Eger telearnalar baiaǵydai qazaq ánshileriniń beinebaiandaryn jarym túnde bergen bolsa, bizdiń ánshilerimiz qazirgi biigine kóterilmes edi.
O basta elektrondy BAQ-tyń tildik normany saqtaýyna ánshilerdiń qandaida bir yqpaly boldy dep aitý qiyn. Biraq budan qazaq ánshileriniń til máselesine jany aýyrmaidy dep bailam jasai almaimyz. Atqarýshy bilikten aqparat quraldarynda tildik normany saqtalýynyń talap etýde ult ziialylarynyń eńbegi zor boldy. Osylaisha ult ziialylary til úshin kúresýde ónerpazdarǵa úlgi-ónege kórsete bildi.
Qazir qazaq ónerin erkin nasihattaýdyń zańnamalyq bazasy qalyptasqan. Tildik normany telearnalar tolyqtai saqtap otyr. Kerek deseńiz, «Qazaqstan» Ulttyq telearnasy tek qana qazaq tilinde aqparat taratatyn deńgeige jetti. Bul úshin Úkimet pen Ulttyq arnaǵa alǵys aitamyz. Bizdi mazalaǵan basqa másele.
Búginde tildik normany elimizdegi birqatar radiolar tiisti deńgeiinde saqtamaýda. Olar qazaq ánshileriniń ánderin tún aýǵan sátte berip, til zańyna júrdim-bardym qarap keledi. Elimizde habar taratatyn «Rýsskaia radio», «NS radio», «Retro FM» sekildi radiostansalar qazaq tilindegi ýaqyttaryn túnde qazaq ánderin berip, toltyrýda. Orys tiline búiregi buryp turatyn radiolarda jibi túzý habarlardyń joqtyǵy da janymyzǵa batady. Bul rette ózge radiostansalar «Qazaq radiosynan» úlgi alsa oryndy bolar edi.
Tún ortasy aýǵanda qazaqsha sóileitin radiostansalardaǵy baǵdarlamalardyń sapasy da syn kótermeidi.
Qazir mundai radiostansalardyń is-áreketi qoǵam nazarynan tysqary qalýda. Negizgi arnalar men jetekshi arnalar qazaq tilinde habar taratqannan keiin olarǵa til janashyrlary kóp mán bermeýde.
«Til týraly» zańda kórsetilgen normalardy basshylyqqa alyp, orys tilinde habar taratýǵa beiim radiostansalardyń qazaq tilinde sapaly habarlar daiyndaýyn kim qadaǵalaýy kerek. Árine, bul iste jańadan qurylǵan Aqparat jáne kommýnikatsiia ministrligi belsendilik tanytýy tiis.
Biraq bul másele boiynsha qadaǵalaýshy organnan góri qoǵam tarapynan talap qoiylýy kerek siiaqty. Bul rette ánshi-ártister belsendilik tanytýy qajet. Olar «Til týraly» zańdaǵy tildik normany saqtaýdy talap etip, jarym túnde qazaq tilinde án beretin radiostansalarǵa ózderiniń talabyn qoiatyn kez jetti.
Eger bul ispen Aqparat jáne kommýnikatsiia ministrligi ainalyssa, orystildi áriptesterimiz «sóz bostandyǵyna qysym jasalynyp jatyr» dep baibalam salýy múmkin. Sol sebepti bul baǵytta elimizdegi ánshi-ártisterdiń belsendi áreketke kóshýi mańyzdy. Óitkeni, praim-taim ýaqytta birqatar radiostansalardyń orys, aǵylshyn tilinde emes, qazaq tilinde án berýi birinshi kezekte ánshiler men ártisterge qajet. Sondyqtan ánshilerimiz orystildi radiolar ózderiniń zańdyq múddesin tiisti deńgeide oryndaýy úshin kúresýi kerek.
Búginde elimizdegi keibir radiolar Resei ánshilerimen birlesip, Almaty men Astanada iri kontsertter uiymdastyrýǵa qumar. Árine, olarǵa atqarýshy bilik shetelden ánshi shaqyryp, kontsert uiymdastyrmańdar dep talap qoia almaidy.
Tek ánshilerimiz ǵana Resei men Batysqa qarap, baǵytyn aiqyndaityn radiostansalarǵa qatań talap qoiatyn qaqysy bar. Óitkeni, olardyń bul naryqta esesi ketip jatyr. Orys ánshileri qazaq ónerpazdarynyń aýzyndaǵy yrysyn jyryp áketýde.
Qarapaiym ǵana mysal. Eýraziialyq odaq sheńberinde jumys isteitin Qazaqstan men Reseidiń zaýyttary óz tutynýshylaryn saqtap qalýy úshin jan aiamai kúresedi ǵoi. Sol siiaqty qazaq ánshileri de toi-tomalaqtan tapqan tabysyna maldanbai, reseilik ártisterge esesin jibermeý úshin áreket etetin kez jetti dep esepteimiz.
Qajet bolsa otandyq shoý-biznes ókilderi Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediulynan bul baǵytta arnaiy zań qabyldap, ózge eldiń ánshileri elimizge kelip qyrýar aqsha tapsa, sonyń biraz bóligin memlekettik biýdjetke salyq retinde tóleýge májbúrleitin tiisti quqyqtyq norma qabyldaýyn talap etýi tiis. Osylaisha qazaq ánshileri óz salalary boiynsha áreket etip, qazaq tiliniń tuǵyryna qonýyna úlesterin qosýy qajet.
Kúni keshe ǵana jer máselesi talqyǵa túskende Qairat Nurtastyń anasy Gúlzira hanym óziniń áleýmettik jelide qarapaiym adamdar jerge qatysty ún qatýyn ótingenin aitty. Shyndyǵynda, Gúlzira hanym jerge qatysty bálen dep pikir aitatyndai aýyl sharýashylyǵy mamany emes qoi. Biraq, halyq nazarynda júrgen adamdardyń bul máselede óz oiyn aitqanyn qalaidy. Budan shyǵatyn qorytyndy, elimizde qazaq ánshileri yqpaldy kúshke ainalǵanyn baiqaimyz.
Eger ánshilerimiz kópshilik aldynda zor bedelge ie bolmasa, kúni keshe ǵana ótken kezekten tys Parlamenti Májilisiniń sailaýynda «Nur Otan» partiiasy Qairat Nurtas, Janar Duǵalova syndy jas ánshilerdi úgit-nasihat jumysyna tartpas edi. Osy bir qarapaiym jaittardan-aq qazaq ánshileriniń qandai yqpaldy topqa ainalǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Qazir múiizi qaraǵaidai aqyn-jazýshy, akademikten góri Qairat Nurtas pen Tóreǵali Tóreáliniń ataǵy jer jaryp tur. Aldaǵy ýaqytta bizdiń ánshiler ózderiniń tanymaldyǵyn orys tilinde habar taratýǵa beiim radiolarmen qazaq tiliniń múddesi úshin kúresýge baǵyttasa, oryndy bolar edi. Osylaisha orys tilinde habar taratyp, kórshi eldiń ónerin ulyqtaityn radiolarǵa tusaý salǵan abzal.
Jarbol KENTULY
