Qabaev Ábdikárim Qabaiuly – Uly Otan soǵysynyń ardageri. Ol 1925 jyldyń 20 mamyry kúni týylǵan. Sondyqtan mamyr aiy biz úshin óte ystyq. Anam, balalary men nemereleri bolyp eki merekeni qatar atap ótemiz. Jeńis kúni men ákemizdiń týǵan kúnin. Biz úshin bul kúnderdi eske alý – buljymas zańdylyq.
Ákemniń ómirinen keibir sátterdi eske túsirip, tizip jazǵym keldi. Meniń sanamda sairap turǵan, esh umytylmaityn jaǵdaiattar.
Meniń ákem uly ózgerister jasaǵan dáýirdiń urpaǵy. Ol dáýirdiń adamdary soǵysta jeńiske jetti. Jańa memlekettiń irgetasyn qalady. Sondyqtan olardyń bizder úshin jasaǵan jaqsylyǵy ushan-teńiz.
1. Ákem Eýropany azat etý qozǵalysyna qatysty. Fashistik Germaniiadan qanshama eýropalyq elderdi azat etti. Biraq ákem eshqashan nemister týraly bir aýyz sóz teris pikir bildirgen emes. Nemisterge qatysty bir ǵana lebizi boldy: «Nemister mádenieti joǵary halyq». Bizdiń otbasymyz Maiskii aýylynda turdy. Onda kóptegen nemistermen kórshi boldyq. Býshman, Galinger, Akst, Saibel jáne t.b. Olardy renjitý oiymyzǵa kirip-shyqpaityn. Biz basqa da nemister týraly, iaǵni antifashist E.Telmandar haqynda da bilip óstik.
2. Mekteptegi jyldary men úshin eń qiyn nárse soǵys týraly shyǵarma jazý edi. Biraq keńestik mektepterde ol keń taraǵan taqyryp boldy. Ondai shyǵarma qatty baǵalanatyn. Ásirese, tiri ardagerlerdiń sózderin qatystyrsań, onda tipti qatyp ketetin. Al ózińniń ákeńniń esteligin jariialaý – keremettiń keremeti. Muǵalimder osylai dep talap qoiǵandy jaqsy kóretin. Bul taqyrypqa dendei almadym. Óitkeni, ákem eshqashan soǵys týraly aitpaityn. Oqýshylar ákesi qaida, qai jyly soǵysqanyn aitýy kerek. Al ákem tis jarmaityn. Soǵystaǵy qorqynyshty ahýaldy men keiindeý bildim ǵoi. Ákem bala-shaǵasyn sondai zulmatty aityp, júrekterine jara salǵysy kelmegenin kesh túsindik.
3. Bala kúnimde onyń orden-medaldaryn aqtaratynym esimde qalyp ketipti. Olarmen oinaǵandy jaqsy kórýshi edim. Maǵan árbiri qyzyqty bolatyn. Ásirese, Qyzyl Juldyz ordeni ádemi kórinetin.
4. Ábdikárim Qabaiuly 17 jasynda soǵysqa attanyp, Almatydaǵy úsh ailyq kýrsty leitenant dárejesinde tamamdap, 1946 jyly demobilizatsiialanǵan.
Esimde qalǵan úsh epizodty aitaiyn. Atam Qabai soǵysqa ketip bara jatqan Ábdikárim ulyna aq batasyn beripti: «Eshteńe alma!» depti.
1945 jyly 9 mamyrdan soń ákem men maidangerler poiyzben elge oralyp kele jatqanda, orta jolda olardy shyǵys maidanǵa laqtyrady. Elge emes, taǵy da soǵysqa bara jatqandaryn estigen maidangerlerdiń birazy poiyzdyń terezesinen sekirip ketipti. Bir adam tigin máshińkesiniń inelerin terezeden tastai salypty. Bir býmada myń dana bolady eken.
Mekteptegi jyldary men úshin eń qiyn nárse soǵys týraly shyǵarma jazý edi. Biraq keńestik mektepterde ol keń taraǵan taqyryp boldy. Ondai shyǵarma qatty baǵalanatyn. Ásirese, tiri ardagerlerdiń sózderin qatystyrsań, onda tipti qatyp ketetin. Al ózińniń ákeńniń esteligin jariialaý – keremettiń keremeti. Muǵalimder osylai dep talap qoiǵandy jaqsy kóretin. Bul taqyrypqa dendei almadym. Óitkeni, ákem eshqashan soǵys týraly aitpaityn. Oqýshylar ákesi qaida, qai jyly soǵysqanyn aitýy kerek. Al ákem tis jarmaityn. Soǵystaǵy qorqynyshty ahýaldy men keiindeý bildim ǵoi. Ákem bala-shaǵasyn sondai zulmatty aityp, júrekterine jara salǵysy kelmegenin kesh túsindik.
Kelesi oqiǵa ákemniń rasynda da úige qaitqan sátinen. Dala. Qoily aýyl. Shopandardyń jaiylymy ondaǵan shaqyrym jermen bólinedi. Ol zamanda telefon joq. Qabai atamyzdyń aýylynan onyń bir týysynyń qasharyna deiin uzaq jer bolady. Ol týysy baqsy eken. Ainaladaǵy el-jurt oǵan qatty senedi eken. Eshqashan qatelespeidi eken. 1946 jyly sol baqsy óziniń ulyna bylai deidi: «Qabaidyń úiine jet! Qoiyn soia bersin! Toiǵa daiarlyq qylsyn! Erteń uly maidannan keledi!» depti. Atamyz daiyndalady. Ertesinde shynymen ákem maidannan aman-esen oralypty.
5. Birde ákem: «Men durys ómir súrdim!» dep aityp qaldy. Bul sózdiń máni zor edi. Esime alǵan saiyn tereń oiǵa túsemin. Shynynda da onyń ómiri bizge úlgi. Ol shyn súiip, anamyzǵa qosyldy. Anam Arsha Sársenqyzy Aldabergenova ekeýi tatý-tátti ómir súrdi. Olar segiz balasyna tereń tárbie berdi. Ósirdi, jetkizdi. El qataryna qosty. Jaqsy bilim berdi. Kitap oqýdy úiretti. Adam ómirindegi kitaptyń zor rólin sanamyzǵa sińirdi. Baiqasaq, oqyǵan, toqyǵan adamnyń bári «meni adam etken – kitap» dep teginnen tegin aitpasa kerek.
Ákem Qazaq pedagogikalyq institýtyn oqyp, bitirgen. Stalin atyndaǵy stipendiat boldy. 1953 jyly oqýyn qyzyl diplommen tamamdady. Birneshe jyl buryn dál osy oqý ordasynda onyń nemeresi Qarashash Serǵazina da oqyp, bitirdi. Men de osy institýtta jumys isteimin.
Ákem ónegeli ustaz edi. Óziniń pánin tereń meńgergen. Óz jumysyn jan-tánimen jaqsy kórdi. Bizdiń úide neshe túrli kartalar kóp boldy. Úlken-kishi globýstar da jetip, artylatyn. Múmkin sodan da shyǵar, meniń globýstardy jaqsy kóretinim. Onyń shákirtteri áli kúnge deiin eske alyp, úige kelip turady. Ákemniń belgili bir eldi baiandap turǵan sátinde ony kartadan kórsetetinin áńgime etemiz. Qolyndaǵy taiaǵymen taqtadaǵy kartadan kez kelgen memleketti kózin jumyp taýyp beretin.
Qystyń kúni. Ákem jumystan úige keldi. Ishke engende kózildirigi bý bolyp ketedi. Osy býy ishinde kózildirigin súrtip turǵan ákemniń sulbasyn únemi eske alamyn. Bizge qarap jymisa, onda sabaǵy jaqsy ótkeni. Dereý bizdiń qalymyzdy surai bastaidy. Balany oqytqandy, adamdarǵa paidasyn tigizgendi jaqsy kóretin. Aýyl adamdary qujat toltyra almasa, ylǵi ákeme keletin. Osy minezi balalaryna juqty.
2005 jylǵy mamyr aiy. Ákemniń mereitoiy. Ol Almagúl degen qyzynyń qolynda turyp jatqan. Almagúl otbasymen Ekibastuz ben Pavlodardyń arasyndaǵy Aqsý qalasynyń mańaiyna jańa kóshken kezi. Ol aýyldyń atyn umytyp qala beremiz. Paramanovka ma, solai shamasy. Mereitoi qarsańynda bara jatyrmyz. Sondaǵy mekteptiń ashanasyna toi jasap jatyr.
Ózimiz áreń tapqan aýylǵa basqa kim kele qoiar deisiń dep otyrǵanmyn kúlip. Kelesi kúni týra 12-00-de Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen qonaq degen aǵyldy deisiz. Maiskii aýylyndaǵy mektep ujymy tolyq keldi. Shákirtteri, týystarymyz, jaiǵan dastarqanymyz tarlyq etip, qosymsha ústelder qoidyq. Sol toidan qalǵan estelik beinetaspany kóre bergim keledi. Ómiriniń sońǵy jylyn ákem sol kishkentai aýylda ótkizdi. 2007 jyly 16 jeltoqsanda qaitys boldy. Biraq Maiskii aýylyndaǵy anamyzdyń janyna ákelip, arýlap jerledik.
Soǵys ardageri retinde ol qaladan páter alýyna bolar edi. Otbasy da, balalary da kóp bolǵan. Biraq Maiskii aýylyndaǵy úiinen basqa eshteńesi bolmady. Qalada turatyn balalarynyń birde biriniń qolyna baryp turǵysy kelmedi. Áitpese, Almatydan da, Pavlodardan da páter alýǵa quqy bolar edi. Anamyz qaitys bolǵan soń balalary Aqsý qalasynan úsh bólmeli páter áperdik.
Bizdiń ákelerimizdiń zamandastary azaiyp barady. Ardagerler qatary sirep keledi. Ol zamannyń adamdaryna qarasańyz, qaitsem de adam balasyna paidam tier degen maqsatpen ómir súredi. Osy minezderi búgingi urpaqqa sabaq bolsa eken.
Áke, biz Sizdi eshqashan umytpaimyz!
Juldyz Ábdikárimqyzy QABAEVA.
