpy palatada bala-patsienttiń eki týysyna deiin qasynda qalýyna bolady, al operatsiiadan keiingi reanimatsiialyq palatada sheshesi MINDETTI túrde birge túneidi. «Balańnyń múgedek bolatynyn bilesiń be? Qasyq ustai alsa shúkir aitasyń» dep dúńk etkizip, baǵjiyp qarap otyratyn sovettik áskeri dáriger munda joq. Ata-ananyń kóńili - Batys aýrýhanalarynda eń qymbat nárse. «Múgedek» degen sózdi múldem qoldanbaidy. «Oi, ata-analar, sender asyryp aitasyńdar» dep kóp eshnárse suramai, óz qorytyndylaryn sot úkimi qusap oqyp júre beretin dárigerlerge úirengen basymyz balanyń aýrýy týraly Londonda alǵashqyda ashylyp sóilei almadyq. Sol kezde ulybritaniialyq dárigerimiz: «Biz úshin árbir syrqat bala týraly negizgi málimet kózi - burynǵy emdeýshi dárigeri emes, onyń ata-anasy. Óitkeni balasynyń densaýlyǵy úshin ata-anasy eń qundy, eń senimdi aqparat beredi» dedi. Dárigerlerdiń eń áýeli balanyń ata-anasyna senetinine keiin ábden kózimiz jetti. 24 saǵat quraq ushyp turatyn, balasy jylap uiyqtai almaǵan anaǵa tańǵy asyna deiin ákelip beretin medbikelerdiń meiirimin bylai qoiyńyz, meni eń qatty qairan qaldyrǵany - jiyrmashaqty mýzykalyq aspabyn aǵash arbasyna salyp alyp, ár balanyń palatasyna kirip, ózine tanys ulttyq mýzykasyn oinap, kóńilin kóterip júrgen jigit boldy. Ol da dáriger bolyp esepteledi eken. Kenje qyzymnyń mýzykalyq qabiletine erekshe qairan qalyp júrdi. Óitkeni óz jasy úshin tym kúrdeli shyǵarmalardy jaqsy kóretin bolyp shyqty:) Qyzymyz qazaqsha áldi áýenin, Besame Mýcho men Nora Djonstyń bliýzderin estise, qalai aýyryp tursa da, bar tisin kórsetip kúletin. Balalardyń kóńilin aýlaý úshin aýrýhana arnaiy kúshik ustaidy eken. Álgi kúshikti jetektep kúnde palata aralatady, balalar basynan sipap jetisip qalady. Áliia Almatyda kórmegen halal tamaqty London aýrýhanasynda ishti. Halal asy joq meniý bolmaidy.
Dárigerlerdiń eń áýeli balanyń ata-anasyna senetinine keiin ábden kózimiz jetti. 24 saǵat quraq ushyp turatyn, balasy jylap uiyqtai almaǵan anaǵa tańǵy asyna deiin ákelip beretin medbikelerdiń meiirimin bylai qoiyńyz, meni eń qatty qairan qaldyrǵany - jiyrmashaqty mýzykalyq aspabyn aǵash arbasyna salyp alyp, ár balanyń palatasyna kirip, ózine tanys ulttyq mýzykasyn oinap, kóńilin kóterip júrgen jigit boldy.
[caption id="attachment_8427" align="alignright" width="374"]
Operatsiia bolatyn kúni palatadan alyp ketýge kelgen «medata» (jasy alpystyń ortasyndaǵy aǵylshyn aqsaqal) qyzymyzdy bar ónerin salyp kúldirýge tyrysty. Qabaǵy kirtiip turǵanyn baiqap, «Qap-ai, á! Operatsiia aldynda balalardyń báriniń kóńilin kóterip jiberýshi edim. Myna qyzym meni jatyrqap tur-aý» dep kádimgidei muńaidy da, «Taptym!» dedi. Sosyn almaly-salmaly protez tisin tilimen alǵa iterip turyp ashyp qalyp saq etkizip edi, qyzymyz myrs etip kúlip jiberdi. Ony kórip álgi atasy máz boldy. Operatsiia bólmesine Áliiaǵa kádimgi hirýrgtiń kiimin kigizip qyzymyzben qosa kirgizdi. «Áitpese bala qorqady, sol sebepti anasy da hirýrgtermen birdei kiinip kórinsin. Hanifa, qarashy mamań da biz qusap kúlkili kiim kiip alypty. Tsirk siiaqty, á?» dep jatyr qaýqyldasyp. Uiyqtatý úshin narkozdy betine maska jaýyp iiskete salady eken, sol sátte hirýrgtermen birge qyzymyzdyń kóńilin aldarqatyp turǵan aǵylshyn medbike qyz «Maskany kigizbei tura turyńyzdar!» dep kilt toqtatty da, aýyzǵy bólmege baryp óziniń qol sómkesindegi raihan gúliniń jupary bar vazelin ákelip maskanyń ishine jaqty. «Narkozdyń iisi nashar, eger sol iisten shoshyp, titirkengen kúide uiyqtap ketse, keiin operatsiiadan soń jylap oianady. Endi jaqsy boldy, qyzymyz raihan gúlin túsinde kórip kúlip oianatyn boldy» dedi. Osy sózdi estigenimde qansha qatty bolsam da, kóńilim bosady. Ulybritaniialyq meditsina qyzmetkerleriniń jańa tehnologiiany igerý deńgeiine, diagnoz dáldigine, úzdik emdeý jáne kútip-baǵý tásilderine ǵana emes, eń áýeli adamgershilikterine razymyn. Ushyp-qonyp júrgen sol bir asyl medbikelerden ailyqtaryn surasam, Eýropadaǵy ortasha ǵana jalaqy. Keibiriniki 1500 dollar shamasynda. Dárigerler álbette áldeqaida kóbirek alady. Aqsha, ia syilyq dámetý degen densaýlyq saqtaý júiesine ǵana emes, mentalitetterine múldem jat qubylys. Eń bastysy - kez-kelgen ulybritaniialyq pen sol elde alty aidan artyq ýaqyt qalýǵa ruqsaty bar sheteldik mundai mekemelerde tegin emdeledi. Bul dárigerlerdiń operatsiiadan keiingi reabilitatsiia kezindegi járdemi úshin million sóz jazsam da, jetkize almaityn alǵysym zor.
Munyń bárin tizip jazyp otyrǵan sebebim - qazaq atam «kóp jasaǵannan emes, kóp kórgennen sura» degen. Jabdyǵy bar, mamany joq, jyp-jyltyr bes-alty reabilitatsiia men meditsinalyq ortalyqty bas qalaǵa salyp qoiyp, qalǵan aimaq sarylyp kezek kútken halimizdi ózgelermen salystyraiyq. Sosyn órkenietti túrde haqymyzdy talap ete bileiik. Almaty ákimdiginde jumys istep júrip bul soraqy ahýaldy osy meditsina salasyndaǵy áriptesterimmen talai talqylaǵam. Bári ainalyp kelgende áskeri diktatýralyq rejimde qurylǵan, áskeri mentalitetti, áskeri meditsina kemshilikterine baryp tireledi. Barlyq salaǵa tán tanys ahýal ǵoi. Dál Londondaǵy siiaqty aýrýhana salyp, sońǵy qural-jabdyqtarmen toltyryp, qabyrǵalaryn qyzyldy-jasyldy etip boiap qoiýǵa munaily aqshamyz jetedi. Biraq áskeri lager tártibi men vertikaldyq kollektivizm týdyrǵan qatygez mentalitetten jáne jemqorlyqtan arylýǵa óremiz jetpei tur. Qazirgi basty armandarymnyń biri - Qazaqstanda da shynaiy azamattyq meditsina printsipterine negizdelgen balalar aýrýhanalary qurylyp, myńdaǵan ata-ana men balanyń kóz jasy qurǵasa deimin.
Áli de «Nemenege maqtai beresiń sol Batysty?» degińiz kelip otyr ma?
«Facebook»-tegi paraqshasynan alyndy
