Nurǵali NURTAI, Túrkiia
[caption id="attachment_10465" align="alignright" width="445"]
Ana tilinde sóilemei, ózge órkeniettiń óńeshine jutylyp ketken álde kim araǵa jyldar salyp, dombyra únin esti qalsa, alpys eki tamyryndaǵy qany kenetten týlap ala jóneledi. Bundai jaǵdai bolatynyn ana tilin bilmei, ata dástúrinen uzaq ketken talai qandastyń aýzynan estidik.
Búginde qazaq qana emes, Kóktúriktiń qai balasy bolsa da jii tyńdap júrgen «Dombyra» atty bir án bar. Tyńdai qalsań tula boiyńdy myń-million qumyrsqa júrip ótkendei shymyrlatady. Aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shainaǵan dúldúl minip, qurysh saýyt kiinip, bolat sadaq asynyp apaitós qypshaq dalasyn endei shapqyń keledi. Tipti ol ándi alty ǵasyrdan beri otyryqshylyqqa ábden úirengen túrik halqynyń bilik partiiasy - AQ partiia (Ádilet jáne damý) 2014 jylǵy sailaýdaǵy partiialyq nasihatyna da qoldandy. Sebebi dombyra úni de, ánniń sózi de qudiretti edi.
Dombyra ánin Túrkiiada Qazaqstandyq retinde tanystyrylyp júrgen Noǵai qandy Arslanbek Sultanbekov shyǵardy jáne ózi bes jyldan beri oryndap júr.
Arslanbek Sultanbek – 1965 jyly, 23 sáýirde Qarashai-Cherkes respýblikasynyń Noǵai aýdany, Erkin-Halyq (Erkin-Halk) aýylynda týǵan. Klassikalyq gitara boiynsha arnaýly mýzykalyq bilimi bar. 1989 jyly Noǵai Túnder (“Nogay Keşeler”) atty alǵashqy CD albomyn shyǵarǵan. Osy jyly Bardovskii festivalinde birinshilik alyp, Qarashai-Cherkes respýblikasynyń ulttyq ánshisi boldy. 1994 jyly «Respýblikanyń eń tamasha daýysy» dańqyn aldy. 1997 jyly Peterbýrgta «Noǵai eli» atty ekinshi CD albomyn shyǵardy. Osy jyly Máskeýde ótken Túrik halyqtarynyń festivalinde «Festival áni» nominatsiiasyn ielendi. Ol, Asan qaiǵynyń, Orta ǵasyrlardaǵy Qazaq-Noǵai jyraýlary – Qaztýǵan Súiinishulynyń, Dospambet Azaýlynyń, Shalkiiz Tilenshiulynyń keibir shyǵarmalaryna kúi qosyp, rýhyn qaita tiriltti. Arslanbek qaida júrse de «Men noǵai halqynyń balasymyn» degen sózdi aýzynan tastaǵan emes.
Biyl, 23-25 sáýir kúnderi Ystambulda ótken IV Dúniejúzilik Túrik forýmy qarsańynda Arslanbek Sultanbekovke «Qyzyl Alma» óner syilyǵy tabystaldy. Osy oraida forýmǵa arnaiy qonaq bolyp kelgen, elý jasqa tolǵan Arslanbek jyraýdan suhbat alýdyń sáti túsip edi:
Biz Kavkazda óstik. Halyqty júgendei almaisyń. Elimiz, jerimiz ǵana bodan emes, mádenietimiz, tilimiz de jutylyp bara jatyr. Kavkazizatsiialandyq. Toilarymyzda lezginka bilep kettik. Ánderimizge de lezginkanyń yqpaly bar. Túsinbegen adamǵa ol eshteńe emes. Túsingen adamǵa bular jylaityn jaǵdai.
– Alyp jatqan marapatyńyz qutty bolsyn, aǵa, Túrkiiada jii bolasyz ba? Mundaǵy eldiń sizge degen qurmeti qalai?
– Túrkiiaǵa alǵash ret Daǵystan noǵailarymen birge 1998 jyly keldim. Kelýdegi maqsatymyz – jergilikti noǵailardy kórý edi. Olarmen tanysyp, tegi bizden shyqqan noǵai ma, qaidan kelgen noǵailar ekenin zertteý bolatyn. Biz alǵash kelgende bilgenimiz, jergilikti noǵailar Reseidegi noǵailardai emes, rýlaryn bilmeidi. Biraq, kim qai ordaǵa kiretinin biledi. Mundaǵy noǵailar – Jemboilyq ordasy, Jetisan ordasy, Jetishkól (Jetiskól) ordasy dep, shyqqan ordalaryn biledi eken. Mysaly, Jemboilyq ordasy Jem ózeni boiynan ketken Noǵailar. Qai jerde tanyssań da shyqqan ordasyn surasady eken. Arasynda tańba boiynsha bólinetinder de boldy. Bizdi babalarynyń mazarlaryna aparyp, ondaǵy tańbany da kórsetti.
Túrkiiada jii bolamyn, túrik eline rahmet, qashanda túbi bir týǵan túrik elimiz dep ystyq yqylas kórsetedi. Túrikshildik, jaýyngerlik rýhtaryń myqty dep joǵary baǵalap jatady. Partiialarynda, sportta ásire fanatizmi bolsa da, Anadolydaǵy aǵaiyn bizderge eshqashan jat qushaq kórsetken emes.
– Qazaq deseń, men Allaǵa shúkir deimin. Biz eli aiyrylǵan bir halyqpyz. Men Qazaqstanǵa 2003 jyly birinshi ret bardym. Ol kezde Noǵai taǵdyryna qatty alańdaǵan, eldiń erteńinen úmitim bolmai júrgen adam edim. Sebebi, zaman qysyp bara jatty. Almatyǵa kelgen kúnimde Qurmanǵazy orkestriniń kontserti bolyp jatyr eken. Súiingennen kózimnen jasym yrshydy. Halyq bar, qazaq bar dep eńsem kóterilip, jeńildep qaldym. Mýzei araladyq, mýzeiden qazaq-noǵai tarihy týraly jazýlardy kórip, tipten rýhtandym. Týǵan elime kelgendei boldym. Taban tirer jerim osy ǵoi dep arqalanyp aldym. Qatty qýandym. Áli de noǵaidyń erteńinen úmit bar ǵoi dep, jasai beremiz ǵoi dep óshkenim jandy.
Biz Kavkazda óstik. Halyqty júgendei almaisyń. Elimiz, jerimiz ǵana bodan emes, mádenietimiz, tilimiz de jutylyp bara jatyr. Kavkazizatsiialandyq. Toilarymyzda lezginka bilep kettik. Ánderimizge de lezginkanyń yqpaly bar. Túsinbegen adamǵa ol eshteńe emes. Túsingen adamǵa bular jylaityn jaǵdai.
https://www.youtube.com/watch?v=NcvYmDLac3c
Almatyda júrgenimde kóp igi-jaqsymen jolyqtym. Ǵalym kisiler eldiń ózim áli bilmeitin tarihyn, noǵaidyń ótkenin sóiledi. Buǵan júregim órekpi tústi. «Jas alash» gazetine noǵailar týraly «Qazaq tiri bolǵanda noǵai ólmes» degen maqala jazdym. Sóitip úige qaittym.
Aýylyma kelgende maǵan Mádeniet ministrliginen «Ministr Muhtar Qulmuhamed maqalańyzdy oqydy» dep qońyraý shaldy. Qaldyryp ketken albom diskterim bolǵan edi. Ony da tyńdapty. Sóitip ol kisi meni shaqyrtty. Men 2004 jyly Qazaqstanǵa qaita oraldym. Qazaqstanda «bizde noǵaimyz» dep júrgen tatarlar da bar eken. Ministr maǵan osynda turyńyz dep, Prezident orkestrine jumysqa aldy. Men sonda jeti jyl jumys istedim. Kontsertterde men aitatyn edim: «Maǵan gonorar kerek emes, meni tanystyrǵanda noǵai dep tanystyryńdarshy» dep. Óitkeni, noǵai da úlken halyq. Bai mádenietke ie. Maǵan Qazaqstanda kóp qoldaý kórsetildi. Eldiń aiaq alysy óte jaqsy. Kóp eldiń aldyndaǵy elmiz. Eldegi saiasi turaqtylyqty jaqsy baǵalaimyn.
– Qazir Reseidegi Noǵai diasporasynyń jaǵdaiy qalai? Ult retinde qalai ómir súrip jatyr?
– Biz onda diaspora emespiz. Diaspora bolsaq, avtonomiiamyz bolar edi. Qazaqtyń tarih ǵalymdary bizden kettińiz dep aityp jatady. Noǵaida qazaqtyń naiman, kerei siiaqty rýlary bar. Qarasańyz, noǵai men qazaq arasynda Hazar teńizi bar. Eski kartada biz jasap jatqan aimaq túgel deshti qypshaq dalasyna kirgen. Kommýnister kelmei turyp mádenietimiz joiylmaǵan, airandai uiyǵan el edik. Meniń 18 jasymda, Kardenova degen kisi folklor jiyp aýylǵa keldi. Ony ertip, Pasha Kerei degen adamǵa bardyq. Ol kisi 90 jasqa jýyqtaǵan, zań salasynda jumys istegen kóp biletin qart edi. Áńgimesin aityp otyryp, Edige jyryna kelgende kemseńdep, bizge qolymen shyǵyńdar dep isharat jasady, kóz jasyn kórsetkisi kelmedi bilem, pishesi (qazaq báibishe deidi, biz pishe deimiz) bizdi syrtqa yńǵailady. Sálden soń bizdi qaita shaqyryp: «Meniń nege jylaǵanymdy bilesiz be?», - dep surady? Ol kisi: «Men Qaras rýynyń balasymyn (bul rý tuqymymen jyraýlar bolyp keletin), 1937 jyly Edige jyryn, basqa da halyqtyq jyrlardy jyrlaityn adamdardy bir túnde jiyp alyp, joq etti. Sýǵa aǵyzdy, atty, shapty», - dedi. Oǵan deiin toilarda, neke oqylǵan kezde mindetti túrde Edige jyry oqylatyn bolǵan eken. Edigesiz toi bastamapty. 1937 jylǵy jaǵdaidan keiin jurttyń júregi Edige jyryn aitýǵa daýalamaityn bolypty.
https://www.youtube.com/watch?v=CpC90kL-Xqs
– Noǵai tiliniń búgingi kúii qalai? Tilge lingvistikalyq turǵydan qandai qamqorlyq jasalyp jatyr?
– Noǵai tiliniń haly máz emes. Stavropolskii krai men Astrahanda qiyn. Qarashai-Cherkeste tórt baiyrǵy ult bar. Sonyń biri retinde noǵai tili mektepterde oqytylady. Sheshenstanda da biraz qamqorlyq bar.
Byltyr Túrkiia prezidenti meni qabyldap, ne qalaisyz dep tilegimdi surady. Men sol meshittiń ornyna qaita jańǵyrtyp meshit salyp berýin suradym. Ol kisi taǵy da, bir meshittiń sharýasy jeńil, basqa bir ótinishińiz bar ma degen soń, sol meshittiń janyna kieli jer dep alystan izdep keletin qonaqtarǵa qonaq úi bolsa dedim. Ol kisiler salyp beremiz dedi. Men alty aidan beri osy qurylysqa ruqsat alý úshin Máskeýge shapqylap júrmin.
– «Qazaqstan arnaiy baǵdarlama qabyldap, noǵaidy, qaraqalpaqty elge kóshirip alýy kerek. Bul memlekettiń nyǵaiýyna jaqsy. Noǵaidyń, Qaraqalpaqtyń joǵalyp ketpeýin saqtaidy» degen qoǵamdyq pikir bar? Buǵan ne deisiz?
– Árine, bul pikir jaqsy nietten týǵan ǵoi. Biraq, noǵailar eshqashan, altyn berse de Atamekeninen eshqaida ketpeidi. Bir jaqqa kóshý kerek degendi noǵailar estise úreii ushady. Biz zamanynda Noǵai ordasy boldyq qoi. Kartaǵa qaraityn bolsańyz, Reseidiń Stavropolskii krai, Krasnodarskii krai siiaqty jerlerindegi toponimikalyq jer attary negizinen noǵaisha. Sondyqtan noǵailar babasynyń mazary bar jerden eshqaida alystap ketpek emes. Pýtin jaqynda Voronej qalasyna batyr qala ataǵyn beripti. Onyń sebebi týraly: «1585 jyly Noǵai ordasynyń shabýylynan Voronej ben Kýrsk qalasy qorǵana bildi» dep túsindiripti. Olar tarihty umytpaý kerek dep Voronejdi batyr qala atady. Voronej qaida, kartany ashyp kórińiz. Máskeýdiń túbi ǵoi. Bul noǵailardy moiyndaǵany. Resei alǵash memleket bolǵanda olarda tek eki eldiń elshiligi bolypty. Bireýi Noǵai elshiligi, ekinshisi Polsha elshiligi. Basqa elshilik bolmaǵan. Bul resmi qujattarda saqtaýly. Jaiyqtaǵy Saraishyq Noǵai ordasynyń resmi astanasy bolǵan. Sarai Berke men Sarai Batýdy Ámir Temir buzyp, jermen jeksen etti de, orny saqtalmai qaldy. Olar qalǵanda tarih bir basqa bolar edi.
https://www.youtube.com/watch?v=JxexRxYC0yE
– Qazir ónerińizde nendei jańalyq bar, búgingi tańda nemen ainalysyp júrsiz?
– Shyǵarmashylyǵymdy baǵalaityndar úshin Túrik dúniesi tyńdaityn birneshe jańa ánder bar qorjynda. Men tek noǵaisha jyrlaimyn. Astanada jumys istep júrgenimde, 2005 jyly bir qazaqsha án aittym, patriot ánder nominatsiiasy boiynsha ótken konkýrsta eki nominatsiia uttym. Sol kezde maǵan ministr Qulmuhamed: «Sen Noǵaisha aita ber, munda qazaqsha aitatyndar jeterlik» dedi. Qazaq pen noǵaidyń tilinde kóp aiyrmashylyq joq. Kóp sózde «I» men «J» áripteriniń orny aýysyp kelip otyrady.
Noǵaida Myrza degen bolady. Olar qazaqtaǵy Tóreler siiaqty. Qazaq handyǵymen de, Astrahan handyǵymen de, Qyrym handyǵymen de solar saiasat júrgizip otyrǵan. Myrzadan qyz ala almaisyz. Olarǵa noǵaidan eń jaqyn júrgeni Qoban noǵailary. Men sol Qoban noǵaiymyn. Áýlie Chelebidiń jazýynsha, Qoban ózeniniń boiynda, Eelenchik sýymen qosylǵan jerdegi tekshe ústinde Ajy Qala (Ajy Kale) bolǵan eken. Chelebi: «Bul jerde úlken Aq meshit boldy, janynda medrese, monsha bolǵan. Bul qaladan shyqqan ǵalymdar kóp bolypty. Ainalasynda islam sheihtary mazarlary bar» dep jazady. Resei patshalyǵy zamanynda sol meshitti buzyp, kirpishinen odan 300 metr tómen jerge shirkeý salypty. 200 jyldai turǵan shirkeýdi kommýnizm kelgende buzyp, Qarashai-Cherkestiń parlament úiine irge tas etip qalapty. Byltyr Túrkiia prezidenti meni qabyldap, ne qalaisyz dep tilegimdi surady. Men sol meshittiń ornyna qaita jańǵyrtyp meshit salyp berýin suradym. Ol kisi taǵy da, bir meshittiń sharýasy jeńil, basqa bir ótinishińiz bar ma degen soń, sol meshittiń janyna kieli jer dep alystan izdep keletin qonaqtarǵa qonaq úi bolsa dedim. Ol kisiler salyp beremiz dedi. Men alty aidan beri osy qurylysqa ruqsat alý úshin Máskeýge shapqylap júrmin. Ýaqytymnyń kóbi jolǵa ketip jatyr. Buiyrsa jaqynda qurylysy bastalmaq. Sizderdi osy Noǵai topyraǵyna qonaqqa shaqyramyn. Mindetti túrde kelińizder.
– Ýaqyt bólgenińizge kóp rahmet! Aq meshitpen qýanatyn kúnge tezirek jeteiik.
***
Bir ǵana «Youtube» video jelisinde «Dombyra» áni túrli kanaldarmen jalpy sany 15 millionnan astam qaralypty. «Dombyra» áninde aitylǵandai, kieli dombyra úni «estigenge oi berip, júrekterge des berip» tarihty jalǵai berse deimiz.
https://www.youtube.com/watch?v=yPsUxLLeV1E
«Dombyra» ániniń sózi:
Qara qys aýylyma kelgende,
Úlpildegen qary jerge túskende,
Dombyramdy alarmyn,
Júrek sazyn shalarmyn
Qaiǵyrǵandy esh aitpai.
Dombyra sazyn esken atalar,
Maǵynasyn eskergen analar,
Estigenge oi berip,
Júrekterge des berip,
Kóz jastaryn aiamai!
Noǵaidyń qaiǵysy sansyz kúnde
Batyrlar uiyqtamaǵan kúnderde.
Júrekterin kótergen,
Soǵystarǵa kúsh bergen
Kópti kórgen dombyra.
https://www.youtube.com/watch?v=Ngb-AXICFmA
